Uzasadnienie
Decyzją z dnia 13 sierpnia 2023 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych (ZUS) przyznał K. N. (skarżący) świadczenie wychowawcze na córkę M. N. na okres świadczeniowy 2022/2023 od dnia 1 grudnia 2022 r. do dnia 31 maja 2023 r. uchylając jednocześnie decyzję ZUS z dnia 17 stycznia 2023 r. o odmowie przyznania skarżącemu prawa do świadczenia wychowawczego.
W uzasadnieniu decyzji ZUS wyjaśnił, że decyzja zapadła związku z uzupełnieniem wniosku o świadczenie wychowawcze na dziecko. Jako podstawę prawną działania wskazał ustawę z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2023 r. poz. 810 – dalej "u.w.d.").
W odwołaniu od decyzji ZUS skarżący zaskarżył rozstrzygnięcie w całości wraz z uzasadnieniem. Wniósł o zmianę decyzji poprzez zasądzenie odsetek od dnia 1 grudnia 2022 r. do dnia zapłaty, a także należyte, zgodne z prawem uzasadnienie wydanej decyzji i udostepnienie skarżącemu akt sprawy do wglądu w Oddziale ZUS w Z. oraz wyrażenie zgody na ich fotografowanie. W ocenie skarżącego decyzja nie odpowiada prawu. Nie zawiera wszystkich elementów wymaganych przez prawo. Ponadto organ nie wskazał podstaw prawnych nie naliczenia odsetek od świadczenia.
Decyzją z dnia 30 czerwca 2023r. Prezes ZUS, po rozpatrzeniu odwołania skarżącego, utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję ZUS. Stwierdził, że brak jest podstaw do uchylenia zaskarżonej decyzji. Dokumentacja potwierdza, że matka dziecka złożyła wniosek o świadczenie wychowawcze dnia 29 kwietnia 2022 r. natomiast skarżący wniosek złożył w dniu 12 grudnia 2022 r. Do swojego wniosku skarżący nie dołączył orzeczenia sądowego potwierdzającego, że sprawuje opiekę nad córką. Mając na uwadze powyższe to matce zostało przyznane świadczenie, natomiast skarżącemu została wydana decyzja odmowna, bowiem zgodnie z art. 22 ust. 1 u.w.d. jeżeli opieka nad dzieckiem sprawowana jest równocześnie przez oboje rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, świadczenie wychowawcze wypłaca się temu, kto pierwszy złoży wniosek. Od tej decyzji skarżący odwołanie, w którym wskazał, że córka zamieszkuje wraz z nim.
W dniu 2 czerwca 2023 r. przeprowadzono wywiad środowiskowy ze skarżącym, a w dniu 7 czerwca 2023 r. z matką dziecka. Wynika z nich jednoznacznie, że od dnia 10 grudnia 2022 r. córka zamieszkuje razem ze skarżącym i to skarżący sprawuje nad nią opiekę. W związku z powyższym ZUS decyzją z dnia 13 czerwca 2023 r. przyznał skarżącemu świadczenie na okres od dnia 1 grudnia 2022 r. do dnia 31 maja 2023 r. i uchyliło w tym zakresie decyzję ZUS z dnia 17 stycznia 2023 r. o odmowie przyznania skarżącemu prawa do świadczenia wychowawczego.
Prezes ZUS wyjaśnił, że zgodnie z art. 27 u.w.d. ZUS może bez zgody strony zmienić lub uchylić prawo do świadczenia wychowawczego, jeżeli uległa zmianie sytuacja rodzinna mająca wpływ na prawo do świadczenia; wychowawczego, osoba nienależnie pobrała świadczenie wychowawcze lub wystąpiły inne okoliczności mające wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego. Zmiana rozstrzygnięcia dotyczącego prawa do świadczenia wychowawczego na korzyść strony nie wymaga jej zgody. Wskazał, że odsetki od wypłaconego wyrównania nie mogą być skarżącemu wypłacone, ponieważ nie zostało to przewidziane w przepisach ustawy.
W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach skarżący zaskarżył decyzję Prezesa ZUS w całości wraz z uzasadnieniem. Wniósł o jej zmianę poprzez zasądzenie do należnych świadczeń 500 zł odsetek za opóźnienie liczonych od dnia 1 grudnia 2022 roku do dnia zapłaty; należyte, zgodne z prawem uzasadnienie wydanej decyzji; udostępnienie skarżącemu akt sprawy do wglądu w Oddziale ZUS w Z. oraz wyrażenie zgody na wykonanie ich fotokopii. Zdaniem skarżącego wydana decyzja nie odpowiada prawu, gdyż zgodnie z art. 107 § 1 pkt 6 k.p.a. powinna zawierać m.in. uzasadnienie faktyczne i prawne. Obowiązek właściwego zbadania sprawy i sporządzenia uzasadnienia decyzji wiąże się z wyrażoną w art. 11 k.p.a. zasadą przekonywania.
