Uzasadnienie
Działając z upoważnienia Burmistrza Miasta T., decyzją z dnia 18 stycznia 2022 r., nr [...], wydaną m. in. na podstawie art. 27 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (j.t. Dz.U. z 2022 r., poz. 1577 ze zm. – dalej u.p.p.), art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (obecnie j.t. Dz.U. z 2021 r., poz. 735 – dalej k.p.a.) i in., uchylono D. M. (dalej: skarżący, strona) prawo do świadczenia wychowawczego na dziecko M. M. W uzasadnieniu podano m. in., że dnia 2 marca 2021 r. przyznano stronie prawo do świadczenia wychowawczego na dziecko. W dokumentach posiadanych przez organ znajduje się wyrok Sądu Okręgowego w G., sygn. akt [...] z dnia [...] r., z którego wynika, że wykonywanie władzy rodzicielskiej nad synem zostało powierzone ww. stronie. Dnia 4 października 2021 r. do Ośrodka wpłynęły informacje, że od 23 lipca 2021 r. strona nie wychowuje syna.
Podczas wywiadu skarżący złożył oświadczenie, że w okresie od 28 lipca 2021 r. do 31 sierpnia 2021 r. syn zamieszkiwał wraz z matką. Natomiast od września 2021 r. syn od poniedziałku do piątku przebywa u matki, a soboty oraz niedziele spędza u ojca. W związku z powyższym świadczenie wychowawcze na dziecko nie przysługuje od 1 sierpnia 2021 r.
W odwołaniu od ww. decyzji skarżący wskazał, że w okresie od 28 lipca 2021 roku do 31 sierpnia 2021 roku syn przebywał u swojej matki, jednak przebywał tam w ramach kontaktów matki z dzieckiem w okresie wakacyjnym. To strona sprawowała w tym okresie opiekę faktyczną nad dzieckiem (zgodnie z wyrokiem Sądu) i ponosiła koszty jego utrzymania. Faktyczna opieka nad dzieckiem nie może być utożsamiana z przebywaniem jedynie w miejscu zamieszkania sprawującego opiekę.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach (dalej SKO) decyzją z dnia 16 marca 2022 r., nr SKO.PSS/41.5/469/2022/2368, działając na podstawie art. 138 §1 pkt 1 k.p.a., utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.
W uzasadnieniu podano m. in., że prawo do rzeczonego świadczenia przysługuje m. in. matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a. Dziecko, którego wniosek dotyczy, musi z danym rodzicem nie tylko zamieszkiwać, ale także pozostawać na jego utrzymaniu. Warunek wspólnego zamieszkiwania i pozostawania przez dziecko na utrzymaniu matki albo ojca musi zostać spełniony jednocześnie, nie wystarczy bowiem jedynie wspólne zamieszkiwanie dziecka z matką albo ojcem, albo tylko pozostawanie dziecka na utrzymaniu matki, albo ojca. Z akt sprawy wyraźnie wynika, że dziecko strony nie mieszka wraz z ojcem, a wspólnie zamieszkuje z matką. Organ I instancji był uprawniony do uchylenia prawa do świadczenia wychowawczego przyznanego na dziecko.
Skargę na powyższą decyzję złożyła strona, zaskarżając ją w całości. Zarzucono błąd w ustaleniach faktycznych wyrażony ustaleniem, że w okresie od dnia 28 lipca 2021 r. małoletni nie zamieszkiwał z ojcem, skutkiem czego nie ponosił kosztów jego utrzymania, gdy prawidłowo ustalony stan faktyczny prowadzi do ustaleń całkowicie odmiennych, bowiem sytuacja faktyczna podniesiona przez matkę małoletniego - w tym wyrażona w toku wywiadu kuratora - była li tylko i wyłącznie stanem bezprawia wywołanym przez matkę małoletniego, gdyż sprzeczna była z prawomocnym w tej kwestii orzeczeniem Sądu Okręgowego w G. z dnia [...] r. o sygnaturze akt [...], wywołanie natomiast stanu bezprawia nie może stanowić podstawy decyzji zgodnej z wnioskiem osoby, która wywołała stan niezgodny z prawem. Nadto, wbrew ustaleniom zaskarżonej decyzji, małoletni zarówno zamieszkiwał z ojcem, jak i pozostawał na jego utrzymaniu.
