Uzasadnienie
Prezydent Miasta W. decyzją z dnia 8 sierpnia 2023 r., znak [...], wydaną m. in. na podstawie art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (j.t. Dz. U. z 2023 r., poz. 775 ze zm., dalej - k.p.a.), art. 30 i 32 i in. ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (obecnie j.t. Dz. U. z 2024 r., poz. 323 – dalej u.ś.r.), orzekając wobec D.H. (dalej: strona, skarżąca):
- 1) uznał, że kwota zasiłku pielęgnacyjnego przyznana w okresie od 1 marca 2023 r. do 31 maja 2023 r. na rzecz syna, wypłacona w wysokości łącznej 647,52 zł, stanowi kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych;
- 2) zobowiązał stronę do zwrotu kwoty jw. wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie (naliczonymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych do dnia spłaty).
W uzasadnieniu wskazano m. in., że decyzją z dnia 11 września 2019 r., zmienioną decyzją następną, strona miała przyznane prawo do zasiłku pielęgnacyjnego na okres od 1 lipca 2019 r. do upływu 60 dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności lub orzeczenia o stopniu niepełnosprawności na rzecz dziecka. W dniu 5 czerwca 2023 r. organ uzyskał informację o wydaniu w dniu 21 lutego 2023 r. przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w W. nowego orzeczenia o niepełnosprawności syna, o czym strona nie poinformowała organu. W toku postępowania zaniechała ona realizacji ciążącego na niej – jako uprawnionej – obowiązku informowania o każdej zmianie mającej wpływ na dalsze prawo do świadczenia. Strona była należycie pouczona o obowiązku niezwłocznego informowania o istotnych zmianach w stanie faktycznym.
Od decyzji organu I instancji strona wniosła odwołanie, uznając ją za niezasadną. Odwołująca się podniosła, że decyzja jest dla niej krzywdząca, a pieniądze były niezbędne celem prowadzenia rehabilitacji.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach (dalej SKO), decyzją z dnia 6 października 2023 r., znak SKO.PSŚ/41.5/2818/2023/20385, działając na podstawie art. 138 §1 pkt 1 k.p.a., utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.
W uzasadnieniu organ odwoławczy stwierdził m. in., że syn odwołującej się miał przyznane prawo do zasiłku pielęgnacyjnego do daty wydania nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, tj. do 21 lutego 2023 r. W związku z tym zasiłek pielęgnacyjny wypłacony za okres od 1 marca 2023 r. do 31 maja 2023 r. w łącznej wysokości 647,52 zł jest świadczeniem nienależnie pobranym na podstawie art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. Strona nie dopełniła obowiązku poinformowania organu I instancji o nowym orzeczeniu o niepełnosprawności.
Od powyższej decyzji strona wniosła skargę, zaskarżając ją w całości. Zarzucono błędną interpretację stanu faktycznego i prawnego sprawy, w tym art. 30 ust. 1 u.ś.r., co spowodowało wydanie wadliwej decyzji. Wskazano, że prawo do zasiłku zostało stronie przesłużone przez przepisy covidowe i nie miała świadomości, że niezwłocznie musi poinformować o wydaniu nowego orzeczenia.
W odpowiedzi na skargę, organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie podtrzymując twierdzenia zawarte w zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje
W myśl art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (j.t. Dz. U. z 2022 r., poz. 2492) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m. in. przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym zgodnie z § 2 tegoż artykułu kontrola, o której mowa, jest sprawowana pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd rozpoznaje sprawę rozstrzygniętą zaskarżonym aktem z punktu widzenia kryterium legalności, to jest zgodności z prawem całego toku postępowania administracyjnego i prawidłowości zastosowania prawa materialnego.
Nadto zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz. U. z 2023 roku, poz. 1634 ze zm. – dalej p.p.s.a.) sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz wskazaną podstawą prawną.
Przeprowadzone w określonych wyżej ramach badanie zgodności z prawem zaskarżonego aktu wykazało, że jest on dotknięty uchybieniami uzasadniającymi jego wzruszenie. Zaskarżone rozstrzygnięcie narusza bowiem przepisy postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, co w świetle art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. skutkuje jego uchyleniem.
Zgodnie z art. 7 k.p.a. w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Prowadzą też postępowanie w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej (art. 8 §1 k.p.a.) i powinny działać w sprawie wnikliwie (art. 12 §1 k.p.a.).
Zgodnie z art. 30 ust. 1 u.ś.r. osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. W świetle ust. 2 pkt 1 tego przepisu za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się m. in. świadczenia wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Z kolei ust. 8 tej regulacji wskazuje, że kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych podlegają zwrotowi łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie na rachunek bankowy wskazany przez organ właściwy. Odsetki są naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych do dnia spłaty.
