Uzasadnienie
Decyzją z dnia [...] Wójt Gminy P., działając na podstawie art. 30 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.jedn. Dz.U. z 2019 r., poz. 670 ze zm.) odmówił L. K. umorzenia kwoty należności powstałej z tytułu zaliczki alimentacyjnej.
W uzasadnieniu organ orzekający wskazał, że w dniu 28 września 2019 r. do Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w P. wpłynął wniosek L. K. (dalej skarżący) w sprawie umorzenia zaległych kosztów zaliczki alimentacyjnej w wysokości 19.530,00zł. Wniosek uzasadniono trudną sytuacją materialną i zdrowotną. Wyrokiem Sądu Rejonowego w M. z dnia [...] sygn. akt [...] skarżący został zobowiązany do płacenia alimentów na rzecz dzieci M., J. i J. K.- pierwotnie w łącznej wysokości 450zł, a na podstawie wyroku Sądu Okręgowego w C.– w kwocie 600 zł miesięcznie.
Na podstawie informacji Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w C., organ ustalił, że dotychczasowe wpłaty zobowiązanego nie miały charakteru stałego, a niektóre z nich były symboliczne. Ustalił też, że skarżący prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, a źródłem jego utrzymania jest emerytura w wysokości 1.855,90 zł miesięcznie. Podane przez skarżącego informacje dotyczące wydatków (m.in. na leki - faktury na inne nazwisko) czy prowadzenia jednoosobowego gospodarstwa domowego budzą wątpliwości. Zgromadzony materiał dowodowy niewątpliwie wskazuje na trudną sytuację osobistą skarżącego, jednak jest ona wypadkową wielu czynników, m.in. pogarszającego się zdrowia i wieloletniego zadłużenia.
Organ podkreślił, że obowiązek alimentacyjny ciąży bezwzględnie na każdym z rodziców, a dobro dziecka jest wartością najwyższą, podlegającą konstytucyjnej ochronie ze strony państwa Wobec niewywiązywania się przez skarżącego z obowiązku alimentacyjnego wobec dziecka, stało się ono uprawnione do zaliczki alimentacyjnej. Fakt wypłaty z budżetu państwa świadczeń w postaci zaliczki alimentacyjnej na rzecz zasądzonych alimentów nie zwalnia skarżącego z obowiązku alimentacji wobec własnych dzieci. Skoro dłużnik nie wywiązuje się ze swoich zobowiązań alimentacyjnych powinien mieć świadomość, że jego zadłużenie wzrasta. Powinien też liczyć się z koniecznością jego spłaty. Pomoc państwa rodzicom, którzy nie są w stanie zapewnić środków na utrzymanie własnych dzieci stanowi jedynie czasowe zabezpieczenie społeczne, które jednak nie ma na celu przejmowania w całości kosztów utrzymania dzieci z rodziców na podatników. Dlatego dłużnik alimentacyjny musi liczyć się z tym, że państwo będzie dochodzić zwrotu wypłaconych świadczeń alimentacyjnych
Przepis art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów przewiduje wprawdzie możliwość umorzenia takich należności, jednakże przesłanką tego umorzenia jest ustalenie przez organ szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji zobowiązanego, do których z pewnością nie należą życiowe zdarzenia życia codziennego. W przypadku skarżącego, choć niewątpliwie jego sytuacja jest trudna, to jednak nie uzasadnia umorzenia ciążących na nim należność z tytułu wypłaconej zaliczki alimentacyjnej.
W odwołaniu skarżący wniósł o zmianę decyzji organu pierwszej instancji poprzez jej uchylenie i umorzenie zaległych zaliczek alimentacyjnych w kwocie 19.530zł. Zarzucił naruszenie art. 7, art. 77 i art. 80 Kodeksu postępowania administracyjnego poprzez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności sprawy. Podniósł, iż art. 30 cytowanej ustawy przewiduje dwie podstawy do wydania decyzji, a mianowicie w ust. 1 – decyzji opartej na gratyfikacji za dotychczasowe wywiązywanie się z obowiązku zwrotu należności oraz w ust. 2 - możliwość umorzenia na wniosek dłużnika przy uwzględnieniu sytuacji dochodowej i rodzinnej zobowiązanego.
