Uzasadnienie
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach (dalej – organ odwoławczy, Kolegium) decyzją z dnia 14 kwietnia 2022 r. nr SKO.PSŚ/41.5/768/2022/3833/, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2021 r. poz. 735 z późn. zm. - dalej k.p.a.), po rozpoznaniu odwołania B.G. (dalej – Skarżąca, Wnioskodawczyni), utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta J. (dalej – organ I instancji) z dnia 4 marca 2022 r. nr [...] (znak [...]) odmawiającą przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
Przedmiotowa decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym i prawnym.
Prezydent Miasta decyzją z dnia 4 marca 2022 r., po rozpoznaniu wniosku Skarżącej, odmówił przyznania jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad mężem T.G.. W jej uzasadnieniu wskazano, że Skarżąca nie spełnia warunków, o których mowa w art. 17 ust. 1b i ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 111 z późn. zm. - dalej u.ś.r.). Zdaniem organu, wprawdzie T.G. jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, jednak jego niepełnosprawność nie powstała przed 18 rokiem życia (nie później niż do ukończenia 25 roku życia), lecz w okresie znacznie późniejszym. Ponadto Wnioskodawczyni pozostaje w związku małżeńskim z osobą wymagającą opieki. Okoliczności te, w opinii organu I instancji, wyłączają Skarżącą z kręgu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego.
W odwołaniu z dnia 7 marca 2022 r. Wnioskodawczyni zanegowała decyzję organu I instancji. Podniosła w nim, że całodobowo sprawuje opiekę nad swoim mężem w związku z czym nie może podjąć zatrudnienia. Zauważyła również, że data powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki pozostaje bez znaczenia dla przyznania świadczenia, co zostało stwierdzone wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13.
Kolegium decyzją z dnia 14 kwietnia 2022 r. utrzymało w mocy rozstrzygnięcie pierwszoinstancyjne.
W motywach rozstrzygnięcia organ odwoławczy przedstawił stan faktyczny sprawy oraz obowiązujący stan prawny w zakresie świadczenia pielęgnacyjnego. Następnie organ odwoławczy zanegował stanowisko Prezydenta Miasta o wystąpieniu przeszkody opisanej w art. 17 ust. 1b u.ś.r. Przyjął bowiem – opierając się na wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. o sygn. akt K 38/13 – że w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później niż w okresie określonym w art. 17 ust. 1b u.ś.r., kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego utraciło przymiot konstytucyjności. Wyjaśnił również, iż wykładnia prokonstytucyjna art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. prowadzi do wniosku, że pozostawanie w związku małżeńskim przez osobę wymagającą opieki nie powinno być negatywną przesłanką dostępu do świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, gdy osoba ta legitymuje się orzeczeniem o zaliczeniu do znacznego stopnia niepełnosprawności, a małżonek sprawujący nad nią opiekę i ubiegający się o to świadczenie spełnia pozostałe wymagania ustawowe uprawniające do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
Kolegium wyraziło natomiast pogląd, że podstawą dla przyznania świadczenia jest wykazanie, że wnioskodawca musi sprawować stałą opiekę nad osobą niepełnosprawną i być jej niezbędny w tak znacznym wymiarze, że w związku z tym rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a między obiema tymi okolicznościami zachodzi bezpośredni związek przyczynowo – skutkowy. Tymczasem, w ocenie Kolegium, z akt sprawy wynika, iż Skarżąca jedynie wspomaga męża w czynnościach życia codziennego poprzez: przygotowywanie i podawanie posiłków, zakup leków oraz ich podawanie, pomoc w podstawowych czynnościach, tj. higienie osobistej. W opinii Kolegium, czynności takie należą do czynności związanych z prawidłowym funkcjonowaniem rodziny, a tym samym Skarżąca nie musi codziennie, czy całodobowo wykonywać względem męża takich zabiegów opiekuńczych, które wymagałyby jej stałej obecności i nieustannego zaangażowania. Dlatego też – jak stwierdzono w zaskarżonej decyzji - mogą być one realizowane także w warunkach zatrudnienia i nie wymagają rezygnacji z podejmowania pracy zarobkowej.
W tej sytuacji Kolegium zdecydowało o utrzymaniu w mocy rozstrzygnięcia pierwszoinstancyjnego.
