Uzasadnienie
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach (dalej – organ odwoławczy, Kolegium) decyzją z dnia 18 marca 2024 r. nr SKO.PSŚ/41.5/593/2024/3994, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 775 z późn. zm. - dalej k.p.a.), po rozpoznaniu odwołania B. M. (dalej – Skarżąca, Wnioskodawczyni), utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta Z. (dalej – organ I instancji) z dnia 22 stycznia 2024 r. nr [...] odmawiającą przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
Przedmiotowa decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym i prawnym.
Prezydent Miasta decyzją z dnia 22 stycznia 2024 r., po rozpoznaniu wniosku Skarżącej, odmówił przyznania jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad matką I. S.. W jej uzasadnieniu wskazano, że Skarżąca nie spełnia warunków, o których mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 i ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 390 z późn. zm. - dalej u.ś.r.). Mianowicie, zdaniem organu I instancji, obowiązek alimentacyjny małżonka osoby wymagającej opieki, wyprzedza obowiązek alimentacyjny Skarżącej. Dlatego też osoba ta, która nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, w pierwszej kolejności winna zapewnić swojemu małżonkowi właściwą opiekę. Ponadto zauważono, że w orzeczeniu o znacznym stopniu niepełnosprawności matki Skarżącej zawarto informację, że nie da się ustalić daty powstania jej niepełnosprawności.
W odwołaniu z dnia 31 stycznia 2024 r. pełnomocnik Skarżącej rozstrzygnięciu pierwszoinstancyjnemu zarzucił:
- 1) naruszenie prawa materialnego poprzez zastosowanie art. 17 ust. 1b u.ś.r. bez uwzględnienia okoliczności, iż na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. o sygn. akt K 38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez to naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP;
- 2) błędne zastosowanie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. stanowiącego o braku uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, podczas gdy nie może on mieć zastosowania w sprawach mających za przedmiot przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego na rzecz zstępnego.
Kolegium nie przychylając się do argumentacji odwołania, decyzją z dnia 18 marca 2024 r. utrzymało w mocy rozstrzygnięcie pierwszoinstancyjne.
W motywach rozstrzygnięcia organ odwoławczy przedstawił stan faktyczny sprawy oraz obowiązujący stan prawny w zakresie świadczenia pielęgnacyjnego. Następnie Kolegium podniosło – opierając się na wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. o sygn. akt K 38/13 – że w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później niż w okresie określonym w art. 17 ust. 1b u.ś.r., kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego utraciło przymiot konstytucyjności, a tym samym nie może być podstawą odmowy przyznania świadczenia.
Organ odwoławczy stanął jednak na stanowisku, że w sprawie nie został spełniony warunek z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., co uzasadniało negatywne rozpatrzenie wniosku Skarżącej. Mianowicie Kolegium zwróciło uwagę, że z uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego mogą skorzystać krewni dopiero, gdy małżonek osoby wymagającej opieki jest niepełnosprawny w stopniu znacznym, co uniemożliwia mu wypełnienie we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego. Tymczasem, jak zauważono w zaskarżonej decyzji, mąż osoby wymagającej opieki, nie legitymuje się takim orzeczeniem o niepełnosprawności. W końcowej części decyzji Kolegium zauważyło, że profesjonalny pełnomocnik Skarżącej, nie podjął żadnych działań dla ustalenia, czy małżonek matki posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności.
W skardze z dnia 23 kwietnia 2024 r., wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, pełnomocnik Wnioskodawczyni zakwestionował prawidłowość decyzji Kolegium, zarzucając jej naruszenia prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. poprzez jego błędną wykładnię i przyjęcie, że Skarżącej nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, w sytuacji gdy jej matka pozostaje w związku małżeńskim, a jej współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu innym niż znaczny.
Wobec tych zarzutów pełnomocnik Wnioskodawczyni wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i decyzji ją poprzedzającej, a także o orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie Skarżącej wnioskowanego świadczenia, ewentualnie o przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpatrzenia. W skardze zawarto również żądanie zasądzenia zwrotu kosztów postępowania sądowego, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.
