Uzasadnienie
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach (dalej: "Kolegium" lub "organ odwoławczy") decyzją z dnia 10 stycznia 2023 r. nr SKO.PSŚ/41.5/3578/2022/20519 utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta S. (dalej: "organ I instancji") z dnia 7.11.2022r. nr [...] w sprawie ustalenia, że kwoty wypłacone w okresie 1.01.2021 r. do 31.05.2021 r. w wysokości 3.500,00 zł P.P. - dalej: "strona" lub "skarżący", były nienależnie pobranymi świadczeniami wychowawczymi oraz zobowiązania do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń ustalonych niniejszą decyzją w łącznej kwocie 3.500,00 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie naliczanymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczenia wychowawczego do dnia spłaty.
Powyższa decyzja wydana została w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.
Decyzją z dnia 7 listopada 2022 r. organ I instancji, działając na podstawie art. 25 ust. 1 oraz ust. 2 pkt. 6 w związku z art. 4 ust. 2 pkt. 1 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (tj. Dz. U. z 2019 r. poz. 2407) – dalej: "u.p.w.d" i art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tj. Dz. U. z 2022 r. poz. 2000) - dalej: "k.p.a.", uznał, że kwoty wypłacone w okresie 2021.01.01 - 2021.05.31 w wysokości 3.500,00 zł stronie były nienależnie pobranymi świadczeniami wychowawczymi i zobowiązał stronę do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń w łącznej kwocie 3.500,00 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie naliczanymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczenia wychowawczego do dnia spłaty.
W uzasadnieniu organ I instancji wskazał, że młodszy syn strony K.P. od dnia 16.12.2020 r. do nadal mieszka u matki i jest pod jej opieką. Natomiast zgodnie z oświadczeniem strony oraz oświadczeniem pełnoletniego syna F.P. z dnia 13.10.2022 r. wyprowadził się on od matki 22.03.2021 r. i od tego czasu mieszka ze stroną. Zdaniem organu I instancji wystąpiła przesłanka świadczeń nienależnie pobranych z art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.w.d. ponieważ w tym okresie strona otrzymywała świadczenia wychowawcze na dzieci.
Strona wniosła odwołanie od powyższej decyzji. Wyjaśniła, że pobrane świadczenia wychowawcze w kwocie 3.500 zł w okresie kiedy dzieci z nią nie przebywały przekazała na konto matki dzieci. Do odwołania strona dołączyła potwierdzenia przelewów kwot pobranego świadczenia wychowawczego we wrześniu, październiku, listopadzie i grudniu 2021 r. na rachunek bankowy matki dziecka. Do odwołania załączyła dowody potwierdzające przekazanie ww. świadczenia na konto bankowe matki dziecka w postaci kopii przelewów bankowych w łącznej kwocie 3.500 zł.
Kolegium rozpatrując sprawę stwierdziło, że decyzja organu I instancji jest prawidłowa. Wskazało, że zgodnie z art. 25 ust. 1 u.p.w.d., osoba, która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu. Stosownie do art. 25 ust. 2 pkt 6 tej ustawy za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia. Podkreśliło, że zgodnie z art. 4 ust. 1 u.p.w.d. świadczenie wychowawcze przysługuje matce lub ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki i ojca z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a, dotyczącego opieki naprzemiennej. Kolegium stwierdziło, że decyzja organu I instancji jest zgodna z prawem. W przypadku skarżącego zachodzi przesłanka świadczeń nienależnie pobranych z art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.w.d. Kluczowym w niniejszej sprawie jest to, że strona nie sprawowała osobistej opieki nad dziećmi i nie mieszkała z niemi tj. synem K.P. w okresie od 01.01.2021 r do 31.05.2021 r. oraz z synem F.P. w okresie od 01.01.202.1 r. do 28.02.2021 r. W związku z powyższym pobrane przez stronę świadczenia wychowawcze na syna K.P. za okres od 01.01.2021 r. do 31.05.2021 r. oraz na syna F.P. za okres 01.01.2021 r. do 28.02.2021 r. są świadczeniami nienależnie pobranymi, gdyż zostały wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach skarżący podniósł, że nie może się zgodzić z decyzją Kolegium, ponieważ zaprzecza ona kompletnie faktom. W dokumentach złożonych zarówno do MOPS w S. jak i do Kolegium skarżący załączył potwierdzenia przelewów na kwotę 3.500,00 zł, którą przekazał matce dzieci, a co za tym idzie swoim dzieciom. Skarżący zwrócił się o rzetelne rozpatrzenie jego sprawy.
Kolegium w odpowiedzi na skargę wniosło o jej oddalenie podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje.
W wyniku przeprowadzenia kontroli zaskarżonej decyzji stwierdzić należało, że skarga zasługuje na uwzględnienie.
W myśl art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j.: Dz. U. z 2022 r. poz. 2492) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m. in. przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym zgodnie z § 2 tegoż artykułu kontrola, o której mowa, jest sprawowana pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd rozpoznaje sprawę rozstrzygniętą zaskarżonym aktem z punktu widzenia kryterium legalności, to jest zgodności z prawem całego toku postępowania administracyjnego i prawidłowości zastosowania prawa materialnego.
Nadto, zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 259, w skrócie: "p.p.s.a."), sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz wskazaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a.
Na mocy art. 145 § 1 p.p.s.a. uwzględnienie skargi następuje w przypadku: naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy (pkt 1), a także w przypadku stwierdzenia przyczyn powodujących nieważność kontrolowanego aktu (pkt 2) lub wydania tego aktu z naruszeniem prawa (pkt 3).
Na wstępie należy zauważyć, że niniejsza skarga została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym. Stosownie do treści art. 119 pkt 2 p.p.s.a. sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie spawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażądała przeprowadzenia rozprawy. W tym trybie Sąd rozpoznaje sprawy na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów (art. 120 p.p.s.a.).