W uzasadnieniu strona podniosła m. in., że po wakacjach małoletniemu zdarzało się pomieszkiwać u matki, jednakże stan ten był stanem bezprawia. Matka dziecka świadomie i jawnie naruszała porządek prawny, poprzez uniemożliwianie realizacji prawomocnego orzeczenia Sądu. Przejściowy stan wywołany przez matkę małoletniego był stanem zarówno niezgodnym z prawem, jak i z dobrem małoletniego. Nie można się zatem zgodzić z sytuacją, gdy decyzja organu administracji sanuje stan bezprawia. Skarżący cały czas i wyłącznie ponosił wszystkie koszty związane z utrzymaniem syna.
W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, powielając w uzasadnieniu swą poprzednią argumentację.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje
W myśl art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (j.t. Dz. U. z 2021 r., poz. 137) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m. in. przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym zgodnie z § 2 tegoż artykułu kontrola, o której mowa, jest sprawowana pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd rozpoznaje sprawę rozstrzygniętą zaskarżonym aktem z punktu widzenia kryterium legalności, to jest zgodności z prawem całego toku postępowania administracyjnego i prawidłowości zastosowania prawa materialnego.
Nadto zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz. U. z 2022 roku, poz. 329 ze zm. – dalej p.p.s.a.) sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz wskazaną podstawą prawną.
Przeprowadzone w określonych wyżej ramach badanie zgodności z prawem zaskarżonego aktu wykazało, że jest on dotknięty uchybieniami uzasadniającymi jego wzruszenie. Zaskarżone rozstrzygnięcie narusza bowiem przepisy postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, co w świetle art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. skutkuje jego uchyleniem.
Zgodnie z art. 7 k.p.a. w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Prowadzą też postępowanie w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej (art. 8 §1 k.p.a.) i powinny działać w sprawie wnikliwie (art. 12 §1 k.p.a.). Przepisy te znajdują doprecyzowanie m. in. w art. 77 §1 k.p.a., zgodnie z którym organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy; istotny jest także art. 80 k.p.a., w świetle którego organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona.
W pierwszej kolejności wskazać należy, że podstawą rozstrzygnięcia był art. 27 u.p.p. W świetle jego treści (w brzmieniu poprzednim): "Organ właściwy oraz wojewoda mogą bez zgody strony zmienić lub uchylić prawo do świadczenia wychowawczego, jeżeli uległa zmianie sytuacja rodzinna mająca wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego, członek rodziny nabył prawo do świadczenia wychowawczego w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, osoba nienależnie pobrała świadczenie wychowawcze lub wystąpiły inne okoliczności mające wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego."
Analiza art. 27 ust. 1 u.p.p. w kontekście systemowym a także celowościowym, nie daje podstaw do twierdzenia, że decyzja wydawana na podstawie tego przepisu może dotyczyć także zmiany lub uchylenia decyzji przyznającej świadczenie z mocą wsteczną, w szczególności za okres za jaki świadczenie zostało już wypłacone (np. wyrok NSA z dnia 28 kwietnia 2022 r., I OSK 1465/21). "Decyzja uchylająca lub zmieniająca prawo do świadczenia wychowawczego (...) ma charakter konstytutywny i działa ze skutkiem ex nunc (z mocą na przyszłość, od daty wydania decyzji). (...) Tym samym w trybie art. 27 u.p.p. nie podlega uchyleniu lub zmianie prawo do świadczenia wychowawczego już wcześniej skonsumowane" (zob. R. Prokop, Komentarz do art. 27 u.p.p., LEX-el.). W przypadku pobrania świadczenia, które stronie się nie należało zamiast procedury uchylenia lub zmiany prawa do świadczenia wychowawczego, organ zobowiązany jest na podstawie art. 25 ust. 1 u.p.p. wdrożyć postępowanie administracyjne polegające na uznaniu świadczenia pobranego za nienależnie pobrane i doprowadzić do jego zwrotu, wydając w tym przedmiocie decyzję administracyjną. Nie jest to jednak przedmiot niniejszego postępowania.
