Uzasadnienie
Po rozpatrzeniu wniosku I. B. (dalej jako skarżąca, strona) z dnia 16 stycznia 2020 r. Prezydent Miasta M. decyzją nr [...] z dnia [...] r. odmówił przyznania wnioskodawczyni prawa do świadczenia wychowawczego na dziecko W. B. Organ I instancji wskazał, że strona dołączyła do wniosku postanowienie Sądu Rejonowego w B., sygn. akt [...], w którym postanowiono udzielić zabezpieczenia poprzez umieszczenie małoletniej W. B. pod pieczą strony, która jest jej babcią. Prezydent powołał się na treść art. 4 ust. 2 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, zgodnie z którym świadczenie wychowawcze przysługuje:
- 1) matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust 2a,
- 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu opiekuna faktycznego,
- 3) opiekunowi prawnemu dziecka,
- 4) dyrektorowi domu pomocy społecznej.
W związku z powyższym uznając, iż wnioskodawczyni nie znajduje się ww. katalogu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia odmówiono jego przyznania.
Od powyższej decyzji strona wniosła odwołanie, w którym wskazała, iż jest ona osobą faktycznie opiekującą się dzieckiem, czyli sprawującą pieczę bieżącą na mocy prawomocnego orzeczenia sądu. Jednocześnie stwierdziła, że ograniczenie uprawnień w dostępności do świadczeń wychowawczych na dziecko w czasie sprawowania bieżącej pieczy nad małoletnim stanowi istotne naruszenie praw wynikających z Konstytucji i Konwencji o Prawach Dziecka. W konsekwencji wniosła o zmianę zaskarżonej decyzji poprzez przyznanie jej wnioskowanego świadczenia.
Utrzymując w mocy decyzję odmowną Kolegium, w zaskarżonej decyzji stwierdziło, że dla potrzeb niniejszego postępowania, zgodnie z treścią art. 2 pkt 10 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci opiekun faktyczny dziecka oznacza osobę faktycznie opiekującą się dzieckiem, jeżeli wystąpiła z wnioskiem do sądu opiekuńczego o przysposobienie dziecka. W nawiązaniu do powyższego organ wskazał, iż strona nie spełnia przesłanek do przyznania jej świadczenia wychowawczego, ponieważ nie jest ona opiekunem prawnym ani faktycznym dziecka w rozumieniu ww. ustawy. Nadto wskazano, iż sąd powierzył jej jedynie pieczę nad małoletnią.
Od powyższego rozstrzygnięcia strona wniosła skargę do tut. Sądu, której treść stanowi w zasadzie powielenie argumentacji zawartej w odwołaniu od decyzji pierwszoinstancyjnej.
Odpowiadając na skargę organ administracji wniósł o jej oddalenie podtrzymując swe dotychczasowe stanowisko.
Pismem z dnia [...] r. Rzecznik Praw Obywatelskich zgłosił swój udział w postępowaniu. Zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 6, 7 i 8 k.p.a. z uwagi na naruszenie podstawowych zasad postępowania administracyjnego, a także naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 4 ust. 1 pkt 1 i 2 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci w zw. z art. 72 ust. 1 zd. 1 oraz art. 72 ust. 2 Konstytucji RP w zw. z art. 20 Konwencji o Prawach Dziecka polegające na uznaniu, że osobie sprawującej pieczę bieżącą nad dzieckiem na mocy prawomocnego postanowienia sądu rodzinnego nie przysługuje świadczenie wychowawcze.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Skarga zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2019 r., poz. 2167) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Oznacza to, że sądy administracyjne nie orzekają merytorycznie, tj. nie wydają orzeczeń, co do istoty sprawy, lecz badają zgodność zaskarżonego aktu administracyjnego z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego, określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami procedury administracyjnej, normującymi zasady postępowania przed organami administracji publicznej. Z brzmienia zaś art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.), zwanej dalej p.p.s.a. wynika, że w przypadku, gdy sąd stwierdzi bądź to naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, bądź to naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź wreszcie inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, wówczas - w zależności od rodzaju naruszenia – uchyla decyzję lub postanowienie w całości lub w części, albo stwierdza ich nieważność bądź niezgodność z prawem.
Nie ulega więc wątpliwości, że zaskarżona decyzja lub postanowienie mogą ulec uchyleniu tylko wtedy, gdy organom administracji publicznej można postawić uzasadniony zarzut naruszenia prawa, czy to materialnego, czy to procesowego, jeżeli naruszenie to miało, bądź mogło mieć wpływ na wynik sprawy. Przy tym z mocy art. 134 § 1 p.p.s.a. tejże kontroli legalności sad dokonuje także z urzędu, nie będąc związany zarzutami i wnioskami powołaną podstawą prawną.
Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz.U. z 2019 r., poz.2407), dalej jako u.p.p.w.d. Ustawa ta określa warunki nabywania prawa do świadczenia wychowawczego oraz zasady ich przyznawania i wypłacania (art. 1 ust. 1). Zgodnie z art. 4 ust. 2 powołanej ustawy świadczenie wychowawcze przysługuje matce, ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka albo opiekunowi prawnemu dziecka.
W rozpoznawanej sprawie rozbieżności pojawiają się w zakresie interpretacji obowiązujących unormowań prawnych. Z akt administracyjnych sprawy wynika, iż mocą orzeczenia Sądu Rejonowego w B. z [...] r. powierzono skarżącej pieczę nad wnuczką. Orzeczenie o takiej treści legło u podstaw pojętej decyzji, ponieważ w art. 4 ust. 2 u.p.p.w.d. wyznaczono krąg osób uprawnionych do ubiegania się o pomoc przewidzianą tym aktem, w którym nie zamieszczono osoby sprawującej pieczę na mocy orzeczenia sądu powszechnego.