Zdaniem odwołującego wydanie decyzji na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy musi być poprzedzone wyjaśnieniem rzeczywistej sytuacji strony w aspekcie sytuacji dochodowej, rodzinnej, zdrowotnej a uzasadnienie decyzji powinno zawierać jej ocenę.
Stawiane przez organ tezy, w kontekście sytuacji dochodowej, rodzinnej i zdrowotnej skarżącego są spłycone i nie poparte refleksją prawną o należytym stopniu wnikliwości. Organ nie dostrzega, że za pozostawione skarżącemu na życie ok. 500zł na miesiąc nie da się wyżyć przy potrzebach bytowych i zdrowotnych skarżącego. Organ nie uwzględnił faktu, iż skarżący ma II grupę inwalidzką, jest osobą schorowaną z wieloma przewlekłymi chorobami (m.in. chorobą wieńcową, po dwóch zawałach serca, z nadciśnieniem oraz cukrzycą typu 2).
W ocenie odwołującego całokształt okoliczności przemawia za umorzeniem przedmiotowej kwoty.
Zaskarżoną decyzją z dnia [...] Nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Częstochowie na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 Kodeksu postępowania administracyjnego utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji, uznając iż odwołanie nie zasługuje na uwzględnienie i w pełni podzielając ustalenia i wnioski organu pierwszej instancji. Podniosło, iż art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów nakłada na organ obowiązek rozważenia, czy za umorzeniem należności z tytułu wypłaconych świadczeń zaliczki alimentacyjnej przemawia sytuacja dochodowa i rodzinna dłużnika alimentacyjnego. Organ podkreślił, że w orzecznictwie sądów administracyjnych ugruntowało się stanowisko podkreślające, iż sytuacja rodzinna i dochodowa dłużnika alimentacyjnego ubiegającego się o umorzenie należności musi go wyróżniać spośród innych dłużników alimentacyjnych. Umorzenie należności może mieć miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa lub rodzinna nie pozwala na wywiązanie się z obowiązku alimentacyjnego, ale wskutek czynników obiektywnych, na które dłużnik nie ma wpływu.
Stąd też w niniejszej sprawie należało przede wszystkim ustalić czy sytuacja rodzinna i majątkowa odwołującego faktycznie nie pozwala na wywiązanie się z zobowiązań względem organu w związku z wypłaceniem świadczeń zaliczki alimentacyjnej osobie uprawnionej. Organ pierwszej instancji ustalił, że odwołujący posiada prawo do emerytury w wysokości 1.855zł, z której ma potrącane należności zaliczki alimentacyjnej oraz likwidatora funduszu alimentacyjnego w wysokości po 1.341,60zł. miesięcznie i na zaspokojenie bieżących potrzeb pozostaje stronie kwota 500zł. W potrącanej kwocie mieści się należność z tytułu niniejszej zaliczki alimentacyjnej. Ustalenia te prowadzą do wniosku, że skarżący posiada środki finansowe na spłatę zadłużenia z tytułu zaliczek alimentacyjnych.
Nie ulega wątpliwości, że trudna sytuacja skarżącego wynika z potrącenia należności z jego świadczenia emerytalnego, co skutkuje znacznym bniżeniem dochodu. Należy jednak wziąć pod uwagę, że choć skarżący choruje na szereg schorzeń, to jednak z orzeczenia o stopniu niepełnosprawności wynika, że może pracować w warunkach pracy chronionej, poprawiając w ten sposób swą trudną sytuację finansową. W ocenie Kolegium sytuacja w jakiej obecnie znajduje się skarżący nie ma cech trwałości i jest możliwa do przezwyciężenia.
