Uzasadnienie
Prezydent Miasta S. decyzją z dnia 17 stycznia 2023 r., działając m.in. na podstawie art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (obecnie: Dz. U. z 2023 r., poz. 390), zwanej dalej u.ś.r., odmówił przyznania skarżącej D. C. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad mężem M. C. w wysokości 2.119,00 zł miesięcznie na okres od dnia 1 listopada 2022 r. do dnia 31 grudnia 2022 r. oraz w wysokości 2.458,00 zł w okresie od dnia 1 stycznia 2023 r. do dnia 30 czerwca 2024 r.
W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że niepełnosprawność męża skarżącej powstała w jego 61 roku życia z uwagi na amputację [...], skarżąca zaś do dnia 27 listopada 2022 r. pobierała świadczenie rehabilitacyjne z ZUS, a następnie orzeczono o jej zdolności do pracy. Organ podał również, że skarżąca była zatrudniona na podstawie umowy zlecenia, jednakże zrezygnowała z tej pracy z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad mężem. Zaznaczono przy tym, że skarżąca wraz z mężem prowadzą wspólne gospodarstwo domowe, a skarżąca pomaga mężowi w poruszaniu się, jeździ z nim na wizyty lekarskie, zmienia opatrunki, przygotowuje posiłki, pomaga przy toalecie i ubieraniu się.
W świetle powyższego organ I instancji podał, że skarżąca nie spełniła przesłanek przyznania jej wnioskowanego świadczenia z uwagi na stan cywilny osoby wymagającej opieki oraz z uwagi na fakt, iż niepełnosprawność męża skarżącej powstała po ukończeniu przez niego 25 roku życia. Wskazano, że w czasie rozpatrywania wniosku, skarżąca była zatrudniona.
Po rozpoznaniu odwołania skarżącej, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach, zaskarżoną w niniejszej sprawie decyzją, utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.
W uzasadnieniu organ odwoławczy zwięźle przedstawił stan faktyczny sprawy oraz zacytował przepis u.ś.r. Organ stwierdził, że pozostawanie w związku małżeńskim przez osobę wymagającą opieki nie powinno być negatywną przesłanką dostępu do świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, gdy osoba ta legitymuje się orzeczeniem o zaliczeniu do znacznego stopnia niepełnosprawności, a małżonek sprawujący nad nią opiekę spełnia pozostałe wymagania ustawowe uprawniające do przyznania tego świadczenia. Odnosząc się z kolei do kwestii momentu powstania niepełnosprawności, SKO podało, że kryterium różnicujące prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w art. 17 u.ś.r., ze względu na moment powstania niepełnosprawności, wobec uznania go za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP, nie może być brany pod uwagę.
Organ odwoławczy wskazał również, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest wynagrodzeniem za sprawowanie faktycznej opieki, ale rekompensatą za utratę dochodów z powodu konieczności pielęgnacji członka rodziny wymuszającej rezygnację lub niepodejmowanie zatrudnienia. Tymczasem w ocenie organu zakres opieki sprawowany przez skarżącą nad mężem nie jest tego rodzaju, że wykluczałby podjęcie zatrudnienia choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy, gdyż wykonywane przez skarżącą czynności ograniczają się jedynie do wspomagania męża w czynnościach życia codziennego. Skarżąca zatem nie musi codziennie czy całodobowo wykonywać względem męża takich zabiegów opiekuńczych, które wymagałyby jej stałej obecności i nieustannego zaangażowania. Kolegium zaakcentowało, że skarżąca wniosek złożyła w dniu 28 listopada 2022 r., a z dokumentacji zgromadzonej wynika, że pozostawała w zatrudnieniu od dnia 19 listopada 2020 r. do dnia 30 listopada 2022 r., a amputacja [...] jej męża nastąpiła w dniu [...] marca 2022 r. Wobec tego SKO zaznaczyło, że skarżąca nie zrezygnowała z pracy w celu opieki, gdyż w istocie już blisko rok wcześniej godziła pracę z opieką nad mężem i to w czasie, gdy był on po operacji, a zatem wymagał wzmożonej opieki.
Kolegium, w ślad za oświadczeniem skarżącej, podało, że małżonkowie posiadają dzieci, a jedynym powodem braku wsparcia z ich strony miałoby być posiadanie pracy i własnej rodziny. Organ stwierdził, że trudno uznać, by nie mogli oni choćby w minimalnym zakresie wspomóc swojego ojca.
W skardze na powyższą decyzję skarżąca zarzuciła naruszenie art. 17 ust. 1b u.ś.r. oraz art. 6 k.p.a. Wskazała przy tym na błędną ocenę zakresu sprawowanej opieki, formy jej zatrudnienia, jak i wsparcia oraz pomocy ze strony ich dzieci. Wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji.
W uzasadnieniu skarżąca zaznaczyła, że w okresie od 2 grudnia 2021 r. do 27 listopada 2022 r. pozostawała na zwolnieniu lekarskim ze względu na swój stan zdrowia. Wobec czego otrzymywała świadczenie z ZUS. Podkreśliła, że w procedurze uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego istotna jest zdolność do podjęcia zatrudnienia i niemożność jego podjęcia z uwagi na sprawowaną opiekę nad osobą tego wymagającą. Szeroko odniosła się także do zakresu sprawowanej opieki podając, że to na niej spoczywają wszystkie obowiązki domowe oraz dbanie o higienę męża, w tym zmianę opatrunków, pomoc przy poruszaniu się, przygotowywanie posiłków. Podkreśliła też, że trójka ich dzieci prowadzi własne życie i wychowuje swoje dzieci.
