Uzasadnienie
W dniu 30 marca 2023 r. obecnie skarżąca S. S. złożyła wniosek o świadczenie wychowawcze na okres świadczeniowy 2023/2024 na dzieci – S. S. oraz B. P. i D. P. Informacją z dnia 5 kwietnia 2023 r. zostało przyznane prawo do świadczenia na każde z dzieci na cały okres świadczeniowy.
Następnie, wnioskiem z dnia 28 kwietnia 2023 r., o świadczenie wychowawcze na S. S., wystąpił również jego ojciec – A. S. W toku postępowania ojciec dziecka powołał się na postanowienie Sądu Rejonowego K. z dnia 17 listopada 2022 r., którym wykonywanie władzy rodzicielskiej Sąd powierzył ojcu dziecka jednocześnie ograniczając ją poprzez ustanowienie kuratora. Matce dziecka sąd ograniczył władzę rodzicielską do współdecydowania o istotnych sprawach małoletniego. Z kolei skarżąca poinformowała organ, że dziecko od 17 listopada 2022 r. mieszka razem z nią.
Decyzjami z dnia 3 sierpnia 2023 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych, działając jako organ I instancji, przyznał prawo do świadczenia 800+ na syna S. ojcu dziecka, a skarżącej uchylił prawo do tego świadczenia oraz wskazał, że świadczenie pobrane na to dziecko za okres od 1 czerwca 2023 r. do 31 sierpnia 2023 r. stanowi nienależnie pobrane świadczenie.
Na skutek wniesionego przez skarżącą odwołania od adresowanej do niej decyzji, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, działając jako organ odwoławczy, zaskarżoną w niniej postępowaniu decyzją, uchylił decyzję organu I instancji i przyznał skarżącej prawo do świadczenia na okres od 1 lutego 2024 r. do 31 maja 2024 r.
W uzasadnieniu organ odwoławczy wskazał, że dla celów przyznania świadczenia wychowawczego na dziecko rodziców rozwiedzionych oraz ustalenia, który z wnioskujących rodziców sprawuje faktyczną opiekę nad dzieckiem, ZUS przyjmuje, że faktyczną opiekę nad dzieckiem sprawuje ten rodzic, któremu sąd powierzył wykonywanie władzy rodzicielskiej (ograniczając władzę rodzicielską drugiego z rodziców). W związku z tym należało uznać, że rodzicem sprawującym opiekę nad dzieckiem, zgodnie z postanowieniem Sądu z dnia 17 listopada 2022 r. jest ojciec dziecka.
Powyższa sytuacja uległa zmianie po wydaniu przez Sąd Rejonowy [...] w K. postanowienia z dnia 19 stycznia 2024 r., sygn. akt [...], w którym to Sąd ustalił, ze miejscem zamieszkania dziecka jest każdorazowe miejsce zamieszkania matki, bowiem w przypadku gdy sąd ustali miejsce zamieszkania dziecka przy jednym z rodziców należy uznać, że to on sprawuje opiekę faktyczną nad dzieckiem.
Wobec powyższego przyznanie skarżącej prawa do świadczenia było możliwe od 1 lutego 2024 r., tj. od miesiąca następnego po miesiącu, w którym wydano ww. orzeczenie.
Z akt sprawy wynika ponadto, że postanowieniem Sądu Rejonowego [...] w K. z dnia 25 września 2023 r., sygn. akt [...], Sąd oddalił wniosek ojca o odebranie osoby podlegającej władzy rodzicielskiej lub pozostającej pod opieką. Ponadto z przeprowadzonego u skarżącej wywiadu środowiskowego z 5 października 2023 r. wynika, że syn S. zamieszkuje z matką.
W skardze na powyższą decyzję skarżąca wniosła o jej zmianę poprzez "nadpłatę" świadczenia wychowawczego za miesiące od września 2023 r. do stycznia 2024 r. wraz z odsetkami. W uzasadnieniu wskazała, że syn nigdy nie mieszkał z ojcem. Powołała się na znajdujące się w aktach sprawy dokumenty, a także na wiedzę pracowników MOPS i kuratora sądowego.