W motywach skargi podkreślono, iż wykładnia celowościowa i systemowa art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. daje podstawę do stwierdzenia, że osoby pozostające w związku małżeńskim, których małżonkowie z uwagi na wiek lub stan zdrowia nie są w stanie sprawować nad nimi opieki, powinny być traktowane jednakowo, jak osoby, które w związku małżeńskim nie pozostają.
Pismem z dnia 26 kwietnia 2024 r. pełnomocnik Skarżącej przesłał organowi odwoławczemu kopię aktu zgonu męża osoby niepełnosprawnej.
Organ odwoławczy w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko oraz argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje
Skarga zasługuje na uwzględnienie.
Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi przepis art. 17 u.ś.r. Zgodnie z jego ust. 1 świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:
- 1) matce albo ojcu,
- 2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
- 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
- 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności
- - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
W art. 17 ust. 1b u.ś.r. stwierdza się, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia.
Co do wykładni tego przepisu Kolegium zajęło prawidłowe stanowisko przyjmując, że z racji na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13, moment powstania niepełnosprawności, o którym mowa w art. 17 ust. 1b u.ś.r., nie stanowi relewantnej przesłanki prawa do świadczenia pielęgnacyjnego (zob. wyrok NSA z dnia 23 listopada 2021 r. sygn. akt I OSK 786/21, Lex nr 3309547). Oznacza to, że kryterium czasu wystąpienia niepełnosprawności osoby wymagającej opieki nie ma jakiegokolwiek wpływu na prawo do świadczenia pielęgnacyjnego.
Zgodzić się również należy z Kolegium, że osoba zobowiązana do alimentacji na rzecz niepełnosprawnego w dalszej kolejności (w tym przypadku córka) jest uprawniona do świadczenia pielęgnacyjnego (przy założeniu spełniania pozostałych przesłanek), tylko w sytuacji gdy osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, gdzie małżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Stanowisko to znajduje bezpośrednie potwierdzenie w uchwale NSA z dnia 14 listopada 2022 r. o sygn. akt I OPS 2/22.
Zauważyć należy, że Kolegium w dacie wydania zaskarżonej decyzji nie dysponowało wiedzą o śmierci małżonka matki Skarżącej. Niemniej jednak przekazana w późniejszym czasie informacja o zgonie małżonka osoby niepełnosprawnej zaktualizowała uprawnienie Wnioskodawczyni do świadczenia pielęgnacyjnego. Jak wynika z nadesłanego przez pełnomocnika aktu zgonu, mąż matki Skarżącej zmarł w [...] r. Zatem w chwili wystąpienia z wnioskiem o przyznanie świadczenia nie istniała przeszkoda z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. Tymczasem niekorzystne dla Skarżącej rozstrzygnięcie uzasadniono wystąpieniem wspomnianej negatywnej przesłanki z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.
Z tego też względu w ramach ponownie prowadzonego postępowania – w myśl art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 935 - dalej p.p.s.a.) - organ I instancji uwzględni stanowisko Sądu wyrażone w niniejszym uzasadnieniu. Ponadto dokona oceny, czy Skarżąca spełnia pozostałe przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, a w szczególności zbada zaistnienie związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy rezygnacją przez Skarżącą z zatrudnienia, a sprawowaną opieką. Uwzględni również art. 63 ust. 1 ustawy o świadczeniu wspierającym, z którego wynika, zdaniem Sądu, możliwość stosowania w sprawie przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych w brzmieniu obowiązującym do dnia 31 grudnia 2023 r.
Wobec powyższego Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w związku z art. 135 p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji.
Zgodnie z art. 239 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych strona skarżąca działanie, bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach z zakresu pomocy i opieki społecznej. Dlatego też o kosztach postępowania w kwocie 480 zł orzeczono na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a., zaliczając do nich wynagrodzenie adwokata w kwocie 480 zł, ustalone na podstawie § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 1964 z późn. zm.).
Na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a. sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym, a to w związku ze zgodnym wnioskiem Skarżącej i organu odwoławczego.