Uzasadnienie
Wójt Gminy K. decyzją z 8 września 2021 r. Nr [...] wydaną na podstawie art. 17 ustawy z dnia 29 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r. poz. 111) oraz art. 104 Kodeksu postępowania administracyjnego odmówił R. C. (dalej jako strona lub skarżący) przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad ojcem. W uzasadnieniu decyzji wskazano, że niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała po ukończeniu 18 roku życia, a ponadto podkreślono, że małżonek osoby wymagającej stałej opieki innej osoby nie legitymuje się znacznym stopniem niepełnosprawności. W uzasadnieniu tym organ nie kwestionował faktu sprawowania opieki przez stronę nad ojcem.
Od tej decyzji odwołanie do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Częstochowie wniosła strona reprezentowana przez pełnomocnika radcę prawnego M. A. W odwołaniu tym wyraziła swoje niezadowolenie z wydanej decyzji i podkreśliła, że Trybunał Konstytucyjny wypowiedział się o do bezzasadności uwzględniania okresu powstania niepełnosprawności. W odwołaniu tym pełnomocnik strony podniósł, że jej jego matka a żona osoby wymagającej opieki z uwagi na stan zdrowia nie jest w stanie takiej opieki sprawować.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Częstochowie decyzją z 3 lutego 2022 r. nr SKO.4106.1279.2021 wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt. 1 Kodeksu postępowania administracyjnego utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. Po przedstawieniu dotychczasowego przebiegu postępowania organ ten przytoczył przepisy dotyczące przyznawania wnioskowanego świadczenia i zamieścił stwierdzenie, że decyzja organu pierwszej instancji jest prawidłowa i brak jest podstaw dla jej uchylenia. Organ odwoławczy podkreślił, że z orzeczenia o niepełnosprawności osoby wymagającej opieki nie można określić terminu powstania niepełnosprawności. Równocześnie organ ten zaakcentował, że treść art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych nie może stanowić samoistnej podstawy odmowy przyznania przedmiotowego świadczenia. Równocześnie organ ten podkreślił, że osoba sprawująca opiekę jest kolejną osobą w kolejce, ponieważ w pierwszej kolejności o świadczenie takie winna ubiegać się matka strony, a żona osoby wymagającej opieki.
Z uwagi na fakt, że żona osoby wymagającej opieki nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności tym samym strona nie spełnia wymogów do otrzymania wnioskowanego świadczenia. Organ wyższego stopnia odniósł się do przesłanki przywołanej przez organ pierwszej instancji, a dotyczącej okresu powstania niepełnosprawności i odwołując się do orzecznictwa sądów administracyjnych oraz Trybunału Konstytucyjnego i uznał, że nie ma ona w sprawie tej zastosowania.
Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach na powyższą decyzję wniosła strona reprezentowana przez radcę prawnego B. S. W skardze tej wystąpiono o uchylenie kwestionowanej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji, zarzucając powyższym rozstrzygnięciom naruszenie postanowień prawa. W skardze tej podniesiono zarzut naruszenia art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz art. 23 i art. 27 tego Kodeksu w związku z art. 17 ust. 1 pkt. 4 oraz ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez uznanie, że przedmiotowe świadczenie nie przysługuje synowi osoby wymagającej opieki. Podniesiono zarzut naruszenia art. 17 ust. 1 pkt. 4 oraz ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez uznanie, że w pierwszej kolejności o wskazane świadczenie powinna ubiegać się żona osoby wymagającej opieki, ponadto podniesiono zarzut naruszenia art. 17 ust. 5 pkt. 2 lit. a powyższej ustawy poprzez przyjęcie, że pozostawanie w związku małżeńskim przez osobę wymagająca opieki jest przesłanką negatywna dla przyznania wnioskowanego świadczenia skarżącemu.
Obok zarzutów związanych z naruszeniem przepisów prawa materialnego wskazano na naruszenie licznych przepisów postępowania administracyjnego, a w szczególności przepisów dotyczących postępowania wyjaśniającego w zakresie możliwości sprawowania opieki przez żonę osoby wymagającej opieki.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Częstochowie wniosło o oddalenie skargi i przywołało analogiczną argumentację do tej, którą zamieściło w uzasadnieniu swojego rozstrzygnięcia. Argumentacja przedstawiona w skardze zdaniem organu odwoławczego nie daje podstaw dla jej uwzględnienia.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje;
Skarga zasługuje na uwzględnienie
Kontrola legalności zaskarżonej decyzji przeprowadzona w oparciu o postanowienia art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 poz. 137) wykazała, że decyzja ta narusza wymogi prawa, a zgodnie z treścią art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r. Nr 329 ze zm.) sąd administracyjny uwzględnia skargę na decyzję lub postanowienie, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało istotny wpływ na wynik sprawy lub naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, jak również naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego. Oznacza to, że nie każde uchybienie ze strony organu administracji uzasadnia uwzględnienie skargi, a jedynie takie, które miało lub mogłoby mieć wpływ na wynik sprawy.