W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując przy tym swoje dotychczasowe stanowisko.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje
Skarga zasługiwała na uwzględnienie.
Na wstępie podkreślić trzeba, że celem przyznania świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego podstawowych potrzeb życiowych. Charakter i cel tego świadczenia powinny mieć wobec tego nadrzędne znaczenie przy ustalaniu praw do niego. Służy ono bowiem zaspokojeniu potrzeb dziecka, dbałości o jego dobro i ochronę. Skierowane jest zaś do podmiotów, które opiekę nad dzieckiem sprawują. W świetle przepisów ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (obecnie: Dz.U. z 2024 r., poz. 421), zwanej dalej ustawą 800+, idealną sytuacją jest by takie świadczenia otrzymała osoba do tego uprawniona, nieprzerwanie w całym okresie świadczeniowym, tak by de facto dziecko, którego potrzeby mają być zaspokojone, nie zostało go pozbawione choćby na miesiąc.
Istotą sporu w niniejszej sprawie, a zarazem kwestią przesądzającą o treści wydanych decyzji, było prawidłowe ustalenie miejsca zamieszkania syna skarżącej – S. Tymczasem organy obu instancji nie sprostały temu obowiązkowi, czym dopuściły się naruszenia art. 4 ust. 2 pkt 1 w zw. z art. 22 ustawy 800+, jak również prawa procesowego, zwłaszcza art. 7, art. 7a, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Przypomnieć zatem przyjdzie, że zgodnie z art. 4 ust. 2 pkt 1 ustawy 800+, świadczenie wychowawcze przysługuje matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a (art. 5 ust. 2a w niniejszej nie znajduje zastosowania). Z powołanej regulacji wynika, że warunkiem sine qua non w zakresie przyznania świadczenia wychowawczego rodzicowi dziecka jest to, aby dziecko wspólnie zamieszkiwało z tym rodzicem i pozostawało na jego utrzymaniu. Z kolei zgodnie z art. 22 ustawy 800+, w przypadku zbiegu prawa rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka do świadczenia wychowawczego, świadczenie to wypłaca się temu z rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Jeżeli opieka nad dzieckiem sprawowana jest równocześnie przez oboje rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, świadczenie wychowawcze wypłaca się temu, kto pierwszy złoży wniosek.
W przypadku gdy po złożeniu wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego przez rodzica, opiekuna prawnego dziecka lub opiekuna faktycznego dziecka drugi rodzic, opiekun prawny dziecka lub opiekun faktyczny dziecka złoży wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego w związku z opieką nad tym samym dzieckiem, Zakład Ubezpieczeń Społecznych ustala kto sprawuje opiekę i w tym celu może zwrócić się do kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, o którym mowa w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, w celu ustalenia osoby sprawującej opiekę nad dzieckiem.
Na gruncie niniejszej sprawy ustalenia wymagało, z którym z rodziców zamieszkuje ich syn we wnioskowanym okresie świadczeniowym. Dokonując takiego ustalenia organy winny przeprowadzić postępowanie wyjaśniające oparte przede wszystkim na wywiadzie środowiskowym. Z cytowanego wyżej przepisu art. 22 ustawy 800+ nie wynika, aby przyznanie prawa do świadczenia wychowawczego uzależnione było od sądowego rozstrzygnięcia w przedmiocie sprawowania opieki nad dzieckiem, w sytuacji, gdy kwestia zamieszkiwania tego dziecka z jednym z rodziców jest możliwa do wyjaśnienia w toku postępowania, a ponadto wynika z innych dokumentów i okoliczności sprawy.