Ponadto ZUS w uzasadnieniu nie wyjaśnił dlaczego zmienił swoje wcześniejsze stanowisko, na jakich dowodach się oparł i dlaczego nie uznał dowodów przeciwnych. Skarżący stwierdził, że ZUS nie wskazał, że wnioskodawczyni R. N. dopuściła się złożenia fałszywego oświadczenia dotyczącego wniosku, a także nie opisał jakie ZUS podejmuje kroki prawne z tym związane. Zauważył dalej, iż ZUS zlecił Ośrodkom Pomocy Społecznej w S. oraz w K. przeprowadzenie wywiadów środowiskowych ale nie ocenił zgromadzonych dowodów w sprawie, a ocena nie znalazła odzwierciedlenia w uzasadnieniu decyzji.
W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS, reprezentowany przez pełnomocnika będącego radcą prawnym, wniósł o jej oddalenie. W uzasadnieniu przedstawił przebieg postępowania według chronologii zdarzeń wskazując, że zarówno skarżący jak i matka dziecka złożyli w 2022 r. wnioski o świadczenie wychowawcze na dziecko M. N. na okres świadczeniowy 2022/2023. Dalej wyjaśnił, że wywiady środowiskowe przeprowadzone w celu ustalenia pod opieką którego z rodziców znajduje się dziecko przez OPS w S. – z ojcem dziecka oraz przez MOPS w K. - z matką dziecka potwierdziły, że dziecko od dnia 10 grudnia 2022 r. przebywa u ojca, przy czym matka dziecka powiadomiła, że córka przebywa u ojca bez jej zgody. Dalej organ wyjaśnił, że został poinformowany przez skarżącego, iż MOPS w K. prowadzi postępowanie wyjaśniające w sprawie wyłudzenia świadczeń przez matkę dziecka.
Mając na uwadze wyniki przeprowadzonego wywiadu środowiskowego decyzją z dnia 13 czerwca 2023 r. ZUS przyznał skarżącemu świadczenie wychowawcze na okres świadczeniowy 2022/2023 od dnia 1 grudnia 2022 r. do dnia 31 maja 2023 r. uchylając jednocześnie decyzję własną z dnia 17 stycznia 2023 r. Organ wyjaśnił, iż odsetki od wypłaconego wyrównania nie mogą być wypłacone, ponieważ nie zostało to przewidziane w przepisach ustawy. Podkreślił, że ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego oraz jego wypłata następują na wniosek osób wskazanych w u.w.d., który jest składany do ZUS, na kolejny okres od dnia 1 czerwca do dnia 31 maja roku następnego.
Na rozprawie skarżący wnosił i wywodził jak w skardze. Uważa, że brak możliwości dochodzenia odsetek od niewypłaconych w terminie świadczeń wychowawczych jest niekonstytucyjne i stawia go w diametralnie innej sytuacji, niż ZUS, który dochodząc nienależnie pobranych świadczeń ma prawo również dochodzić odsetek od tych kwot. Wniósł o zasądzenie zwrotu kosztów dojazdu do Sądu w kwocie 160 zł.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje
Stosownie do art. 3 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r. poz. 329 z późn. zm. - dalej jako p.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach swej kognicji sąd bada, czy przy wydaniu zaskarżonego aktu nie doszło do naruszenia prawa materialnego i przepisów postępowania administracyjnego, nie będąc przy tym związanym granicami skargi, stosownie do treści art. 134 § 1 p.p.s.a., z zastrzeżeniem art. 57a.
Sąd nie może wydać orzeczenia na niekorzyść skarżącego, chyba że stwierdzi naruszenie prawa skutkujące stwierdzeniem nieważności zaskarżonego aktu lub czynności (§ 2). Uwzględnienie skargi następuje w przypadkach naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a.), naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (art. 145 § 1 pkt 1 lit. b), oraz innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a.).
W wyniku analizy akt sprawy Sąd stwierdził, że skarga nie jest uzasadniona. Zaskarżone rozstrzygnięcie nie narusza bowiem ani prawa materialnego, ani też organ odwoławczy nie naruszył reguł procedury administracyjnej w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, bądź skutkującym wznowieniem tego postępowania.
Postępowanie w sprawach o świadczenie wychowawcze regulują przepisy ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2023 r. poz. 810 – dalej "u.w.d."), a w szczególności przepisy rozdziału 4 u.w.d. (art. 13-28). Ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego oraz jego wypłata następują na wniosek osób uprawnionych (art. 13 ust. 1 u.w.d.).
