Uzasadnienie
Prezydent Miasta K. decyzją z dnia 10 sierpnia 2020 r., działając na podstawie art. 61 ust. 1, ust. 2 pkt 1, 2, 2a, 3 oraz art. 103 i 104 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (obecnie: Dz. U. z 2021, poz. 2268), zwanej dalej u.p.s., ustalił obecnie skarżącej E. Ł. należną do zwrotu kwotę z tytułu opłat za pobyt ojca S. M. w domu pomocy społecznej, na podstawie decyzji zobowiązującej do wnoszenia opłaty za pobyt świadczeniobiorcy w domu pomocy społecznej za okres od grudnia 2018 r. do lipca 2020 r. - w wysokości 36.415,94 zł. Nadto w punkcie II decyzji zobowiązano do wypłaty powyższej kwoty w terminie 14 dni od uprawomocnienia się decyzji na wskazany rachunek bankowy. W uzasadnieniu wyjaśniono, iż decyzją administracyjną nr [...] skarżąca została zobowiązana do dokonywania opłat za pobyt ojca w domu pomocy społecznej, a po rozpoznaniu jej sytuacji materialnej kwota zobowiązania została ustalona zgodnie z harmonogramem podanym we wspomnianej decyzji, tj. za okres od grudnia 2018 r. do marca 2020 r. w łącznej kwocie 28.801,14 zł, natomiast począwszy od kwietnia 2020 r. - w kwocie 1903,70 zł miesięcznie. Wskazano, iż w związku z powyższym istnieje niedopłata w wysokości 36.415,94 zł, którą należy uregulować.
Od powyższej decyzji skarżąca wniosła odwołanie, w którym wyraziła swoje niezadowolenie z zapadłego rozstrzygnięcia wskazując, że dotyczy ona identycznego stanu faktycznego, który stanowił podstawę wydania wcześniejszej decyzji o numerze [...], z dnia 21 marca 2020 r., będącej przedmiotem odrębnej skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, sygn. akt II SA/Gl 1060/20. Nadto wskazała, że na podstawie dokumentów, które dostarczyła do organu obliczono dochód jej dwuosobowej rodziny w kwocie 3.487,70 zł na osobę, co nie jest dla niej zrozumiałe, gdyż przy miesięcznych dochodach jej i męża, które wynoszą 8.988,77 zł i obciążeniach, oscylujących w okolicy 5.000,00 zł, dochód na rodzinę w jej gospodarstwie domowym wynosi maksymalnie 2.000,00 zł na osobę. Zdaniem skarżącej jej zastrzeżenia co do obliczania wysokości dochodu nie zostały w żaden sposób uwzględnione. Skarżąca zarzuciła, iż organ nie uwzględnił art. 103 ust. 2 u.p.s., gdyż przedstawiając propozycję zawarcia umowy nie wziął pod uwagę jej możliwości płatniczych, a także przedłożonych dokumentów odnośnie osiąganych dochodów oraz ponoszonych wydatków.
Przytoczyła również szereg orzeczeń sądów administracyjnych dotyczących kwestii dopuszczalności łączenia postępowania z tytułu zwolnienia z opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej z postępowaniem dotyczącym ustalenia jej wysokości. Zarzuciła, iż organ nie odniósł się do faktu, że nie jest ona w stanie ponieść opłaty w żądanej wysokości.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach, zaskarżoną w niniejszej sprawie decyzją, utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu organ odwoławczy zrelacjonował dotychczasowy przebieg postępowania oraz przywołał przepisy mające zastosowanie w niniejszej sprawie, wskazując że w świetle zebranego materiału dowodowego nie budzi wątpliwości fakt, iż strona nie wniosła opłat za pobyt swojego ojca w domu pomocy społecznej pomimo, iż obowiązek taki wynika z ostatecznej i wykonalnej decyzji organu I instancji z dnia 31 marca 2020 r. Zaakcentowano, iż opłaty te musiały zostać zastępczo poniesione przez gminę, natomiast w oparciu o treść art. 104 ust. 3 u.p.s. organ I instancji prawidłowo wydał decyzję zobowiązującą stronę do zwrotu poniesionych zastępczo przez gminę opłat.
