Uzasadnienie
Wójt Gminy G. decyzją z dnia 10 października 2022 r. nr [...] wydaną na podstawie art. 17, art. 32 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 615) oraz Rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 27 lipca 2017 r. w sprawie i trybu postępowania w sprawach o przyznanie świadczeń rodzinnych oraz zakresu informacji, jakie mają być zawarte we wniosku, zaświadczeniach i oświadczeniach o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych (Dz. U. 2017, poz. 1466) w związku z art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeksu postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2021 r., poz. 735 ze zm.) - dalej: "k.p.a.", odmówił M.W. (dalej: "strona" lub "skarżąca") przyznania wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad mężem Z.W.
W uzasadnieniu decyzji organ I instancji przywołał stosowne przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych dotyczące przyznania przedmiotowego świadczenia, jak również przedstawił sytuację faktyczną strony w kontekście ubiegania się o wnioskowane świadczenie. Organ ten stwierdził, że mąż strony legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności z dnia [...] 2017 r., wydanym na stałe przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w R. (dalej: "PZON"). Ponadto z orzeczenia PZON wynika, iż niepełnosprawność istnieje od [...].2011 r.
Z uwagi na fakt, że niepełnosprawność męża strony nie powstała:
- 1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub
- 2) w trakcie nauki w szkole lub szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia (art. 17 ust. 1b u.ś.r.), oraz strona pobiera emeryturę (art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r.) i jak oświadczyła zawiesi prawo do jej pobierania w przypadku otrzymania decyzji pozytywnej, organ I instancji odmówił stronie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
Z powyższą decyzją nie zgodziła się strona i wniosła odwołanie do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach (dalej: "Kolegium" lub "organ odwoławczy"). W odwołaniu strona powołała się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. o sygn. akt K 38/13, w którym Trybunał uznał niekonstytucyjność art. 17 ust.1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez to naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP.
Kolegium decyzją z dnia 21 listopada 2022 r. nr SKO.PSŚ/41.5/3161/2022/16963 wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu tej decyzji organ odwoławczy przedstawił wpierw dotychczasowy przebieg postępowania, a następnie przywołał stosowne regulacje z ustawy o świadczeniach rodzinnych, a w dalszej kolejności przedstawił działania i ustalenia organu pierwszej instancji poczynione w ramach prowadzonego postępowania administracyjnego. Następnie organ odwoławczy odniósł się do kwestii związanej z powstaniem niepełnosprawności u osoby wymagającej opieki i stwierdził, że stanowisko organu I instancji w kontekście orzeczeń sądów administracyjnych nie jest prawidłowe i w tym zakresie wskazał, że okoliczność ta nie posiada przymiotu konstytucyjności. W wyniku analizy materiału dowodowego organ odwoławczy stwierdził, iż pomimo błędnego uzasadnienia decyzji przez organ I instancji w tej części odmowa przyznania stronie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest w jego ocenie uzasadniona.
Kolegium stwierdziło, że strona pobiera emeryturę i ten fakt ma zasadnicze znaczenia dla oceny prawidłowości decyzji organu I instancji. Organ odwoławczy zwrócił uwagę, że pomimo różnych stanowisk sądów administracyjnych w tym Naczelnego Sądu Administracyjnego w zakresie sposobu rozwiązania problemu zależności pomiędzy uprawnieniem do świadczenia pielęgnacyjnego i uprawnieniem do świadczenia emerytalno-rentowego opowiada się za stanowiskiem, które pozwala osobie uprawnionej na wybór jednego ze świadczeń: pielęgnacyjnego lub emerytalno-rentowego. Aby otrzymać świadczenie pielęgnacyjne osoba uprawniona może zawiesić prawo do emerytury co w konsekwencji eliminuje negatywną przesłankę wyłączającą nabycie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. W realiach kontrolowanej sprawy Kolegium stwierdziło, że strona złożyła oświadczenie pod odpowiedzialnością karną, iż została poinformowana o możliwości zawieszenia emerytury i zadeklarowała jednocześnie, że zawiesi to prawo dopiero po wydaniu decyzji dla niej pozytywnej.