Przedmiot postępowania w niniejszej sprawie kontrolowanej przez Sąd określały wnioski o przyznanie świadczenia wychowawczego na córkę za okres 2022/2023, złożone zarówno przez skarżącego, jak i matkę dziecka.
W pierwszej kolejności Sąd stwierdza zatem, że całkowicie chybione są zarzuty skargi dotyczące pominięcia przez organy w uzasadnieniu kwestii złożenia fałszywego oświadczenia przez matkę dziecka, gdyż stanowi ona przedmiot odrębnego postępowania.
Istota sporu w niniejszej sprawie dotyczy tego, czy skarżący był uprawniony do pobrania odsetek od świadczenia wychowawczego przyznanego mu na córkę od dnia 1 grudnia 2022 r. do dnia zapłaty w sytuacji, gdy decyzja sprawie wnioskowanego świadczenia została wydana przez ZUS w dniu 13 sierpnia 2023 r.
Zgodnie z art. 4 ust. 2 pkt 1 u.w.d. świadczenie wychowawcze przysługuje matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a. Prawo do pobierania świadczeń powinno przysługiwać osobie sprawującej opiekę nad dzieckiem i ponoszącej związane z tym wydatki, a także wspólnie z nim zamieszkującej, o ile tylko należy do ustawowego katalogu osób uprawnionych do jego wnioskowania i pobierania (w rozumieniu art. 4 ust. 2 u.w.d.), sformułowanie "wspólne zamieszkanie" należy rozumieć jako faktyczne miejsce zamieszkania, czyli fizyczne przebywanie dziecka u osoby, która sprawuje faktyczną nad nim opiekę i faktycznie zaspakaja jego potrzeby życiowe. Wskazuje na to cel, na jaki przyznawane jest świadczenie wychowawcze, który określony jest w art. 4 ust. 1 u.w.d. Zgodnie z tym przepisem, celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokajaniem jego potrzeb życiowych.
Tym samym granice przedmiotowe ustanowione przez ustawodawcę, wyznaczają przesłanki: "zamieszkiwania", "wychowywania", "opieki" i "zaspakajania potrzeb życiowych dziecka". Skoro zatem celem przyznania świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, opieką nad nim i zaspokajaniem jego potrzeb, to niewątpliwie rodzic, który wnosi o wypłatę tego świadczenia, musi sprawować nad nim faktyczną opiekę, uczestniczyć w jego wychowywaniu, czy też zaspokajać potrzeby życiowe dziecka. Wspólne zamieszkiwanie dziecka z rodzicem lub opiekunem faktycznym determinuje zatem przyznanie rozważanej formy wsparcia ze środków publicznych. Decydujące jest zamieszkiwanie i bezpośrednie sprawowanie opieki, wychowania i zaspakajania potrzeb życiowych dziecka, które faktycznie z danym rodzicem zamieszkuje. Stosownie do art. 22 u.w.d. w przypadku zbiegu prawa rodziców do świadczenia wychowawczego, świadczenie to wypłaca się temu z rodziców, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem.
W przypadku zbiegu wniosków obojga rodziców, organ właściwy ustala kto sprawuje opiekę i w tym celu może zwrócić się do kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie wywiadu środowiskowego w celu ustalenia osoby sprawującej opiekę nad dzieckiem.
Analiza wskazanych powyżej przepisów wskazuje zatem, że podstawą przyznania świadczenia wychowawczego jest faktyczne zamieszkiwanie rodzica z dzieckiem. Ocena, czy dane z rodziców jest uprawnione do otrzymywania świadczenia wychowawczego czy też nie, należy do właściwego organu, podobnie jak ocena czy świadczenie było nienależne lub marnotrawione w rozumieniu art. 9 u.w.d. W przypadku, gdy każde z rodziców złoży stosowny wniosek, właściwy organ rozstrzyga o uprawnieniu do otrzymania świadczenia wychowawczego bądź jego braku w stosunku do każdego z nich, prowadząc stosowne postępowanie wyjaśniające.
Przenosząc powyższe uwagi na grunt niniejszej sprawy wskazać należy, że kwestie dotyczące przyznania uprawnienia do otrzymywania świadczenia wychowawczego, a także zwrotu świadczenia nienależnie pobranego pozostają w gestii właściwego organu i podlegają przepisom prawa administracyjnego. Organy administracji zgodnie z art. 6 k.p.a. zobowiązane są do działania zgodnie z prawem i w jego granicach. Fakt zamieszkiwania córki z ojcem potwierdziły wywiady środowiskowe przeprowadzone niezależnie przez ośrodki pomocy społecznej w S. i K.. Były one przeprowadzane na wniosek ZUS, w celu ustalenia, pod opieką którego z rodziców znajduje się dziecko. W niniejszej sprawie nie budzi wątpliwości, że między rodzicami dziecka istnieje wieloletni konflikt. Obydwa zaś wywiady środowiskowe pozwoliły organom ustalić, że córka przebywa z ojcem od dnia 10 grudnia 2022 r. Wskazana okoliczność pozwoliła na rozstrzygnięcie przez ZUS, który z rodziców i od kiedy w świetle przepisów u.w.d., jest uprawniony do świadczenia wychowawczego na córkę.
