Uzasadnienie
Po rozpatrzeniu wniosku D. K. Wójt Gminy L. decyzją nr [...] z dnia 23 listopada 2022 r. orzekł o odmowie przyznania wnioskodawczyni prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną matką. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ przywołał obowiązujące przepisy prawa oraz podał argumenty przemawiające za podjętym rozstrzygnięciem. Wskazał w szczególności, że związku z okolicznością, iż matka skarżącej nie spełnia warunku określonego w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych bowiem legitymuje się orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w W. z dnia [...] r. o zaliczeniu do znacznego stopnia niepełnosprawności na stałe, gdzie daty powstania niepełnosprawności nie da się ustalić, a ustalony znaczny stopień niepełnosprawności datuje się od [...] r.
Odwołanie od tej decyzji złożyła jej adresatka. Powołała się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 oraz okoliczność rezygnacji z zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad matką.
Zaskarżoną obecnie decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach utrzymało rozstrzygnięcie organu I instancji w mocy. Zakwestionowało stanowisko Wójta Gminy L. dotyczące wieku powstania niepełnosprawności. Jednakże stwierdziło, że w sprawie nie została spełniona przesłanka określona w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, czyli brak jest związku pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia rzez stronę a opieką nad niepełnosprawną matką.
W uzasadnieniu wskazano, że w orzecznictwie sądów administracyjnych, które jest wyznacznikiem standardów orzekania dla organów administracyjnych, wyraźnie od roku 2021 zaznacza się, iż system świadczeń rodzinnych został tak pomyślany, aby rekompensować utratę dochodów z powodu konieczności pielęgnacji członka rodziny wymuszającej rezygnację lub niepodejmowanie zatrudnienia. Wnioskujący musi zatem sprawować stałą opiekę nad osobą niepełnosprawną i być jej niezbędny w tak znacznym wymiarze, że w związku z tym rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a między obiema tymi okolicznościami zachodzi bezpośredni związek przyczynowo - skutkowy. Świadczenie pielęgnacyjne nie jest wynagrodzeniem za sprawowanie faktycznej opieki (do sprawowania której członkowie rodziny są zobowiązani na podstawie Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego), ale rekompensatą za utratę dochodów z powodu konieczności pielęgnacji członka rodziny wymuszającej rezygnację lub niepodejmowanie zatrudnienia.
Z akt sprawy wynika, że strona aktualnie nie pracuje - w okresie od [...]r. do [...] r. przebywała na urlopie wychowawczym, aby następnie rozwiązać stosunek pracy. Wnioskodawczyni zamieszkuje wraz ze swoją rodziną (dziećmi) pod innym adresem i w innej miejscowości niż jej wymagająca wsparcia matka. Matka strony zamieszkuje zaś z drugą z córek prowadząc z nią wspólne gospodarstwo domowe.
Wnioskodawczyni oświadczyła, że dojeżdża codziennie do matki wykonywać czynności mające na celu udzielenie jej pomocy. Kolegium uznało więc, że w analizowanym stanie faktycznym sprawy, gdy strona wypełnia jednocześnie obowiązki domowe względem swojej rodziny (wychowanie dzieci) nie do obrony jest teza, że strona nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej tylko z tego względu, że opiekuje się chorą matką. Podkreślenia wymaga również, że matka strony posiadała już ustalony znaczny stopień niepełnosprawności (a to: od [...] r.) a więc w okresie, w którym strona przebywała na urlopie wychowawczym.
Skargę na tę decyzję do tutejszego Sądu złożyła jej adresatka. Podniosła, że jej matka nigdy nie miała na celu nadużywania systemu opieki społecznej ani z wyrachowaniem nie starała się otrzymywać świadczeń państwowych. Sama mieszkała z matką i opiekowała się nią do sierpnia 2022 r. Później musiała się przenieść do swojego domu. Nie jest w stanie łączyć pracy zawodowej z wychowaniem dzieci i opieką nad niepełnosprawną. Oświadczyła, że w jej otoczeniu jest wiele osób, którym przyznano świadczenie pielęgnacyjne i decyzja organu jest dla niej niezrozumiała.
Odpowiadając na skargę organ administracji wniósł o jej oddalenie podtrzymując swe dotychczasowe stanowisko.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje
Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r., poz. 137) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Oznacza to, że sądy administracyjne nie orzekają merytorycznie, tj. nie wydają orzeczeń, co do istoty sprawy, lecz badają zgodność zaskarżonego aktu administracyjnego z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego, określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami procedury administracyjnej, normującymi zasady postępowania przed organami administracji publicznej. Z brzmienia zaś art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 259 ze zm.), zwanej dalej "p.p.s.a." wynika, że w przypadku, gdy sąd stwierdzi bądź to naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, bądź to naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź wreszcie inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, wówczas - w zależności od rodzaju naruszenia – uchyla decyzję lub postanowienie w całości lub w części, albo stwierdza ich nieważność bądź niezgodność z prawem.