W konsekwencji organ odwoławczy uznał, że w kontrolowanej sprawie zachodzi przesłanka negatywna do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego zawarta w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r., gdyż strona pobiera emeryturę.
Z powyższą decyzją nie zgodziła się strona, która wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach. W skardze strona wskazała na swoją trudną sytuacją życiową i wyartykułowała obawę przed zawieszeniem prawa do emerytury przed uzyskaniem prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie i przywołało analogiczną argumentację do tej, którą zamieściło w uzasadnieniu swojego rozstrzygnięcia.
W dniu 4 maja 2023 r. do tut. Sądu wpłynęła doręczona przez stronę decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 24.04.2023 r. znak: [...] o zawieszeniu jej wypłaty emerytury od dnia 1 maja 2023 r.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje
Skarga zasługuje na uwzględnienie.
Kontrola legalności zaskarżonej decyzji przeprowadzona w oparciu o postanowienia art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 poz. 2492) wykazała, że decyzja ta narusza wymogi prawa, a zgodnie z treścią art. 145 § 1 p.p.s.a. sąd administracyjny uwzględnia skargę na decyzję lub postanowienie, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało istotny wpływ na wynik sprawy lub naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, jak również naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego. Oznacza to, że nie każde uchybienie ze strony organu administracji uzasadnia uwzględnienie skargi, a jedynie takie, które miało lub mogłoby mieć wpływ na wynik sprawy.
Mając na uwadze powyższe stwierdzenia niezbędnym jest przybliżenie stanu normatywnego w rozpoznawanej sprawie jak również stanu faktycznego.
Stosownie do postanowień art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: matce albo ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka, osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
W myśl ust. 1a przywołanego przepisu świadczenie pielęgnacyjne przysługuje osobom, na których ciąży obowiązek alimentacyjny z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; nie ma osób będących opiekunem faktycznym dziecka lub osobą będącą rodziną zastępczą spokrewnioną, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Zgodnie z treścią ust. 1b przywołanego przepisu świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia.
Stosownie do postanowień ust. 5 wskazanego powyżej przepisu świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli: osoba sprawująca opiekę: ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego lub świadczenia przedemerytalnego albo ma ustalone prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, świadczenia pielęgnacyjnego lub zasiłku dla opiekuna. Przedmiotowe świadczenie nie przysługuje jeżeli osoba wymagająca opieki: pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, względnie została umieszczona w rodzinie zastępczej, z wyjątkiem rodziny zastępczej spokrewnionej, rodzinnym domu dziecka albo, w związku z koniecznością kształcenia, rewalidacji lub rehabilitacji, w placówce zapewniającej całodobową opiekę, w tym w specjalnym ośrodku szkolno-wychowawczym, z wyjątkiem podmiotu wykonującego działalność leczniczą, i korzysta w niej z całodobowej opieki przez więcej niż 5 dni w tygodniu.
Przywoływane świadczenie nie przysługuje, jeżeli na osobę wymagającą opieki inna osoba ma ustalone prawo do wcześniejszej emerytury; albo też członek rodziny osoby sprawującej opiekę ma ustalone prawo do dodatku do zasiłku rodzinnego, o którym mowa w art. 10, specjalnego zasiłku opiekuńczego, świadczenia pielęgnacyjnego lub zasiłku dla opiekuna, jak również na osobę wymagającą opieki jest ustalone prawo do dodatku do zasiłku rodzinnego, o którym mowa w art. 10, prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, prawo do świadczenia pielęgnacyjnego lub prawo do zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów, albo też na osobę wymagającą opieki inna osoba jest uprawniona za granicą do świadczenia na pokrycie wydatków związanych z opieką, chyba że przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego lub dwustronne umowy o zabezpieczeniu społecznym stanowią inaczej.