W skardze na powyższą decyzję skarżąca wniosła o jej uchylenie, a także uchylenie decyzji organu I instancji. Jednocześnie zażądała nakazania organowi wyliczenia kwoty zobowiązania w sposób uwzględniający jej możliwości płatnicze, a także nakazanie organowi wydania decyzji zwalniającej ją w części ponad 250,00 zł z ponoszenia opłat za pobyt ojca w domu pomocy społecznej.
Zaskarżonej decyzji zarzuciła:
- - błąd w ustaleniach faktycznych w postaci braku zasadności ocen i wniosków, nieodpowiadający zasadom logicznego, prawidłowego rozumowania, a także fakt, że przedmiotowa decyzja ustala wysokość odpłatności za pobyt ojca w domu pomocy społecznej za okres od grudnia 2018 r. do marca 2020 r., tj. okres, który obejmuje decyzja będąca przedmiotem zaskarżenia w sprawie o sygn. akt II SA/Gl 1060/20,
- - naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 7 i 77 k.p.a.,
- - nieuwzględnienie słusznego interesu strony,
- - nierozpoznanie istoty sprawy.
W treści uzasadnienia powieliła twierdzenia zawarte w odwołaniu.
W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Jednocześnie wskazano, że przedmiotem postępowania organu I instancji nie było rozpatrzenie wniosków strony o zastosowanie ulg w spłacie nieuiszczonych należności za pobyt ojca skarżącej w domu pomocy społecznej, ani też wysokość samej opłaty, która została już ustalona we wcześniejszej decyzji.
Postanowieniem z dnia 17 marca 2021 r. tut. Sąd zawiesił postępowanie do czasu prawomocnego zakończenia sprawy II SA/Gl 1060/20 (w przedmiocie ustalenia opłaty za pobyt ojca skarżącej w domu pomocy społecznej). W tamtej sprawie wyrokiem z dnia 22 stycznia 2021 r. tut. Sąd oddalił skargę, zaś skarga kasacyjna od tego wyroku została oddalona przez Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 1 marca 2022 r., sygn. akt I OSK 1187/21, co skutkowało podjęciem zawieszonego w niniejszej sprawie postępowania.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje
Skarga zasługuje na uwzględnienie.
Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy art. 61 ust. 3 i art. 104 ust. 1 i 3 u.p.s. Stosownie do ich treści, w przypadku niewywiązywania się osób, o których mowa w ust. 2 pkt 1 i 2 oraz ust. 2a, z obowiązku opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej, ustalonego w decyzji lub umowie, o której mowa w art. 103 ust. 2, opłaty te zastępczo wnosi gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej. Wydatki gminy podlegają ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Przepis art. 104 ust. 3-8 stosuje się odpowiednio (art. 61 ust. 3 u.p.s.).
Należności z tytułu wydatków na świadczenia z pomocy społecznej, z tytułu opłat określonych przepisami ustawy oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń podlegają ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (art. 104 ust. 1 u.p.s.). Wysokość należności, o których mowa w ust. 1, podlegających zwrotowi oraz terminy ich zwrotu ustala się w drodze decyzji administracyjnej (art. 104 ust. 3 u.p.s.).
Wskazać w tym miejscu przyjdzie, że w sprawie niewątpliwie wystąpiły przesłanki do zastosowania powyższych przepisów i wydania orzeczenia we wskazanym trybie. W obrocie prawnym funkcjonuje bowiem ostateczna i prawomocna decyzja ustalająca skarżącej wysokość opłaty za pobyt ojca w DPS. Kwestią bezsporną pozostaje również fakt, że skarżąca nie uiściła należnych opłat, pokrywanych zastępczo z budżetu gminy.
Należy jednak zwrócić w tym miejscu uwagę na treść art. 104 ust. 4 u.p.s., zgodnie z którym w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie, z tytułu opłat określonych w ustawie oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty.
Wskazać przyjdzie, iż wszczynając z urzędu postępowanie o zwrot poniesionych zastępczo wydatków za pobyt w domu pomocy społecznej, organ administracji właściwy do wydania decyzji na podstawie z art. 104 ust. 3 w zw. z art. 61 ust. 3 u.p.s., obowiązany jest w myśl art. 104 ust. 4 u.p.s. ocenić, czy zachodzą przesłanki do odstąpienia od żądania zwrotu należności. Postępowanie w przedmiocie zwrotu należności oraz odstąpienia od żądania ich zwrotu, jest bowiem, wbrew twierdzeniom organu odwoławczego, jednym postępowaniem. Zatem w ramach tego jednego postępowania konieczne jest wyjaśnienie, czy zachodzi szczególnie uzasadniony przypadek, zwłaszcza z uwagi na sytuację osoby zobowiązanej (vide m.in.: wyrok NSA z dnia 22 października 2021 r., sygn. akt I OSK 520/21; wyrok WSA w Gliwicach z dnia 9 stycznia 2020 r., sygn. akt II SA/Gl 1072/19; wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 15 czerwca 2022 r., sygn. akt IV SA/Wr 801/21).