W rozpoznawanej sprawie stan faktyczny nie został wyjaśniony w sposób umożliwiający podjęcie finalnego rozstrzygnięcia, a interpretacja norm prawnych mających zastosowanie w sprawie także nie została przeprowadzona w sposób uwzględniający wszystkie możliwości. Mając na uwadze powyższe stwierdzenia niezbędnym jest przybliżenie stanu normatywnego w rozpoznawanej sprawie jak również stanu faktycznego.
Stosownie do postanowień art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych Świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: matce albo ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka, osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Po myśli ust. 1a przywołanego przepisu świadczenie pielęgnacyjne przysługuje osobom, na których ciąży obowiązek alimentacyjny z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; nie ma osób będących opiekunem faktycznym dziecka lub osobą będącą rodziną zastępczą spokrewnioną, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zgodnie z treścią ust. 1b przywołanego przepisu świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.
Stosownie do postanowień ust. 5 wskazanego powyżej przepisu świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli: osoba sprawująca opiekę: ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego lub świadczenia przedemerytalnego albo ma ustalone prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, świadczenia pielęgnacyjnego lub zasiłku dla opiekuna. Przedmiotowe świadczenie nie przysługuje jeżeli osoba wymagająca opieki: pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, względnie została umieszczona w rodzinie zastępczej, z wyjątkiem rodziny zastępczej spokrewnionej, rodzinnym domu dziecka albo, w związku z koniecznością kształcenia, rewalidacji lub rehabilitacji, w placówce zapewniającej całodobową opiekę, w tym w specjalnym ośrodku szkolno-wychowawczym, z wyjątkiem podmiotu wykonującego działalność leczniczą, i korzysta w niej z całodobowej opieki przez więcej niż 5 dni w tygodniu.
Przywoływane świadczenie nie przysługuje jeżeli na osobę wymagającą opieki inna osoba ma ustalone prawo do wcześniejszej emerytury; albo też członek rodziny osoby sprawującej opiekę ma ustalone prawo do dodatku do zasiłku rodzinnego, o którym mowa w art. 10, specjalnego zasiłku opiekuńczego, świadczenia pielęgnacyjnego lub zasiłku dla opiekuna, jak również na osobę wymagającą opieki jest ustalone prawo do dodatku do zasiłku rodzinnego, o którym mowa w art. 10, prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, prawo do świadczenia pielęgnacyjnego lub prawo do zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów, albo też na osobę wymagającą opieki inna osoba jest uprawniona za granicą do świadczenia na pokrycie wydatków związanych z opieką, chyba że przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego lub dwustronne umowy o zabezpieczeniu społecznym stanowią inaczej.
Przywołany powyżej stan normatywny określa jakie muszą zaistnieć przesłanki pozytywne i które przesłanki negatywne nie mogą wystąpić, aby skarżący mógł się skutecznie ubiegać o wnioskowane świadczenie. Na wstępie przyjdzie odnieść się do przesłanek występujących po stronie skarżącego. W przedłożonych aktach administracyjnych zamieszczona jest informacja, że skarżący jest osobą rozwiedzioną zamieszkującą wspólnie z rodzicami, nadto skarżący nie pracuje i nie jest zarejestrowany w powiatowym urzędzie pracy, jak również nie legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności.
Z przedstawionego stanu faktycznego, jak również z informacji uzyskanych w ramach przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego nie ma możliwości ustalenia, czy w przypadku skarżącego można mówić o rezygnacji z zatrudnienia, czy też nie podejmowania zatrudnienia z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad ojcem legitymującym się znacznym stopniem niepełnosprawności. W tej sytuacji uznać należy, że organy administracji publicznej przeprowadzające postępowanie wyjaśniające w sprawie nie wyjaśniły wszystkich okoliczności sprawy mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia. W szczególności organy te nie wyjaśniły tego, czy skarżący może zrezygnować z zatrudnienia lub takiego nie podejmować, jak również od kiedy skarżący sprawuje opiekę nad ojcem.
Dodatkowo dostrzec należy, że organy administracji obu instancji w sposób literalny odczytały postanowienia dotyczące art. 17 ust. 1a przedmiotowej ustawy, albowiem dostrzegły, że matka skarżącego nie posiada orzeczonego stopnia niepełnosprawności. W aktach sprawy zalegają informacje o złym stanie zdrowia matki skarżącego, który uniemożliwia jej sprawowanie stosownej opieki nad mężem. Z dokumentu przekazanego w trakcie postępowania prowadzonego przed tutejszym Sądem wynika, że matka skarżącego ma 77 lat i z uwagi na stan zdrowia nie może sprawować opieki nad mężem. Dokument ten pochodzi z marca 2022 r. i nie może stanowić podstawy dla oceny stanu zdrowia matki skarżącego na dzień wydania zaskarżonej decyzji, jednakże stan ten z pewnością nie powstał w ciągu jednego dnia lecz był następstwem określonego procesu pogarszania się stanu zdrowia. W tym miejscu przyjdzie podnieść istotną kwestię, otóż skarżący w ramach prowadzonego postępowania administracyjnego reprezentowany był przez profesjonalnego pełnomocnika i zadaniem takiej osoby jest nie tylko odnoszenie się do rozstrzygnięć podejmowanych przez uprawnione organy administracji publicznej, ale także do podejmowania działań zmierzających do wzmocnienia pozycji strony w ramach kiego postępowania administracyjnego.