Zdaniem Sądu I instancji, organy administracji dokonały prawidłowych ustaleń faktycznych, przyjmując, że skarżący od chwili zmiany miejsca zamieszkania jego córki może być uznany za zamieszkującego z dzieckiem, a w konsekwencji - uprawniony do świadczenia wychowawczego. Okoliczność, że od dnia 10 grudnia 2022 r. córka skarżącego zamieszkała z ojcem w jego mieszkaniu jest w sprawie niesporna. Słusznie zatem, w ocenie Sądu organy przyznały skarżącemu świadczenie wychowawcze w okresie od dnia 1 grudnia 2022 r. do dnia 31 maja 2023 r. uchylając jednocześnie decyzję ZUS z dnia 17 stycznia 2023 r. o odmowie przyznania skarżącemu prawa do świadczenia wychowawczego.
Odnosząc się do podnoszonego w odwołaniu i w skardze żądaniu zapłaty odsetek na rzecz skarżącego Sąd stwierdza, że jest ono nieuzasadnione. Zauważyć należy, że wszczęcie postępowania o przyznanie świadczenia wychowawczego następuje na wniosek strony lecz wypłata tego świadczenia następuje po przeprowadzeniu postępowania wyjaśniającego przez organ administracji, a więc po jakimś czasie od dnia złożenia wniosku. Świadczenie wychowawcze jest wypłacane ze środków publicznych, które podlegają kontroli, a wobec powyższego nie można upatrywać w przywołanej regulacji naruszenia zasad konstytucyjnych. Poza tym nie w każdej sytuacji można domagać się zapłaty odsetek. Podstawa żądania musi bowiem wynikać co do zasady z czynności prawnej, ustawy lub orzeczenia sądu. Ustawa o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci nie przewiduje wypłaty na rzecz wnioskodawcy odsetek od przyznanego świadczenia wychowawczego i to niezależnie od czasu trwania postępowania wyjaśniającego.
Inaczej uregulowana jest przez ustawodawcę kwestia naliczania odsetek w przypadku nienależenie pobranych świadczeń. W art. 25 ust. 3 u.w.d. jednoznacznie wskazano, iż od kwot nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego, o którym mowa w ust. 2 pkt 2, 5 i 6, są naliczane odsetki ustawowe za opóźnienie, chyba że przyznanie świadczenia wychowawczego było następstwem błędu Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.
Sąd uznał natomiast za zasadnie zarzuty skarżącego w zakresie naruszenia przez organy przepisów postępowania administracyjnego, w szczególności art. 107 § 1 pkt 6 k.p.a. oraz art.11 k.p.a. Uzasadnienia rozstrzygnięć organów obu instancji są bardzo lakoniczne jednakże, dostrzeżone również przez Sąd, uchybienia zasadom postępowania administracyjnego nie miały istotnego wpływu na wynik sprawy.
Mając na względzie wszystko powyższe, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach na podstawie art. 151 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji wyroku.
Sąd nie uwzględnił też wniosku skarżącego o zwrot kosztów dojazdu na rozprawę. Stosownie do art. 200 p.p.s.a. w razie uwzględnienia skargi przez sąd pierwszej instancji przysługuje skarżącemu od organu, który wydał zaskarżony akt lub podjął zaskarżoną czynność albo dopuścił się bezczynności lub przewlekłego prowadzenia postępowania, zwrot kosztów postępowania niezbędnych do celowego dochodzenia praw. W myśl natomiast art. 205 § 1 p.p.s.a. do niezbędnych kosztów postępowania prowadzonego przez stronę osobiście lub przez pełnomocnika, który nie jest adwokatem lub radcą prawnym, zalicza się poniesione przez stronę koszty sądowe, koszty przejazdów do sądu strony lub pełnomocnika oraz równowartość zarobku lub dochodu utraconego wskutek stawiennictwa w sądzie.
Zatem skuteczne wnioskowanie o zwrot kosztów podróży jest możliwe w razie uwzględnienia skargi przez sąd. W związku z tym Sąd nie znalazł podstaw, aby uwzględnić wniosek skarżącego o zwrot kosztów dojazdu na rozprawę.