Naczelny Sąd Administracyjny, m.in. w wyroku z dnia 12 kwietnia 2022 r., sygn. akt I OSK 1381/21, stwierdził, że w ustawie o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci wymaga się od rodzica odpowiedniego orzeczenia sądu powszechnego tylko w sytuacji, gdy o świadczenie wychowawcze wnioskuje rodzic dziecka, który sprawuje nad nim opiekę naprzemienną. W pozostałych przypadkach orzeczenie sądu nie jest niezbędne do przyznania prawa do świadczenia wychowawczego, chyba że potrzeba jego złożenia wynika z okoliczności konkretnej sprawy, a w szczególności, jeżeli organ ma zastrzeżenia co do wiarygodności złożonych oświadczeń.
Nie można przy tym odmówić racji organowi, że w określonych sytuacjach orzeczenia sądów powszechnych, którymi dysponuje organ w toku postępowania, będą miały decydujące znaczenie w kwestii ustalenia miejsca zamieszkania dziecka. Będzie tak wówczas, gdy nie da się w inny sposób ustalić faktycznego miejsca zamieszkania dziecka względnie, gdy w prawomocnym orzeczeniu sądu wprost będzie wskazane to miejsce (por. wyrok NSA z dnia 18 lipca 2024 r., sygn. akt I OSK 1664/23).
Tymczasem w okolicznościach niniejszej sprawy żaden z organów nie wskazał takiego orzeczenia sądu, które przesądzałoby o miejscu zamieszkania syna skarżącej. Organ odwoławczy, wskazując na postanowienie SR [...] z dnia 19 stycznia 2024 r. przyjął, że dopiero od daty tego postanowienia można uznać, że syn skarżącej zamieszkuje u niej. Organ całkowicie przy tym zignorował informacje zawarte w sporządzonej przez pracownika socjalnego ocenie do wywiadu z dnia 5 października 2023 r., z której wprost wynika, że syn skarżącej z nią zamieszkuje, zaś jego ojciec nadal nie ma z nim kontaktu. Organ odwoławczy, pomimo przywiązywania znaczącej wagi do orzeczeń sądu rodzinnego, zupełnie pominął okoliczności, jakie wynikają z logicznej konsekwencji zdarzeń, które doprowadziły do wydania przez Sąd Rejonowy [...] postanowienia z dnia 25 września 2023 r., sygn. akt [...]. Rozstrzygnięcie zawarte w tym postanowieniu nie pozostawia wątpliwości, że o ile chodzi w nim o syna ona (co nie zostało przez organ podważone), to w okresie poprzedzającym wydanie tego postanowienia syn ten pozostawał pod opieką skarżącej, a co za tym idzie, u niej zamieszkiwał. Obydwa te dowody wraz z oświadczeniami skarżącej świadczą o tym, że syn S. zamieszkuje z nią co najmniej od września 2023 r.
Mając powyższe na uwadze, Sąd, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) w zw. z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935), uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji.
Sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym, na podstawie art. 119 pkt 2 w zw. z art. 120 powołanej ustawy – na wniosek organu i przy braku żądania przez skarżącą przeprowadzenia rozprawy.
W ponownie prowadzonym postępowaniu obowiązkiem organów będzie potwierdzenie, gdzie było miejsce zamieszkania syna skarżącej w okresie od czerwca do sierpnia 2023 r. Okoliczność tą, o ile nadal będzie budzić wątpliwości, należy zbadać w oparciu o ustalenia wywiadu środowiskowego, informacje od pracowników socjalnych, bądź też w oparciu o okoliczności wynikające z uzasadnień orzeczeń sądu rodzinnego, których wszak w aktach sprawy brakuje. W zależności od wyniku tak poczynionych ustaleń, organ wyda decyzję, w której odpowiednio skoryguje dotychczas przyznane skarżącej świadczenie, bądź też, jeżeli okaże się że syn skarżącej zamieszkiwał z nią przez cały okres świadczeniowy – umorzy postępowanie w sprawie i wypłaci skarżącej świadczenie za brakujące miesiące. Wówczas koniecznym będzie rozważenie, czy pobrane za ten sam okres świadczenie przez ojca dziecka nie było świadczeniem nienależnym.
Dodać jeszcze wypadnie, że powołane orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w internetowej bazie orzeczeń na stronie: www.orzeczenia.nsa.gov.pl