Należy w tym miejscu wskazać, że świadczenie wychowawcze ma na celu częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego podstawowych potrzeb życiowych. Skład orzekający stoi na stanowisku, iż charakter i cel tego świadczenia powinny mieć nadrzędne znaczenie przy ustalaniu praw do niego. Służy ono bowiem zaspokojeniu potrzeb dziecka, dbałości o jego dobro i ochronę. Skierowane jest zaś do podmiotów, które opiekę nad dzieckiem sprawują.
W niniejszej sytuacji, zdaniem Sądu, doszło m. in. do naruszenia postanowień art. 32 Konstytucji RP wyrażającym zasadę równości. Zakres działań podejmowanych względem dziecka w rodzinie biologicznej nie różni się bowiem od tego, który występuje w ramach pieczy ustanowionej przez sąd powszechny. Skoro zakres opieki jest analogiczny, tym samym uprawnienia osób sprawujących tę opiekę winny być zbieżne, jednakże mocą u.p.p.w.d. wprowadzono w tym zakresie istotne rozróżnienie, z uwagi na to, iż osoby sprawujące pieczę zostały z tej formy wsparcia wyłączone. Powyższa okoliczność wyczerpuje zatem znamiona naruszenia zasady równości przewidziane przywołanym przepisem Konstytucji RP.
Wypada w tym miejscu przytoczyć również treść art. 27 ust. 3 Konwencji o prawach dziecka, zgodnie z którym państwo, zgodnie z warunkami krajowymi oraz odpowiednio do swych środków, ma obowiązek podejmować właściwe kroki dla wspomagania rodziców lub innych osób odpowiedzialnych za dziecko w realizacji tego prawa oraz udzielać, w razie potrzeby, pomocy materialnej oraz innych programów pomocy (...).
Uwzględniając powyższe uregulowania Konstytucji RP i Konwencji o Prawach Dziecka Sąd uznał, iż niezbędne w niniejszej sprawie jest bezpośrednie odniesienie się do tych zasad, gdyż całkowicie nieuzasadnione wydaje się ograniczenie w dostępności do świadczeń rodzinnych dla osób odpowiedzialnych za utrzymanie dziecka w sytuacji, gdy władza rodzicielska matki jest ograniczona. Należy z całą stanowczością wskazać, iż przepisy u.p.p.w.d. w sposób niedostateczny chronią interesy dziecka pozostającego w pieczy zastępczej i jego rzeczywistego opiekuna.
Wypada w tym miejscu przypomnieć, iż jak podkreśla się w doktrynie, Konstytucję Rzeczpospolitej Polskiej, jako najwyższe prawo w strukturze źródeł prawa należy stosować bezpośrednio, chyba że Konstytucja stanowi inaczej (na co wskazuje jej art. 8), także w sferze praw i wolności jednostki (prof. Janusz Trzciński, "Bezpośrednie stosowanie zasad naczelnych Konstytucji przez sądy administracyjne", wykład).
Nadto wypada się również odnieść do treści art. 72 ust. 1 zd. 1 i ust. 2 Konstytucji RP, w którym postanowiono, że Rzeczpospolita Polska zapewnia ochronę praw dziecka. Dziecko pozbawione opieki rodzicielskiej ma prawo do opieki i pomocy władz publicznych. W nawiązaniu do powyższego należy podkreślić, iż ustawa zasadnicza nie ogranicza się do zapewnienia dziecku ochrony, ale dodatkowo wprowadza prawo do żądania od organów władzy publicznej opieki i pomocy. Wsparcie władz publicznych jest szczególnie konieczne w przypadku dziecka pozbawionego opieki rodzicielskiej, stąd art. 72 ust. 2 nakłada na władze tego rodzaju obowiązek (patrz: Wiesław Skrzydło, Komentarz do art. 72 Konstytucji RP, LEX).
Zgodnie natomiast z treścią art. 20 Konwencji o Prawach Dziecka, dziecko pozbawione czasowo lub na stałe swego środowiska rodzinnego lub gdy ze względu na swoje dobro nie może pozostawać w tym środowisku, będzie miało prawo do specjalnej ochrony i pomocy ze strony państwa. Wypada wspomnieć, iż powyższa Konwencja stanowi część krajowego porządku prawnego i jest bezpośrednio stosowana, co oznacza, że uchwalone ustawy muszą być z nią zgodne.
Kierując się powyższymi ustaleniami, Sąd w składzie orzekającym w niniejszej sprawie, uwzględniając skargę, przyjął jako materialnoprawny wzorzec kontroli legalności zaskarżonego aktu administracyjnego przepisy Konstytucji RP, tzn. art. 72 ust. 1 zd. 1 i ust. 2 oraz Konwencji o Prawach Dziecka, tj. art. 3 ust. 1, art. 20 i art. 27 uznając za zasadne bezpośrednie zastosowanie tych unormowań.
Powyższe stanowisko potwierdza również ukształtowana linia orzecznicza, zgodnie z którą ograniczenia w dostępności do świadczenia wychowawczego na podstawie u.p.p.w.d. dla osoby sprawującej pieczę bieżącą nad dzieckiem na mocy prawomocnego orzeczenia sądu rodzinnego godzą w interes osoby dziecka, chroniony ustawą zasadniczą i umową międzynarodową, co pozwala na wywiedzenie owego uprawnienia wprost z postanowień Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej i Konwencji o Prawach Dziecka (vide: wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 29 grudnia 2016 r., o sygn. akt VIII SA/Wa 833/16, wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 4 kwietnia 2014 r., sygn. akt IV SA/Gl 695/13.
Wobec powyższego Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.