Przywołany powyżej stan normatywny określa jakie muszą zaistnieć przesłanki pozytywne i które przesłanki negatywne nie mogą wystąpić, aby skarżąca mogła skutecznie ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne. Z materiału dowodowego sprawy wynika, że skarżąca prowadzi dwuosobowe gospodarstwo domowe wspólnie z chorym mężem i sprawuje nad nim opiekę. Zakres opieki nad mężem wynika z wywiadu środowiskowego i z oświadczenia strony złożonego na wezwanie organu. Skarżąca jest uprawniona do emerytury. Podstawą odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego przez organ I instancji było uznanie, że w sprawie zachodzi przesłanka z art. 17 ust.1b u.ś.r. oraz fakt pobierania emerytury. W uzasadnieniu swojej decyzji organ I instancji nie poddał ocenie faktu pobierania przez skarżącą emerytury. Decyzja organu odwoławczego oparta została zaś na uznaniu, że fakt pobierania emerytury uniemożliwia przyznanie stronie wnioskowanego świadczenia z uwagi na wystąpienie negatywnej przesłanki z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r. pomimo, iż wcześniej organ odwoławczy słusznie uznał, iż z uwagi na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 stanowisko organu I instancji co do wystąpienia przesłanki negatywnej z art. 17 ust.1b u.ś.r. jest błędne.
Przywołany wyżej art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę nad osoba niepełnosprawną ma ustalone m.in. prawo do emerytury. Kolegium odmawiając stronie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego nie zwróciło się do strony, podobnie jak organ I instancji, z informacją, że strona spełnia kryteria do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego i jedyną przesłanką uniemożliwiającą stronie jego otrzymanie jest fakt pobierania przez nią emerytury. Zarówno w odwołaniu jak i w skardze do sądu strona opisywała swoją trudną sytuację życiową i artykułowała obawy związane z zawieszeniem prawa do emerytury bez gwarancji otrzymania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Fakt złożenia przez stronę oświadczenia o zawieszeniu tego prawa dopiero po otrzymaniu pozytywnej decyzji o przyznaniu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego nie oznacza, że strona była prawidłowo pouczona przez organ w tym zakresie.
Z materiału dowodowego sprawy wynika bezspornie, że decyzja organu I instancji motywowana była przede wszystkim wystąpieniem przesłanki z art. 17 ust.1b. u.ś.r., który to organ pomimo wiedzy o wyroku Trybunału Konstytucyjnego stwierdził, że ten wyrok
- - nie oznacza usunięcia tego kryterium z ustawy,
- - nie kreuje także nowego prawa do żądania świadczenia przez opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, jeżeli niepełnosprawność ich podopiecznych powstała już po okresie dzieciństwa.
Złożenie przez stronę oświadczenia dotyczącego zawieszenia prawa do emerytury nastąpiło więc w sytuacji braku wiedzy, że jest to w ustalonym stanie faktycznym być może jedyna przesłanka, która uniemożliwia przyznanie jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
W świetle powołanego wyżej przepisu art. 17 ust.5 pkt 1 lit. a u.ś.r. skarżącej będzie można przyznać świadczenie pielęgnacyjne jedynie wówczas, gdy zaprzestanie pobierać emeryturę (zawiesi prawo do emerytury). Fakt pobierania przez skarżącą emerytury nie może być zatem w realiach kontrolowanej sprawy przeszkodą do przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego jeżeli organ w ramach postępowania wyjaśniającego ustali, że jest to jedyna przesłanka, która stoi na przeszkodzie w przyznaniu prawa doświadczenia pielęgnacyjnego.
Mając powyższe na uwadze Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) w zw. z art. 135 p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję oraz decyzję ją poprzedzającą, gdyż akty te naruszają przepisy prawa materialnego w sposób mający wpływ na wynik sprawy.
Ponownie rozpoznając sprawę organ I instancji winien uwzględnić wykładnię art. 17 u.ś.r. przedstawioną powyżej (art. 153 p.p.s.a.) i dokonać merytorycznej oceny wniosku skarżącej badając czy ustalony w sprawie stan faktyczny wypełnia dyspozycję normy prawnej wynikającej z tego przepisu. W szczególności organ ten w ustali, czy zakres opieki sprawowanej przez skarżącą pozwala na skuteczne ubieganie się o przyznanie wnioskowanego świadczenia. W sytuacji uznania, że skarżąca spełnia te warunki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego a strona zawiesiła prawo do emerytury (co potwierdza przesłany do Sądu dokument) organ wyda decyzję w sprawie przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.