Materialnoprawną podstawą wydania zaskarżonej decyzji był przepis art. 25 ust. 2 pkt 6, art. 25 ust. 1,3,7,8,9, w związku z art. 4 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia o pomocy państwa w wychowaniu dzieci (Dz. U. z 2019 r. poz. 2407 ze zm.- dalej "u.p.w.d."), zgodnie z którym osoba, która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu, przy czym "nienależnie pobrane świadczenie" to m.in. świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia.
W sprawie bezspornym pozostaje fakt, że skarżącemu przyznano informacją z dnia 26.08.2019 r. znak: [...] świadczenia wychowawcze na dzieci (w wysokości 500 zł na każde dziecko) tj. F.P. i K.P. w okresie od 01.07.2019 r. do 31.05.2021 r. Bezsporną w sprawie pozostaje również okoliczność, że młodszy jego K.P. od dnia 16.12.2020 r. mieszka u matki i jest pod jej opieką. Natomiast pełnoletni syn F.P. wyprowadził się od matki 22.03.2021 r. i od tego czasu mieszka ze skarżącym. Poza sporem jest, że skarżący został zarówno w formularzu wniosku, jak i w treści informacji przyznającej świadczenie pouczony o konsekwencjach niepoinformowania organu o zmianach mających wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego.
Również z akt administracyjnych wynika, że skarżący konsekwentnie twierdził, że wszystkie pieniądze pobrane przez niego tytułem świadczeń wychowawczych za okres w którym dzieci z nim nie mieszkały zostały przekazane na konto ich matki co potwierdzają znajdujące się w aktach przelewy bankowe na łączną kwotę 3.500 zł, a z ich tytułów wynika, że dotyczyły one świadczenia wychowawczego (500+).
Sąd zauważa, że zgodnie z art. 4 ust. 1 u.p.w.d. celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. W ocenie Sądu organ odwoławczy, dysponując wskazanym wyżej materiałem dowodowym, nie wziął pod uwagę podstawowego celu ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci - wyrażonego już w samym jej tytule, a także właśnie w art. 4 ust. 1 u.p.w.d. - jakim jest zapewnienie przez państwo realnej pomocy w wychowywaniu dziecka, w postaci faktycznego dostarczenia środków dla częściowego pokrycia wydatków związanych z jego wychowywaniem, w tym z opieką nad dzieckiem i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych.
Sąd stoi na stanowisku, że nie można przepisów o nienależnie pobranym świadczeniu interpretować ani stosować w sposób, który prowadziłby do rezultatów nie dających się pogodzić z wyżej przedstawionym ratio legis ustawy. Podkreślenia w tym miejscu wymaga, że chociaż świadczenie wychowawcze przysługuje matce, ojcu, opiekunowi (faktycznemu albo prawnemu), to w istocie świadczenie to służy dziecku. W konsekwencji okoliczność, na co zostało przeznaczone wypłacone świadczenie, ma istotny wpływ na ocenę, czy świadczenie to było nienależne.
Zdaniem Sądu okoliczność, że wydanie zaskarżonej decyzji nastąpiło w związku z niezamieszkiwaniem synów ze skarżącym w okresie pobierania przez niego świadczeń wychowawczych nie zwalniało organu z obowiązku dokonania oceny, czy środki przyznane w ramach świadczenia wychowawczego zostały wykorzystane zgodnie z ich przeznaczeniem, czyli zostały spożytkowane stosownie do celu wskazanego w art. 4 ust. 1 u.p.w.d. Zgodnie z tą regulacją celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. W sprawie okazało się, że pobrane przez skarżącego świadczenia wychowawcze w okresie od stycznia 2021 r. do maja 2021 r. w kwocie 3.500 zł zostały przekazane matce w drodze comiesięcznych przelewów bankowych. Powyższą kwestię należy jednak wyjaśnić. Matka dzieci w dniu 13.07.2021 r. złożyła oświadczenie w jakim okresie przebywały u niej dzieci oraz że częściowo miała przelewy 500+ od ojca dzieci.
Oświadczenie matki dzieci nie jest precyzyjne co do kwot otrzymanych od skarżącego środków oraz ich przeznaczeniu. Postępowanie dowodowe w tym zakresie powinno zatem polegać na zobowiązaniu matki dzieci do złożenia oświadczenia jakie kwoty świadczeń wychowawczych otrzymała od skarżącego i kiedy oraz czy przekazywane przez niego środki zostały spożytkowane na potrzeby dzieci. Od tych ustaleń organ I instancji powinien uzależnić konieczność zwrotu spornych świadczeń. Jeżeli w konsekwencji wyjaśnienia tej kwestii matka dzieci potwierdzi, że otrzymała świadczenia wychowawcze w łącznej kwocie 3.500 zł i spożytkowała je na ich potrzeby to należy uznać, że pobrane przez skarżącego świadczenia wychowawcze nie były świadczeniami nienależnymi.
W konsekwencji Sąd uznał, że organy nie dokonały prawidłowej oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, czym naruszyły w sposób istotny przepisy postępowania - art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., jak również dokonały naruszenia prawa materialnego, tj. art. 4 ust. 1, art. 25 ust. 1 i art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.w.d.
Mając powyższe na uwadze Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w związku z art. 135 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.
Przy ponownym rozpoznawaniu sprawy organ I instancji uwzględni ocenę prawną dokonaną przez Sąd, zastosuje się do wskazań wynikających z niniejszego wyroku i podejmie rozstrzygnięcie odpowiadające przepisom prawa znajdującym w niej zastosowanie, a swoje stanowisko uzasadni zgodnie z regulacją art. 107 § 3 k.p.a.