Zasadnie w skardze podnoszono, że to na organie spoczywa obowiązek przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego w sprawie, jednakże należy mieć na uwadze fakt, że na stronie takiego postępowania spoczywają także pewne wymogi. Organ administracji w trakcie postępowania dowodowego może występować do strony o przedłożenie dokumentów, które pozostają w dyspozycji strony a mogą mieć znaczenie dla rozstrzygnięcia w sprawie. W rozpoznawanej sprawie brak jest wykazania przez skarżącego i jego pełnomocników działań zmierzających do wykazania, że matka skarżącego nie jest w stanie sprawować opieki nad mężem. Treść wezwania organu administracji publicznej pierwszej instancji z 9 września 2021 r. jest tak skonstruowana, że udzielone odpowiedzi nie wyjaśniły wszystkich okoliczności sprawy. Także wywiad środowiskowy nie daje odpowiedzi na wszystkie kwestie mające znaczenie dla podjęcia rozstrzygnięcia w kontrolowanej sprawie, a w szczególności na to, czy matka strony jest w stanie w sposób prawidłowy sprawować opiekę nad jego ojcem a swoim mężem.
W konsekwencji przyjdzie stwierdzić, że organy administracji publicznej dopuściły się naruszenia postanowień art. 7 i art. 77 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego i wyczerpana została przesłanka uwzględnienia skargi przewidziana treścią art. 145 § 1 pkt. 1 lit. c ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
Obok podniesionego zarzutu przyjdzie podkreślić, że organy administracji obu instancji dopuściły się innego naruszenia prawa, otóż organ pierwszej instancji jako jedną z przesłanek odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia uczynił fakt uzyskania stopnia niepełnosprawności przez ojca strony po ukończeniu przez niego 18 roku życia. W tym zakresie organ odwoławczy wyraził swoje stanowisko i podkreślił, że przesłanka ta nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia w rozpoznawanej sprawie. Stanowisko organu odwoławczego zasługuje na aprobatę, ponieważ w prawidłowy sposób odczytuje poglądy wyrażane w orzecznictwie sądów administracyjnych.
Podnoszone w skardze zarzuty naruszenia postanowień art. 128 i innych Kodeksy rodzinnego i opiekuńczego nie mogą być podzielone, ponieważ przepis ten nie ma w sprawie zastosowania, jak również nie determinuje on kolejności osób uprawnionych do ubiegania się o przedmiotowe świadczenie. Kolejność ubiegania się o przyznanie wnioskowanego świadczenia wynika wyłącznie z postanowień przedmiotowej ustawy, a w szczególności z postanowień art. 17 ust.1a.
Co do sposobu rozumienia art. 17 ust. 1 pkt. 4 w związku z art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych Sąd już się wypowiedział, tym samym zbędne jest powielanie tych rozważań. Stanowisko prezentowane w odwołaniu od decyzji organu pierwszej instancji i w skardze do tutejszego Sądu co do zasady jest trafne, natomiast prezentowana argumentacja nie może być uwzględniona. W analogiczny sposób widzieć należy kwestię naruszenia przepisów postępowania administracyjnego. Podniesiony zarzut jest zasadny, jednakże zawarta w skardze argumentacja nie może być podzielona, ponieważ dokumentację dotyczącą stanu zdrowia żony osoby wymagającej opieki jest w dyspozycji skarżącego i jego pełnomocnika i to ich zadaniem było przedłożenie tej dokumentacji celem wykazania, że matka skarżącego nie może sprawować opieki nad mężem.
W ramach ponownie prowadzonego postępowania organ pierwszej instancji przeprowadzi uzupełniające postępowanie wyjaśniające stosownie do podniesionych powyżej wskazań co do dostrzeżonych uchybień. W szczególności organ ten wyjaśni, czy z uwagi na wiek i stan zdrowia matka skarżącego jest w stanie sprawować opiekę nad mężem, jak również organ ten wyjaśni sytuację skarżącego, a mianowicie, czy z zrezygnował on z pracy lub nie podejmuje pracy z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad niepełnosprawnym ojcem. Po przeprowadzeniu postępowania wyjaśniającego w sposób wyczerpujący organ pierwszej instancji podejmie stosowne rozstrzygnięcie uwzględniające interpretację norm prawnych oraz występujący stan faktyczny.
O kosztach postępowania orzeczono stosownie do postanowień art. 210 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
Wobec powyższego na podstawie art. 145 § 1 pkt. 1 lit. "a" i "c" wyżej wymienionej ustawy uchylono zaskarżoną decyzję oraz poprzedzająca ją decyzję organu pierwszej instancji.