W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji.
W piśmie procesowym z dnia 21 sierpnia 2023 r. pełnomocnik skarżącej uzupełnił osobistą skargę skarżącej i rozszerzył jej dotychczasową argumentację. W szczególności zarzucił naruszenie art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., art. 7 i 77 § 1 w zw. z art. 80 k.p.a. oraz art. 11 i art. 107 § 3 k.p.a. Wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje
Skarga zasługuje na uwzględnienie, gdyż kontrolowana w niniejszej sprawie decyzja, jak również poprzedzająca ją decyzja organu I instancji nie są zgodne z prawem.
Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi art. 17 u.ś.r. Zgodnie z jego ust. 1 świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje matce albo ojcu (pkt 1), opiekunowi faktycznemu dziecka (pkt 2), osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (pkt 3), innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności (pkt 4) - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
W pierwszej kolejności zaznaczyć trzeba, że organ I instancji w odniesieniu do negatywnych przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wskazał na okoliczność wieku powstania niepełnosprawności męża skarżącej oraz fakt wnioskowania o przyznanie tego świadczenia przez żonę w związku z opieką nad mężem. Wątpliwości organu I instancji nie budził przy tym zakres sprawowanej przez skarżącą nad mężem opieki oraz fakt rezygnacji z zatrudnienia przez skarżącą by opiekować się mężem. Z kolei organ odwoławczy podał, że żona może ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad mężem, a wiek powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki nie może być w ogóle brany pod uwagę przy rozpoznawaniu takiego wniosku. Organ ten podniósł natomiast, że przesłankami negatywnymi przyznania wnioskowanego świadczenia jest brak rezygnacji z pracy przez skarżącą w celu sprawowania opieki nad mężem oraz zakres tej opieki. Podał również, że skarżąca i jej mąż mają dzieci, które winny pomagać w opiece nad ojcem.
Odnosząc się kolejno do kwestii poddanych ocenie organów orzekających w niniejszej sprawie, wskazać przyjdzie, co następuje:
Po pierwsze w zakresie wieku powstania niepełnosprawności, wskazać należy na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13. Uznano w nim, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie, ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Tym samym rozważania organu odwoławczego w tym zakresie ocenić należy jako prawidłowe.
Po drugie Sąd podziela również stanowisko organu odwoławczego co do możliwości uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego przez żonę w związku z opieką sprawowaną nad mężem. W orzecznictwie jasno już zostało przyjęte, że małżonkowie są wzajemnie wobec siebie zobowiązani do alimentacji w pierwszej kolejności.
Po trzecie, odnosząc się do konieczności sprawowania opieki przez dzieci skarżącej i jej męża nad chorym ojcem lub też udzielania przez nich pomocy przy jakichkolwiek czynnościach, wskazać przyjdzie, że w ocenie Sądu nie ma podstawy prawnej do takiego twierdzenia. Jak wyżej wspomniano, w pierwszej kolejności obowiązek ten obciąża małżonka. Biorąc pod uwagę fakt, że organy administracji publicznej działają na podstawie i w granicach prawa, to nie mogą w swych rozważaniach wychodzić poza literę prawa i doprowadzać do wyrażania opinii moralnych.
Natomiast w ocenie Sądu istotne wątpliwości, stanowiące podstawę wydania wyroku uchylającego decyzje organów obu instancji, budzi fakt rezygnacji przez skarżącą z pracy celem sprawowania opieki nad mężem oraz zakres tej opieki. Wobec tego okoliczności te muszą stanowić przedmiot ponownych rozważań organu I instancji. W zakresie rezygnacji z zatrudnienia, biorąc pod uwagę datę złożenia wniosku, czas trwania umowy zlecenia skarżącej oraz czas przebywania przez nią na zwolnieniu lekarskim, oceny wymaga to, czy skarżąca faktycznie zrezygnowała z tego zatrudnienia i aktualnie go nie podejmuje wobec konieczności sprawowania opieki nad swoim mężem, czy też z uwagi na swój stan zdrowia.
Z kolei odnośnie zakresu opieki stwierdzić należy, że każdy z organów nie dość, że odmiennie dokonał jego oceny, to jeszcze organy dokonały tego w sposób pobieżny bez odniesienia do czasu jaki skarżąca poświęca na różne czynności opiekuńcze względem męża oraz bez oceny ewentualnej gotowości do sprawowania tej opieki. Wskazać przyjdzie, że rozważania poczynione przez organ I instancji w tym przedmiocie nie są wystarczające. Nie można również przyjąć, że wykonywanie czynności domowych, powszechnie uznawanych za codzienne, w przypadku wykonywania ich przez kobietę, stanowi jedynie zwykły zakres zadań jaki wykonuje się w każdym gospodarstwie domowym.
Mając na uwadze wskazane uchybienia stwierdzić przyjdzie, że organy orzekające w niniejszej sprawie, oprócz naruszenia prawa materialnego, naruszyły również art. 7, art. 8, art. 12, art. 77 § 1 i art. 80, art. 107 § 3 k.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
W związku z powyższym Sąd uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) w zw. z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 z późn. zm.).