Sąd stoi na stanowisku, iż na organie ciąży obowiązek pouczenia zobowiązanego o przysługujących mu ulgach, a w razie złożenia stosownego wniosku - nawet pośrednio, konieczności zebrania materiału dowodowego i zawarcia w decyzji rozstrzygnięcia w zakresie stosowania art. 104 ust. 4 u.p.s. Mając na uwadze uznaniowy charakter decyzji w powyższym zakresie, powinna ona być precyzyjnie i wnikliwie uzasadniona. W niniejszej sprawie, po otrzymaniu przez skarżącą decyzji organu I instancji, z pouczeniem o treści art. 104 ust. 4 u.p.s., wniosek o odstąpienie od żądania zwrotu wydatków za pobyt ojca w domu pomocy społecznej, skarżąca złożyła w treści odwołania od decyzji. Skoro sprawa w tym zakresie nie była przedmiotem postępowania przed organem I instancji, organ odwoławczy powinien orzec o uchyleniu decyzji tego organu, celem oceny przesłanek do zastosowania art. 104 ust. 4 u.p.s., stosownie do treści art. 138 § 2 k.p.a., czego w niniejszym wypadku nie uczynił.
Mając powyższe na uwadze Sąd uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r., poz. 329 z późn. zm.).
Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ I instancji winien zebrać konieczny materiał dowodowy, a następnie rozważyć, czy w niniejszej sprawie zachodzą przesłanki do zastosowania art. 104 ust. 4 u.p.s.
Odnosząc się natomiast do zarzutu, iż zaskarżona decyzja obejmuje również okres objęty decyzją zaskarżoną w sprawie II SA/Gl 1060/20, wyjaśnić przyjdzie skarżącej, że w powyższym postępowaniu przedmiotem zaskarżenia objęto decyzję ustalającą miesięczną opłatę, którą skarżąca jest obowiązana uiszczać za pobyt ojca w domu pomocy społecznej. Z uwagi natomiast na to, iż skarżąca nie uregulowała ustalonej w powyższym postępowaniu opłaty, organ z urzędu wszczął postępowanie mające na celu zwrot poniesionych zastępczo przez gminę opłat, co jest objęte przedmiotem zaskarżenia w niniejszym postępowaniu. Innymi słowy: w pierwszej kolejności konieczne jest ustalenie osoby obowiązanej do uiszczenia opłaty oraz wysokości tej opłaty, co następuje odrębną decyzją, natomiast w dalszej kolejności, w przypadku gdy osoba zobowiązana ustalonej opłaty nie uiści, odrębną decyzją ustala się i orzeka o obowiązku zwrotu kwoty, która została tymczasowo poniesiona przez gminę, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej.
Z kolei co do żądań zawartych w treści skargi, a dotyczących zobowiązania organu do wyliczenia kwoty zobowiązania w sposób uwzględniający możliwości płatnicze skarżącej, a także nakazania organowi wydania decyzji zwalniającej skarżącą w części ponad 250,00 zł z ponoszenia opłat za pobyt ojca w domu pomocy społecznej, należy podkreślić, że decyzja ustalająca opłatę była już przedmiotem kontroli sądowoadministracyjnej, która zakończyła się wspomnianym już wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 1 marca 2022 r., sygn. akt I OSK 1187/21. Nadto podkreślić przyjdzie, że sąd administracyjny nie posiada kompetencji w zakresie wskazania organowi kwoty zwolnienia z opłaty, gdyż w tym przedmiocie wymagane jest zbadanie przez organy pomocowe możliwości finansowych skarżącej, co, jak już wyżej stwierdzono, nastąpić powinno w ponownym postępowaniu.
Wskazać jeszcze wypadnie, że powołane wyżej orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w internetowej bazie orzeczeń NSA na stronie: www.orzeczenia.nsa.gov.pl