Nadto Kolegium podkreśliło, że umorzenie należności, jako wyjątek od zasady nie powinno być nadużywane, nawet w sytuacji, gdy dłużnik nie jest w stanie spłacić należności. W przypadku umorzenia należności w całości albo w części dług w tym zakresie wygasa, a więc organ nie będzie mógł już żądać zwrotu świadczenia, nawet wówczas, gdy sytuacja finansowa dłużnika ulegnie znacznej poprawie. Nie jest natomiast zasadne przerzucanie na wszystkich członków społeczeństwa kosztów utrzymania dzieci dłużników alimentacyjnych. Dodatkowo organ zwrócił uwagę, że art. 30 ust. 2 przewiduje trzy rozwiązania trudnej sytuacji dłużnika alimentacyjnego, m.in dłużnik może wystąpić o odroczenie spłaty zadłużenia czy rozłożenia go na raty, a w ostateczności - umorzenia zadłużenia. Zatem w pierwszej kolejności dłużnik alimentacyjny ma do wykorzystania możliwość odroczenia terminu spłaty lub rozłożenia na raty posiadanego zadłużenia.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego L. K. wniósł o zmianę decyzji i umorzenie zaległych zaliczek alimentacyjnych.
W uzasadnieniu podniósł, iż nie można zgodzić się ustaleniami organów, a jego sytuacja nie została wnikliwie i całościowo rozpatrzona i oceniona. Podkreślił, iż całkowicie błędne jest uznanie, iż powstająca mu po potrąceniu przez komornika kwoty ponad 1.340zł suma ok. 500 zł jest kwotą wystarczającą na zaspokojenie jego potrzeb. Brakuje mu środków na zakup lekarstw, a jest osobą z wieloma schorzeniami. Podjęcie pracy, jak wynika z orzeczenia o niepełnosprawności i jak sugeruje organ, może wiązać się z ryzykiem dalszej utraty zdrowia i doprowadzić do nieprzewidywalnych skutków.
Jego zdaniem organ dowolnie ocenił niepełny materiał dowodowy, czym naruszył przepisy art. 7 i art. 77 Kodeksu postępowania administracyjnego. Z całokształtu sprawy wynika bowiem, że sytuacja finansowa i zdrowotna skarżącego nie pozwalają na wywiązanie się z obowiązku alimentacyjnego. Podkreślił przy tym, że orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności z dnia [...] został zaliczony do znacznego stopnia niepełnosprawności.
Odpowiadając na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoją dotychczasową argumentację.
Wojewódzki Sąd Administracyjny rozpatrując sprawę zważył, co następuje
Skarga nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem zaskarżona decyzja mieści się w kryteriach legalności, według których sprawowana jest sądowa kontrola wykonywania administracji publicznej (art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych - t.jedn. Dz. U. z 2019 r., poz. 2167 ze zm.))
W pierwszej kolejności należy podnieść, że rozstrzygnięcie w przedmiocie umorzenia należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego ma charakter uznaniowy, co oznacza, że pozostawiono go uznaniu organu administracji publicznej i nie jest obligatoryjne nawet w przypadku ustalenia trudnej sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika. W ramach uznania administracyjnego organ może ale nie musi wydać decyzji zgodnej z wnioskiem i oczekiwaniami strony, przy czym uznaniowy charakter decyzji nie oznacza jednak całkowitej dowolności. Rozstrzygnięcie takie musi zostać poprzedzone wyjaśnieniem i rozważeniem wszystkich istotnych okoliczności, w szczególności tych podnoszonych przez stronę.
Zgodnie z art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów organ właściwy dla wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną.
Umorzenie należności z tego tytułu ma zatem charakter wyjątkowy i zachodzi jedynie wówczas, gdy na skutek obiektywnych okoliczności sytuacja dochodowa i rodzinna uniemożliwia zobowiązanemu wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego.
To do organu należy zatem ocena możliwości zastosowania umorzenia należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego. O ile ta ocena w sposób zasadniczy nie kłóci się ze zgromadzonym materiałem dowodowym, logicznym rozumieniem i zasadami doświadczenia życiowego, to nie może być skutecznie podważona w trybie skargi sądowoadministracyjnej.
