Uzasadnienie
Decyzją z dnia 11 października 2022 r. nr [...] skierowaną do M. O. Prezydent Miasta B.:
- I. 1) uznał pobrane przez stronę świadczenie wychowawcze wynikające z informacji nr [...] z dnia 9 marca 2021 r. w łącznej kwocie 3000,00 zł. za nienależnie pobrane,
- 2) orzekł o obowiązku zwrotu przez stronę przedmiotowego świadczenia:
- - za miesiąc październik 2021 r. kwota 1000,00 złotych wraz z odsetkami liczonymi od dnia 1 listopada 2021 roku;
- - za miesiąc listopad 2021 r. kwota 1000,00 złotych wraz z odsetkami liczonymi od dnia 1 grudnia 2021 r.,
- - za miesiąc grudzień 2021 r. kwota 1000,00 złotych wraz z odsetkami liczonymi od dnia 1 stycznia 2022 r.,
- II. 1) uznał pobrane przez stronę świadczenie wychowawcze wynikające z informacji [...] z dnia 9 marca 2021 r. w łącznej kwocie 3000,00 zł. za nienależnie pobrane,
- 2) orzekł o obowiązku zwrotu przez stronę przedmiotowego świadczenia:
- - za miesiąc styczeń 2022 r. kwota 1000,00 wraz z odsetkami liczonymi od dnia 1 lutego 2022 r.,
- - za miesiąc luty 2022 r. kwota 1000,00 złotych wraz z odsetkami liczonymi od dnia 1 marca 2022 r.,
- - za miesiąc marzec 2022 r. kwota 1000,00 złotych (wraz z odsetkami liczonymi od dnia 1 kwietnia 2022 r., III.
- 1) orzekł o obowiązku zwrotu odsetek od nienależnie pobranych świadczeń, które na dzień wydania decyzji wynoszą 461,66 złotych,
- 2) wskazał, że kwoty nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie ustalone ostateczną decyzją podlegają potrąceniu z wypłacanego świadczenia wychowawczego, wypłacanych świadczeń rodzinnych, wypłacanych zasiłków dla opiekunów oraz świadczenia dobry start,
- 3) wskazał, że w przypadku braku możliwości potrącenia nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego kwoty nienależnie pobranego świadczenia wraz z odsetkami należy wpłacić niezwłocznie po uprawomocnieniu się powyższej decyzji na konto Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej.
W uzasadnieniu wskazano, że adresat decyzji dnia 2 lutego 2021 r. przesłał drogą elektroniczną wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego na syna i córkę na okres świadczeniowy 2021/2022. Informacją nr [...] z dnia 9 marca 2021 r. świadczenie to zostało przyznane.
Dnia 18 marca 2022 r. do organu wpłynęło pisemne oświadczenie matki dzieci strony, z którego wynika, że od września 2021 r. zamieszkuje wraz z dziećmi, jak również dzieci znajdują się pod jej bezpośrednią opieką, w związku z wyrokiem Sądu Okręgowego w K. Wydział XVIII Cywilny Rodzinny sygn. akt [...] z dnia 1 września 2021 r. (dołączonym do oświadczenia). Zgodnie z powyższym wyrokiem Sądu rozwiązano przez rozwód związek małżeński strony postępowania oraz jego żony, pozostawiono obojgu rodzicom wykonywanie władzy rodzicielskiej nad małoletnimi dziećmi i ustalając miejsce zamieszkania dzieci przy matce.
W sprawie zostało wszczęte postępowanie. Dnia 7 kwietnia 2021 r. do organu wpłynęły pisemne wyjaśnienia strony. Wynika z nich, iż dzieci strony od września 2021 r. do grudnia 2021 r. częściowo przebywały u ojca oraz u matki, natomiast od stycznia 2022 r. córka zamieszkuje na stałe z ojcem, a syn zamieszkuje u matki. W sprawie został również przeprowadzony wywiad środowiskowy. Wynika z niego, że strona od stycznia do marca 2022 r. przekazywała świadczenie wychowawcze żonie, na dowód czego przedłożyła potwierdzenia przelewów bankowych.
Decyzją z dnia 20 czerwca 2022 r. nr [...] Prezydent Miasta B. uznał, że pobrane przez stronę świadczenie zostało pobrane nienależnie i nakazał jego zwrot.
Na skutek odwołania adresata decyzji sprawę rozpatrywało Samorządowe Kolegium Odwoławczego w Katowicach, które decyzją nr SKO.PSŚ/41.5/2107/2022/10912/AK z dnia 9 sierpnia 2022 r. orzekło uchylić w całości zaskarżoną decyzję oraz przekazać sprawę do ponownego rozpatrzenia przez organ I instancji. Przyczyną orzeczenia kasatoryjnego był brak przeprowadzenia wywiadu środowiskowego z matką dzieci strony.