Tymczasem w uzasadnieniu decyzji organu I instancji wskazano: "W związku z powyższym świadczenie wychowawcze na dziecko (...) nie przysługuje od 1 sierpnia 2021 r." Organ zatem, poza upoważnieniem ustawowym, wypowiedział się z mocą wsteczną na niekorzyść strony, co może rodzić wątpliwości co do treści rozstrzygnięcia.
Organy nadto ustaliły, że wyrokiem Sądu Okręgowego w G., sygn. akt [...] z dnia [...] r., wykonywanie władzy rodzicielskiej nad synem zostało powierzone skarżącemu.
Zgodnie z art. 365 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (j.t. Dz. U. z 2021 r., poz. 1805 ze zm. – dalej k.p.c.) orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy oraz inne organy państwowe i organy administracji publicznej, a w wypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby. Zatem, w przypadku, gdy opieka nad dzieckiem, bądź miejsce jego pobytu (zamieszkania) zostały uregulowane na mocy orzeczenia sądu, to jego treść ma znaczenie dla prawa do świadczenia wychowawczego.
Organ w tej sytuacji powinien uwzględnić, że jeśli pozbawi świadczenia wychowawczego ojca dziecka, to w kontekście ww. wyroku wątpliwe będzie przyznanie świadczenia wychowawczego matce. Z kolei nie powinno być tak, że formalistyczne podejście organów spowoduje, że dziecko zostanie pozbawione tych środków, gdyż to ono jest ostatecznym beneficjentem ww. formy pomocy (choć środki te wypłacane są m. in. matce, bądź ojcu – art. 4 ust. 2 pkt 1 u.p.p.). Ma to znaczenie w kontekście takim, że ojciec dziecka, jak wynika z uzasadnienia decyzji organu I instancji, nie stracił całkowicie kontaktu z synem, ale przez pewną część każdego miesiąca zamieszkiwali wspólnie. Z dokumentacji wynikałoby nadto, że dziecku wygodniej było mieszkać z matką, bowiem miało u niej więcej swobody.
Skarżący – jak pisze – kontrolował jego zachowanie i postępy w nauce, wymagał powrotów do domu o określonej porze, itp. Otrzymane środki – jak twierdzi – przelewał na potrzeby syna, co także nie jest bez znaczenia.
Organ odwoławczy podjął próbę wyjaśnienia podstawy faktycznej i prawnej rozstrzygnięcia, jednak i on nie dostrzegł wadliwości aktu, który utrzymał w mocy, przez co należy uznać i jego rozstrzygnięcie za nieodpowiadające prawu.
Wszystkie te uchybienia przepisom postępowania, w tym art. 138 §1 pkt 1 k.p.a., stwarzają podstawę do uchylenia zaskarżonego rozstrzygnięcia oraz poprzedzającego go rozstrzygnięcia organu pierwszej instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. i art. 135 p.p.s.a.
Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy powinny mieć na uwadze powyższe ustalenia, bacząc by nie naruszono reguł postępowania oraz by rozstrzygnięcia odpowiadały prawu materialnemu.
Rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym nastąpiło zgodnie z art. 119 pkt 2 i art. 120 p.p.s.a.
Powołane wyżej orzecznictwo sądowo-administracyjne dostępne jest w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, pod adresem internetowym http://orzeczenia.nsa.gov.pl.