Rolą sądu administracyjnego kontrolującego zgodność z prawem wydanej decyzji, jest sprawdzenie prawidłowości wnioskowania organu stwierdzającego, że w danej sytuacji faktycznej nie było możliwe uwzględnienie wniosku o udzielenie ulgi w spłacie należności alimentacyjnych.
Zdaniem Sądu w niniejszej sprawie nie przekroczono granic uznania administracyjnego. Organy dokonały analizy sytuacji dochodowej i rodzinnej skarżącego. Uwzględniły także sytuację zdrowotną skarżącego. Należy przy tym podnieść, że dłużnik alimentacyjny jest co do zasady osobą borykającą się z problemami finansowymi, dlatego sytuacja dochodowa, rodzinna i zdrowotna dłużnika ubiegającego się o umorzenie należności tytułu wypłaconych z funduszu alimentacyjnego świadczeń powinna wyróżniać go spośród innych dłużników alimentacyjnych. (zob. wyrok Naczelnego Sadu Administracyjnego z dnia 13 kwietnia 2018 r. sygn. akt I OSK 2443/17).
Uwzględniając powyższe, organy rozważając sytuację skarżącego wzięły pod uwagę jego sytuację rodzinną i materialną. Z ustaleń organu pierwszej instancji wynika, że skarżący pobiera emeryturę w wysokości ponad 1.850 zł miesięcznie. Z informacji Komornika Sądu Rejonowego w C. wynika, że z dochodów skarżącego potrącana jest kwota ponad 1.340,00zł na poczet zaległości alimentacyjnych skarżącego. Jak wynika z ustaleń organu kwota tych zaległości to sima ponad 19.500zł. Właśnie o umorzenie tej kwoty skarżący zwrócił się organu -Wójta Gminy P., uzasadniając to trudną sytuacją materialną i zdrowotną. Niewątpliwie organy potwierdziły, że sytuacja zdrowotna i materialna skarżącego nie należy do łatwych. Wzięły też pod uwagę aktualne w dacie orzekania orzeczenie Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Częstochowie z dnia 19 marca 2019 r. stwierdzające, iż skarżącego zaliczono do stopnia niepełnosprawności - umiarowego, zdolnego do pracy w warunkach pracy chronionej.
Nie można przy tym zapominać, że skarżący jako ojciec trójki dzieci zobowiązany był do łożenia na ich utrzymanie, a wobec uchylania się od tego obowiązku, wobec przejęcia tego obowiązku przez Państwo w postaci wypłaty zaliczki alimentacyjnej, powstało przedmiotowe zadłużenie.
Niewątpliwie sytuacja skarżącego jest trudna, ale zasadnie organy przyjęły, że nie na tyle wyjątkowa, aby zastosować instytucję umorzenia. Nie można sytuacji skarżącego uznać za na tyle wyjątkową, że uzasadnia to umorzenie jego zobowiązań alimentacyjnych. W przeciwnym razie naganne działania skarżącego polegające na uchylaniu się od uczestniczenia w ponoszeniu kosztów utrzymania dzieci, sprzeczne z normami prawa rodzinnego, byłyby premiowane umarzeniem należności zaległości z tytułu wypłacanych zaliczek alimentacyjnych, uprzednio spełnianych na koszt podatnika.
Należy zauważyć, że sam zobowiązany do alimentacji ponosi pełną odpowiedzialność za zaistniałe zaległości z tytułu wypłacanych przez Państwo zastępczo na rzecz jego dzieci alimentów i w związku z tym spoczywa na nim obowiązek pełnego zaangażowania i podjęcia starań w kierunku spłaty tych zaległości wraz z odsetkami. Podkreślenia wymaga, że zwrot zaległości jest zasadą, a instytucje: umorzenia, rozłożenia na raty albo odroczenia terminu płatności są odstępstwem, wyjątkiem od ogólnej zasady zwrotu należności i może mieć miejsce w sytuacjach szczególnych, nadzwyczajnych.