Po podjęciu postępowania organ I instancji przeprowadził wywiad środowiskowy z matką dzieci strony. W jego trakcie ustalono, że sprawuje ona stałą opiekę nad dziećmi oraz ponosi koszty ich utrzymania. Córka strony przebywa u ojca częściej, natomiast syn przebywa u ojca sporadycznie. Jak wynika z oświadczenia matki dzieci strony ten ostatni przekazywał jej świadczenie wychowawcze od stycznia 2022 r. do marca 2022 r., natomiast świadczenie przyznane i wypłacone ojcu dzieci od października 2021 r. do grudnia 2021 r. nie zostało przekazane.
Pismem z dnia 30 września 2022 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych poinformował organ, że świadczenie wychowawcze na dzieci strony zostało ustalone na rzecz matki.
W konsekwencji powyższych ustaleń Prezydent Miasta B. orzekł jak w sentencji.
Odwołanie od tej decyzji złożył jej adresat. Zarzucił organowi I instancji naruszenie art. 7 oraz art. 80 k.p.a., jak również naruszenie art. 4 ust. 1 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci poprzez jego niezastosowanie. Nie zgodził się ze stwierdzeniem, że otrzymane przez niego świadczenie było nienależne. Skoro zostało spożytkowane na pokrycie wydatków związanych z zaspokojeniem potrzeb dzieci, to oznacza to w sposób oczywisty brak podstaw do żądania zwrotu świadczenia skonsumowanego na potrzeby dziecka. Uznanie, że wypłata świadczenia była nienależna oznaczałoby w rezultacie faktyczne pozbawienie dzieci wsparcia finansowego, o którym mowa w przepisach ustawy, co naruszałoby zasadę uwzględnienia dobra rodziny, zawartą w art. 71 ust. 1 zd. 1 Konstytucji RP.
Zaskarżoną obecnie decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach utrzymało rozstrzygnięcie organu I instancji w mocy w mocy w pełni przyjmując jego ustalenia oraz wywiedzione z nich skutki prawne. Podkreśliło, że zgodnie z art. 25 ust. 1 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci: osoba, która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu. Za takie uważa się zaś (art. 25 ust. 2 pkt 6 ustawy) świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia.
Po analizie zebranego w sprawie materiału dowodowego oraz obowiązujących przepisów prawa. Kolegium twierdziło, że zaskarżona decyzja jako zgodna z prawem zasługuje na utrzymanie w mocy. W przypadku strony zachodzi przesłanka świadczeń nienależnie pobranych, w rozumieniu art. 25 ust. 2 pkt. 6 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, albowiem otrzymała je w okresie od 1 października 2021 r. do 31 marca 2022 kiedy to, zgodnie z orzeczeniem sądu powszechnego, miejsce pobytu dzieci ustalono u matki.
Skargę na tę decyzję do tutejszego Sądu złożył jej adresat. Zarzucił organom administracji błąd w ustaleniach faktycznych dotyczących finansowania z pobranych świadczeń pieniężnych potrzeb dzieci. Podkreślił, że w okresie, w którym ustalono świadczenie nienależnie pobrane, była żona nie pobierała świadczeń na dzieci, tym samym powyższa decyzja w istocie powoduje, że dzieci w powyższym okresie zostały pozbawione świadczenia wychowawczego, a co za tym idzie zaskarżona decyzja uderza przede wszystkim w małoletnich. Wskazał również na orzecznictwo sądów administracyjnych dotyczące problemu zwrotu świadczeń nienależnych i konieczności uwzględnienia w tym zakresie celu regulacji ustawy.
Odpowiadając na skargę organ administracji wniósł o jej oddalenie podtrzymując swe dotychczasowe stanowisko.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje
Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r., poz. 137) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Oznacza to, że sądy administracyjne nie orzekają merytorycznie, tj. nie wydają orzeczeń, co do istoty sprawy, lecz badają zgodność zaskarżonego aktu administracyjnego z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego, określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami procedury administracyjnej, normującymi zasady postępowania przed organami administracji publicznej. Z brzmienia zaś art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 259 ze zm.), zwanej dalej "p.p.s.a." wynika, że w przypadku, gdy sąd stwierdzi bądź to naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, bądź to naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź wreszcie inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, wówczas - w zależności od rodzaju naruszenia – uchyla decyzję lub postanowienie w całości lub w części, albo stwierdza ich nieważność bądź niezgodność z prawem.
Nie ulega więc wątpliwości, że zaskarżona decyzja lub postanowienie mogą ulec uchyleniu tylko wtedy, gdy organom administracji publicznej można postawić uzasadniony zarzut naruszenia prawa, czy to materialnego, czy to procesowego, jeżeli naruszenie to miało, bądź mogło mieć wpływ na wynik sprawy. Przy tym z mocy art. 134 § 1 p.p.s.a. tejże kontroli legalności sąd dokonuje także z urzędu, nie będąc związany zarzutami i wnioskami powołaną podstawą prawną.
