Uzasadnienie
Wojewoda Śląski decyzją z dnia 10 sierpnia 2022 r., nr [...], wydaną na podstawie na podstawie art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (obecnie j.t. Dz. U. z 2022 r., poz. 2000 z późn. zm. – dalej k.p.a.), art. 21, 23a i in. ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (obecnie j.t. Dz. U. z 2023 r., poz. 390 – dalej u.ś.r.),
1) uznał zasiłki rodzinne wraz z dodatkami wypłacone G. M. (dalej: strona, skarżąca) w okresie od 1 lipca 2014 roku do 31 października 2014 roku w łącznej wysokości 1.184 zł za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne;
2) zobowiązał stronę do zwrotu - w terminie 30 dni od dnia, kiedy decyzja stanie się ostateczna - nienależnie pobranych zasiłków rodzinnych wraz z dodatkami, w wysokości i za okres jw., łącznie z ustawowymi odsetkami za opóźnienie, które są naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych, do dnia spłaty, na rachunek bankowy wskazany przez organ.
W uzasadnieniu podano m. in., że decyzją z dnia 24 października 2013 roku, wydaną z upoważnienia Wójta Gminy L., przyznano stronie zasiłek rodzinny wraz z dodatkami do zasiłku rodzinnego na dzieci: K. i S. M. Śląski Urząd Wojewódzki ustalił, że w przedmiotowej sprawie w okresie jw. mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego w zakresie świadczeń rodzinnych, o czym poinformował Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej w L. (GOPS). W związku z tym, decyzją wydaną z upoważnienia Wójta Gminy L. z dnia 30 stycznia 2020 roku uchylono w okresie jw. decyzję z dnia 24 października 2013 roku, przyznającą prawo do świadczeń rodzinnych na ww. dzieci, w związku z zastosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego.
Następnie GOPS przekazał dokumentację Wojewodzie, celem ustalenia prawa do zasiłku rodzinnego z dodatkami w okresie jw., na podstawie przepisów wspólnotowych. Śląski Urząd Wojewódzki wezwał wnioskodawczynię do uzupełnienia wniosku i dostarczenia dokumentów niezbędnych do ustalenia uprawnień do świadczeń rodzinnych. Strona została jednocześnie poinformowana, że niezastosowanie się do wezwania w określonym terminie skutkować będzie pozostawieniem przedmiotowego wniosku bez rozpatrzenia. Wnioskodawczyni nie dostarczyła wymaganych dokumentów, w związku z czym została poinformowana, że wniosek o ustalenie prawa do zasiłku rodzinnego z dodatkami za okres jw. pozostaje bez rozpatrzenia z powodu braków formalnych. Jednakże wnioskodawczyni zostały wypłacone świadczenia rodzinne na podstawie decyzji wydanej z upoważnienia Wójta Gminy L., która została uchylona. Wnioskodawczyni miała świadomość, że jej obowiązkiem było niezwłocznie zgłosić fakt podjęcia przez jej męża zatrudnienia poza granicami kraju oraz wykazać dochód uzyskany z tego tytułu.
Mimo tego wnioskodawczyni nie poinformowała niezwłocznie GOPS o podjęciu zatrudnienia przez jej męża za granicą. Dopiero w dniu 7 lipca 2014 roku strona zgłosiła fakt podjęcia przez jej męża zatrudnienia na terenie innego kraju. Wypłata świadczeń rodzinnych nie została wstrzymana.
W odwołaniu od ww. decyzji strona wniosła o jej uchylenie. Wskazano m. in., że o tym, iż mąż podjął pracę za granicą poinformowała niezwłocznie GOPS, składając w dniu 7 lipca 2014 r. oświadczenie. W treści oświadczenia wyraźnie wskazała, że ojciec dzieci wyjechał do [...] i tam będzie starał się o wypłatę świadczeń rodzinnych. Mając powyższe na względzie uważa, że swój obowiązek informacyjny spełniła. To nie rolą strony jest rozstrzyganie, czy przyznane jej świadczenie na mocy decyzji administracyjnej, która na tamten czas nie była uchylona, jest należne czy nie.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach (dalej SKO) decyzją z dnia 20 września 2022 r., nr SKO.PSŚ/41.5/2729/2022/14165, działając na podstawie m. in. art. 138 §1 pkt 1 k.p.a. utrzymało mocy zaskarżoną decyzję organu pierwszej instancji.
W uzasadnieniu podano m. in., że wniosek o ustalenie prawa do zasiłku rodzinnego z dodatkami za okres jw. Wojewoda pozostawił bez rozpatrzenia z powodu braków formalnych. W okresie jw. zostały stronie wypłacone świadczenia rodzinne na podstawie decyzji wydanej z upoważnienia Wójta Gminy, która została uchylona. Strona nie przedłożyła wymaganych dokumentów, co uniemożliwiło ustalenie jej uprawnień do zasiłku rodzinnego przez organ właściwy w sprawie. Zatem świadczenia rodzinne zostały wypłacone stronie, mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie prawa do tych świadczeń, a strona była pouczona o braku prawa do ich pobierania.