W wyroku WSA w Gliwicach z dnia 12 stycznia 2022 r., sygn. II SA/Gl 1269/21, wskazano, z czym tut. Sąd zgadza się, że zachodzi konieczność rozróżniania pojęć "nienależnego świadczenia" oraz "świadczenia nienależnie pobranego". W tym nurcie orzecznictwa wskazuje się, że "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym, występującym wówczas, gdy zostaje ono wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy podstawa taka odpadła, zaś "świadczeniem nienależnie pobranym" jest świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania).
Organy w tym kontekście wskazują, że przyznano stronie prawo do zasiłku jw., nie dłużej jednak niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności.
W tym kontekście należy wskazać, że w świetle art. 6d ust. 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (obecnie j.t. Dz. U. z 2024 r., poz.
44) utworzono Elektroniczny Krajowy System Monitoringu Orzekania o Niepełnosprawności, w którym przetwarza się dane dotyczące osób niepełnosprawnych. Z kolei według ust. 4a tego przepisu "Dane gromadzone w systemie udostępnia się, jeżeli stanowią one kryterium przyznania świadczenia albo ustawowe kryterium wydania dokumentu, następującym podmiotom: 1) organowi właściwemu, o którym mowa w art. 3 pkt 11 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (...), i wojewodzie - w celu weryfikacji danych dotyczących osób ubiegających się o świadczenia rodzinne, osób pobierających świadczenia rodzinne oraz członków ich rodzin (...)".
Organ I instancji pisał, że został wprowadzony przez skarżącą w błąd, ponieważ zaniechała poinformowania go o uzyskaniu nowego orzeczenia o niepełnosprawności. Wprowadzić w błąd przez zaniechanie można jedynie wtedy, kiedy jedna osoba posiada pewne informacje i pomimo obowiązku nie udziela ich drugiej osobie lub organowi/podmiotowi, gdy te nie mają dostępu do owych konkretnych danych. Organ miał jednak (powinien mieć) dostęp i możliwość weryfikacji bazy orzeczeń o niepełnosprawności. Z drugiej strony zaniedbał, by weryfikację taką ponawiać i wypłacał kolejne transze.
Kwestia istnienia podstaw do wypłaty świadczeń różnego rodzaju powinna być brana przez organy pod uwagę także z urzędu. Powyższe dane w rejestrze są udostępniane m. in. w celu "weryfikacji danych" dotyczących osób "pobierających świadczenia". Istnieje więc obowiązek tego rodzaju kierowany przez ustawodawcę wobec administracji publicznej. Chodzi bowiem o wydatkowanie środków publicznych.
Przerzucanie w tej sytuacji pełnej odpowiedzialności na skarżącą nie podlega akceptacji ze strony Sądu. Organy same ustaliły, że uzyskała ona kolejne zaświadczenie o niepełnosprawności dziecka, zatem mogła zakładać, że nadal spełnione są przesłanki do pobierania ww. zasiłku. Pomimo upływu czasu i dostępu do ww. bazy orzeczeń o niepełnosprawności organ nadal wypłacał ww. świadczenie, przez co skarżąca mogła uznawać, że pobiera je w pełni legalnie.
Nielogiczna jest też wykładnia, w myśl której osoba w analogicznej sytuacji do skarżącej mogłaby bez przeszkód pobierać takie świadczenie nieprzerwanie, w dalszym ciągu, tylko na podstawie przedłużenia ważności orzeczenia o niepełnosprawności (jeśli ta osoba w okresie epidemii albo po jej ustaniu nie uzyskała jeszcze nowego orzeczenia), natomiast skarżąca zobowiązana byłaby do zwrotu "nienależnie pobranego świadczenia" tylko z tego powodu, że w ww. okresie uzyskała na dziecko nowe orzeczenie o niepełnosprawności. Przyjęcie takiej wykładni niewątpliwie stanowiłoby pogwałcenie podstawowych zasad konstytucyjnych, w tym zasady równości wobec prawa oraz sprawiedliwości społecznej (art. 2 i 32 ust. 1 i 2 Konstytucji RP).
Organ odwoławczy podjął próbę wyjaśnienia podstawy faktycznej i prawnej rozstrzygnięcia, jednak i on nie dostrzegł wadliwości aktu, który utrzymał w mocy, przez co należy uznać i jego rozstrzygnięcie za nieodpowiadające prawu.
Sąd uznał, że skoro nie można było wszcząć i prowadzić postępowania administracyjnego w tym przedmiocie względem skarżącej, gdyż nie ziściła się żadna niezbędna do tego przesłanka, postępowanie administracyjne należało umorzyć w całości na podstawie art. 145 § 3 p.p.s.a., a to w wyniku stwierdzenia, że zachodzą wskazane w art. 105 § 1 k.p.a. przesłanki dla umorzenia tego postępowania (pkt 2 sentencji wyroku).
Powołane wyżej orzecznictwo sądowo-administracyjne dostępne jest w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, pod adresem internetowym http://orzeczenia.nsa.gov.pl.