Podstawę materialnoprawną zaskarżonego rozstrzygnięcia stanowiły przepisy ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2022 r. poz. 1577 z późn. zm., dalej jako "ustawa"). Zgodnie z art. 25 ust. 1 ww. ustawy, osoba, która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu. Przy czym za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia (art. 25 ust. 2 pkt 6).
Zasadnie jednak skarżący podniósł, że cel świadczenia wychowawczego został sformułowany w art. 4 ust. 1 ustawy. Jest nim zapewnienie przez Państwo pomocy w wychowywaniu dziecka, w postaci faktycznego dostarczenia środków pieniężnych dla częściowego pokrycia wydatków związanych z jego wychowywaniem, w tym z opieką nad dzieckiem i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Dokonując więc wykładni przepisów regulujących kwestię zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego należy mieć na uwadze przedstawioną wyżej aksjologię przepisów powoływanej ustawy.
W związku z powyższym podkreślić trzeba, że skoro celem przedmiotowego świadczenia jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, to przy ocenie tej sprawy, brak jest podstaw, aby nie uwzględniać tej istotnej w sprawie okoliczności, jaką jest przeznaczenie (sposób wydatkowania) środków pochodzących z otrzymanego od Państwa świadczenia. Chociaż bowiem świadczenie wychowawcze przysługuje matce, ojcu czy opiekunowi, to w istocie świadczenie to ma służyć dziecku. W konsekwencji więc okoliczność, na co faktycznie zostało przeznaczone wypłacone świadczenie, ma istotny wpływ na ocenę, czy świadczenie to było nienależne (por. wyrok WSA w Krakowie z dnia 17 marca 2022 r., sygn. akt III SA/Kr 604/21, wyrok WSA w Łodzi z 24 czerwca 2021, II SA/Łd 668/20, wyrok WSA w Gliwicach z dnia 7 lipca 2021 r., II SA/Gl 47/21).
Z akt sprawy wynika bezspornie, że środki uzyskiwanie przez skarżącego były przeznaczane na potrzeby dzieci. Co więcej, w miesiącach styczeń-marzec 2022 r. skarżący przekazywał środki uzyskiwane ze świadczenia wychowawczego w całości matce dzieci. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym podkreśla się, że skoro racjonalny ustawodawca posłużył się pojęciem "nienależnie pobranego świadczenia", które odnosi się do cechy czynności ("pobrania"), a nie cechy świadczenia ("nienależnego"), to należy rozróżnić pojęcie "nienależnego świadczenia" od "świadczenia nienależnie pobranego". Przyjmuje się więc, że "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym, występującym wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy podstawa taka odpadła.
Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane", to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Przepis art. 25 ust. 1 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci, posługuje się właśnie pojęciem "świadczenia nienależnie pobranego". Powyższe oznacza, że obowiązek zwrotu takiego świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy. O świadczeniu nienależnie pobranym można więc mówić wówczas, gdy nie tylko doszło do jego wypłaty, mimo braku podstaw ustawowych do takiego działania, ale przy zaistnieniu świadomości osoby, która świadczenie pobiera - iż świadczenie jej nie przysługuje. Nawet zatem ustalenie przez organ administracji, że wypłacone świadczenie, w świetle dowodów ujawnionych po jego przyznaniu, okazało się świadczeniem nienależnym, nie przesądza jeszcze o tym, że było ono "świadczeniem nienależnie pobranym" i można orzec obowiązek jego zwrotu wraz z odsetkami na podstawie art. 25 cytowanej ustawy (zob. np. WSA w Olsztynie w wyroku z dnia 11 stycznia 2022 r., sygn. akt II SA/Ol 826/21). Powyższe okoliczności nie zostały przez organy administracji ustalone – a w ocenie Sądu mają kluczowe znaczenie dla ustalenia, czy świadczenie było "nienależne", czy też "nienależnie pobrane".
Reasumując należy stwierdzić, że okoliczność na co zostało przeznaczone wypłacone świadczenie wychowawcze ma istotny wpływ na ocenę, czy świadczenie to mogło być nienależnie pobrane. W kontrolowanej sprawie, orzekające organy administracji nie uwzględniły, że pobrane przez skarżącego środki zostały spożytkowane stosownie do celu wskazanego w art. 4 ust. 1 ustawy.
Z tych względów na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji.
Ponownie rozpatrując sprawę organ I instancji weźmie pod uwagę powyższe rozważania Sądu dotyczące wykładni art. 25 ustawy w związku z art. 4 tego aktu.