Skargę na powyższą decyzję złożyła strona. Wniesiono o jej uchylenie w całości. Skarżąca powtórzyła argumentację z odwołania.
W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie. Podał, że działał na podstawie i w granicach prawa, a rozstrzygnięcie znajduje umocowanie w zgromadzonym materiale dowodowym. W uzasadnieniu powtórzył swą poprzednią argumentację.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje
W myśl art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (j.t. Dz. U. z 2022 r., poz. 2492) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m. in. przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym zgodnie z § 2 tegoż artykułu kontrola, o której mowa, jest sprawowana pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd rozpoznaje sprawę rozstrzygniętą zaskarżonym aktem z punktu widzenia kryterium legalności, to jest zgodności z prawem całego toku postępowania administracyjnego i prawidłowości zastosowania prawa materialnego.
Nadto zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz. U. z 2023 roku, poz. 259 ze zm. – dalej p.p.s.a.) sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz wskazaną podstawą prawną.
Przeprowadzone w określonych wyżej ramach badanie zgodności z prawem zaskarżonego aktu wykazało, że jest on dotknięty uchybieniami uzasadniającymi jego wzruszenie. Zaskarżone rozstrzygnięcie narusza bowiem przepisy postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, co w świetle art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. skutkuje jego uchyleniem.
Zgodnie z art. 7 k.p.a. w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Prowadzą też postępowanie w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej (art. 8 §1 k.p.a.) i powinny działać w sprawie wnikliwie (art. 12 §1 k.p.a.). Przepisy te znajdują doprecyzowanie m. in. w art. 77 §1 k.p.a., zgodnie z którym organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy; istotny jest także art. 80 k.p.a., w świetle którego organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona.
Zasadą jest, że osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu (art. 30 ust. 1 u.ś.r.).
Za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się m. in. świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania (art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r.).
Zasiłek rodzinny należy do katalogu świadczeń rodzinnych (art. 2 pkt 1 u.ś.r.).
Organ I instancji uznał zasiłki rodzinne wraz z dodatkami wypłacone stronie w okresie od 1 lipca 2014 roku do 31 października 2014 roku, w łącznej wysokości 1.184 zł, za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne. Jednocześnie wskazał wprost, że w dniu 7 lipca 2014 roku strona zgłosiła fakt podjęcia przez jej męża zatrudnienia na terenie innego kraju. Wypłata świadczeń rodzinnych nie została jednak wstrzymana.
Należało zatem odnieść się wyraźnie do tego typu ustaleń. Zwłaszcza organ odwoławczy nie rozpoznał w pełni zarzutów strony. W orzecznictwie wskazuje się bowiem zasadnie, że zachodzi konieczność rozróżniania pojęć "nienależnego świadczenia" oraz "świadczenia nienależnie pobranego". W tym nurcie przyjąć należy, że "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym, występującym wówczas, gdy zostaje ono wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy podstawa taka odpadła, zaś "świadczeniem nienależnie pobranym" jest świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania) (np. wyrok WSA w Gliwicach z 9 listopada 2022 r., II SA/Gl 1109/22 i podane tam orzecznictwo).
W szczególności należy mieć na uwadze, że organ ma obowiązek podjąć działania z urzędu, jeśli posiada wiedzę, że odpadły przesłanki wypłaty świadczenia. Skarżąca dostarczyła informację o podjęciu przez jej męża zatrudnienia na terenie innego kraju, jednak – co przyznał Wojewoda – dalej wypłacano jej ww. środki pieniężne. Skoro nadal pozostawała w obrocie prawnym decyzja o przyznaniu skarżącej ww. zasiłku rodzinnego, to mogła uznawać, że nadal spełnia przesłanki do jego pobierania (zwłaszcza, że informowała o podjęciu zatrudnienia przez męża za granicą).
Organ odwoławczy podjął próbę wyjaśnienia podstawy faktycznej i prawnej rozstrzygnięcia, jednak i on nie dostrzegł wadliwości aktu, który utrzymał w mocy, przez co należy uznać i jego rozstrzygnięcie za nieodpowiadające prawu.
Wszystkie te uchybienia ww. przepisom postępowania oraz art. 138 §1 pkt 1 k.p.a. stwarzają podstawę do uchylenia zaskarżonego rozstrzygnięcia oraz poprzedzającego go rozstrzygnięcia organu pierwszej instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. i art. 135 p.p.s.a.
Organy poczynią ustalenia faktyczne i prawne z uwzględnieniem wszystkich okoliczności sprawy i powyższych uwag. Ocena świadomości osoby pobierającej świadczenia musi być dokonywana z uwzględnieniem wszystkich okoliczności danej sprawy, w tym, czy zachowanie strony było ukierunkowane na niezgodne z prawem korzystanie ze środków publicznych.
Rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym nastąpiło zgodnie z art. 119 pkt 2 i art. 120 p.p.s.a.
Powołane wyżej orzecznictwo sądowo-administracyjne dostępne jest w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, pod adresem internetowym http://orzeczenia.nsa.gov.pl.