Należy też mieć na uwadze charakter zobowiązań alimentacyjnych, które zgodnie z art. 133 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w przypadku rodziców w stosunku do dzieci mają charakter obligatoryjny. Wypłacając przyznane na rzecz dzieci skarżącego alimenty w formie zaliczki alimentacyjnej, Państwo obciążyło wszystkich podatników ciężarem częściowego comiesięcznego utrzymywania dzieci dłużnika alimentacyjnego. Stąd też obecnie dłużnik ten ma obowiązek wydatkowane kwoty zwrócić. Zabezpieczenie społeczne nie ma bowiem na celu przejmowania w całości kosztów utrzymania dzieci z rodziców na barki podatników (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 września 2018r., sygn. akt I OSK 2604/16)
Umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego ma charakter wyjątkowy i zachodzi jedynie wówczas, gdy na skutek obiektywnych okoliczności sytuacja dochodowa i rodzinna uniemożliwia zobowiązanemu z wywiązania się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. Stan taki powinien być jednak efektem czynników obiektywnych, na które zobowiązany nie ma wpływu, gdyż tylko takie przesłanki mogą uzasadniać umorzenie jakichkolwiek należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego.
Dodatkowo należy zauważyć, że umorzenie należności alimentacyjnych jest jednym z trzech rozwiązań przewidzianych w art. 30 ust. 2 ustawy i pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Uznać należy, że umorzenie tych należności to ostateczność. W przypadku skarżącego, który posiada dochód w postaci emerytury w wysokości ponad 1.850zł miesięcznie i nie wykazał w sposób jednoznaczny swoich wydatków (gołosłowne twierdzenie o opłacaniu najmu lokalu i wydatkowaniu środków na leki- nie poparte dokumentami) nie sposób twierdzić, że pozostaje w sytuacji szczególnie trudnej i uniemożliwiającej spłatę zadłużenia. Z całą pewnością także zmiana orzeczenia o stopniu niepełnosprawności (orzeczenie Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w C. z dnia [...] zaliczające skarżącego zaliczono do stopnia niepełnosprawności - znacznego) nie dają podstaw do umorzenia należności, a tym bardziej do ich całkowitego umorzenia.
W osobnym postępowaniu skarżący może wnosić o rozłożenie zadłużenia na raty, względnie wnosić do komornika o ściąganie ich w mniejszej wysokości. Wszelkiego rodzaju zwolnienia obowiązku zwrotu tych świadczeń mają charakter wyjątkowy i powinny być interpretowane w sposób ścisły, a nie rozszerzający, bowiem obowiązek alimentacyjny ciąży bezwzględnie na każdym z rodziców.
Odnosząc się do zarzutu pełnomocnika skarżącego, iż organy nie uwzględniły w toku postępowania faktu, iż skarżący na skutek orzeczenia o stopniu niepełnosprawności nie może poprawić swej sytuacji materialnej podejmując pracę zarobkową, to należy wyjaśnić, że orzeczenie to wydane zostało w dniu [...] podczas gdy decyzja organu pierwszej instancji wydana została w dniu 29 października 2019 r. w stanie faktycznym gdy skarżący dysponował orzeczeniem z dnia 19 marca 2019 r. zaliczającym do stopnia niepełnosprawności - umiarkowanego dopuszczającego zatrudnienie w warunkach pracy chronionej. Także organ drugiej instancji wydając decyzję w dniu [...] nie dysponował nowym orzeczeniem o stopniu niepełnoprawności, które dołączone zostało dopiero do skargi z dnia 7 stycznia 2020 r. Stąd też nowe orzeczenia może być uwzględnione w nowym postępowaniu.
W świetle powyższego Sąd uznał wydane w sprawie decyzje za zgodne z obowiązującym stanem prawnym i stanem faktycznym sprawy.
Mając powyższe na uwadze Sąd na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.jedn. Dz.U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.) orzekł jak w sentencji.