Nie ulega więc wątpliwości, że zaskarżona decyzja lub postanowienie mogą ulec uchyleniu tylko wtedy, gdy organom administracji publicznej można postawić uzasadniony zarzut naruszenia prawa, czy to materialnego, czy to procesowego, jeżeli naruszenie to miało, bądź mogło mieć wpływ na wynik sprawy. Przy tym z mocy art. 134 § 1 p.p.s.a. tejże kontroli legalności sąd dokonuje także z urzędu, nie będąc związany zarzutami i wnioskami powołaną podstawą prawną.
Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 615) świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje matce albo ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka, osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej i wreszcie innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności
- - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 13 maja 2015 r. (sygn. akt I OSK 2820/13 - za CBOSA) z art. 17 ust. 1 ustawy wynika, iż podstawową przesłanką, jaką musi spełnić osoba ubiegająca się oświadczenie pielęgnacyjne, należąca do kręgu osób zobowiązanych do alimentacji, jest rezygnacja z pracy zarobkowej spowodowana koniecznością sprawowania permanentnej opieki nad osobą bliską o określonym stopniu niepełnosprawności. Przy czym rezygnację z czegokolwiek należy rozumieć nie tylko jako zaprzestanie konkretnego działania, ale także jako jego niepodejmowanie z uwagi na wystąpienie przeszkody uniemożliwiającej to działanie.
Świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 ust. 1 ustawy, nie jest zatem przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym, w tym przypadku matką, gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku względem rodziców, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Nie może być ono traktowane jako zastępcze źródło dochodu. Przepis art. 17 ust. 1 należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (por. wyrok NSA z dnia 5 czerwca 2012 r., I OSK 2454/1). Nie budzi wątpliwości, że przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest formą wynagrodzenia przez Państwo osoby, na której ciąży obowiązek alimentacyjny względem osoby niepełnosprawnej, w zamian za rezygnację albo niepodejmowanie zatrudnienia w związku z koniecznością opieki nad tą osobą niepełnosprawną.
Warto mieć na uwadze dokonując wykładni wspomnianego przepisu tezę zawartą w wyroku tutejszego sądu z dnia 9 września 2022 r. (sygn. II SA/Gl 659/22). Skład orzekający stwierdził, że "przepis art. 17 ust. 1 ustawy należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej".
W rozstrzyganej sprawie bezsporne jest, że skarżąca opiekuje się matką. Opieka ta stanowi wyraz realizacji obowiązku alimentacyjnego stanowiącego nakaz nie tylko o charakterze moralnym, ale również i prawnym (wynikającego z kodeksu rodzinnego i opiekuńczego). Trudno uznać zatem, że realizacja powyższych obowiązków winna być dodatkowo gratyfikowana przez państwo.
Świadczenie pielęgnacyjne, w jego pierwotnym założeniu, było kierowane do rodziców ciężko niepełnosprawnych dzieci. Osoby te muszą najczęściej zrezygnować z wszelkiej aktywności, jeśli opieka ma być sprawowana prawidłowo i skutecznie. Dopiero późniejsza wykładnia spowodowała, że świadczenie to jest przyznawane innym osobom zobowiązanym alimentacyjnie. Nie zmienia to faktu, że wykładni powyższych przepisów należy dokonywać zgodnie z celem wprowadzonego świadczenia. Może ono być przyznane jedynie w takim przypadku, gdy osoba opiekująca się bliskim jest zupełnie zaangażowana w opiekę nad osobą niepełnosprawną w taki sposób, że nie jest w stanie podjąć jakiegokolwiek zatrudnienia.
Jak wynika z akt sprawy skarżąca nie zamieszkuje z matką. Prowadzi własne gospodarstwo domowe, opiekując się równocześnie swoimi dziećmi. Nie można zatem twierdzić, że cały swój czas poświęca niepełnosprawnej. Posiada również inne obowiązki (czego Sąd nie kwestionuje) związane z utrzymaniem swojego gospodarstwa oraz opieką nad małoletnimi dziećmi. Owa niemożność podjęcia zatrudnienia wynika zatem z nadmiaru obowiązków, a nie li tylko z opieki nad niepełnosprawną matką. Artykuł 17 ust. 1 ustawy wyraźnie jednak stanowi, że przesłanką przyznania świadczenia jest niemożność podjęcia zatrudnienia "w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji".
Przepis powyższy nie wspomina nic o innych obowiązkach wypełniających czas wnioskodawcy w sposób nie dający się pogodzić z jakimkolwiek zatrudnieniem. Nie można zatem postawić SKO w Katowicach zarzutu błędnej interpretacji art. 17 ust. 1 ustawy. W analizowanym przypadku dokonały one wykładni zgodnej z celem wprowadzonego świadczenia.
Ani organy administracji, ani Sąd nie kwestionują, że skarżąca opiekuje się matką, co w połączeniu z innymi obowiązkami (opieka nad własnymi dziećmi) powoduje, że nie może ona podjąć zatrudnienia. Ale opieka nad niepełnosprawnym rodzicem, jej obowiązek, wynika ze wspomnianych wcześniej zobowiązań o charakterze moralnym i prawnym w zakresie alimentacji.
Biorąc pod uwagę powyższe, działając na podstawie art. 151 p.p.s.a., Sąd oddalił skargę.