W skardze z dnia 28 kwietnia 2022 r., wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, Wnioskodawczyni wyraziła swoją dezaprobatę dla decyzji Kolegium. W jej treści Skarżąca podkreśliła, że maż jej wymaga całodobowej i stałej opieki. Podkreśliła, że stan jego zdrowia ulega ciągłemu pogorszeniu. O ile w styczniu 2022 r. mógł się poruszać w obrębie pokoju przy jej wsparciu, to obecnie jest osobą leżącą. Dlatego też, jej zdaniem, jest on osobą niezdolną do samodzielnej egzystencji.
Organ odwoławczy w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko oraz argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji.
Pismem z dnia 24 maja 2022 r. Kolegium poinformowało, że mąż Skarżącej – T.G. zmarł w dniu [...] r.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje
Skarga zasługuje na uwzględnienie.
Spór dotyczy wykładni art. 17 ust. 1 u.ś.r. Mianowicie organ odwoławczy utrzymał w mocy rozstrzygniecie pierwszoinstancyjne z uwagi na to, że Skarżąca – w jego ocenie – dysponuje możliwością podjęcia zatrudnienia. Umotywował to tym, że czynności, jakie podejmuje są czynnościami życia codziennego związanymi z normalnym funkcjonowaniem rodziny. Wywiódł ponadto z materiału dowodowego, że stan męża Skarżącej nie wymaga stałej obecności opiekuna i nieustannego jego zaangażowania. Zauważyć jednocześnie należy, że organ odwoławczy nie przychylił się do twierdzenia o wystąpieniu przeszkód do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z art. 17 ust. 1b i ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.
Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi art. 17 ust. 1 u.ś.r. Zgodnie z nim świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. określa przesłanki podmiotowe i przedmiotowe, które muszą zaistnieć, aby danej osobie mogło być przyznane świadczenie pielęgnacyjne. Istotne przy tym jest to, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje osobom wymienionym w tym przepisie, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą w nim wskazaną. Nie jest ono przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym, ale za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania (zob. wyrok NSA z dnia 21 kwietnia 2022 r. sygn. akt I OSK 1333/21, Lex nr 3349289).
W tym kontekście należy stwierdzić, że niektóre czynności Skarżącej związane były z normalnym życiem dnia codziennego (sprzątanie, przygotowywanie posiłków, pranie, robienie zakupów itp.). Jednak nie można tracić z pola widzenia tego, że jej mąż z racji na chorobę nie był w stanie ich wykonywać. Niezależnie do tego organ odwoławczy nie dostrzegł całego spektrum innego rodzaju zabiegów Wnioskodawczyni, które nie noszą cech czynności związanych z normalnym funkcjonowaniem rodziny. Mianowicie Skarżąca podejmowała cały szereg typowych działań opiekuńczych, jak: codzienna higiena osobista męża, zmiana pampersów, pomoc w poruszaniu się po mieszkaniu (do kiedy było to możliwe ze względu na stan zdrowia jej męża), zakup i podawanie leków itp. Nie uprawnionym było również wywodzenie możliwości wykonywania niektórych czynności przez T.G. z faktu poruszania się przez niego w obrębie pokoju. Otóż w czasie wywiadu środowiskowego faktycznie tego rodzaju okoliczności mały miejsce, jednak odbywało się to przy wsparciu małżonki.
Kolegium pominęło również wskazania orzeczenia o stopniu niepełnosprawności T.G. z dnia 25 stycznia 2022 r. nr [...], gdzie zaznaczono, że wymaga on stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.
Zanegować zatem należy stanowisko Kolegium w zakresie braku przesłanek dla rezygnacji przez Skarżącą z zatrudnienia. Podnieść bowiem należy, że materiał dowodowy wskazuje, że mąż Wnioskodawczyni ze względu na stan zdrowia (choroba nowotworowa) wymagał całodobowej i stałej opieki. Skoro więc opieka ta była sprawowana przez Skarżącą, to oczywistym jest, że nie mogła ona podjąć zatrudnienia chociażby w ograniczonym zakresie bez uszczerbku dla męża, który wymagał jej wsparcia. Tym samym spełnione zostały przesłanki do przyznania Wnioskodawczyni świadczenia pielęgnacyjnego z art. 17 ust. 1 u.ś.r.
Zgodzić się natomiast należy z Kolegium, że z racji na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13, moment powstania niepełnosprawności, o którym mowa w art. 17 ust. 1b u.ś.r., nie stanowi relewantnej przesłanki prawa do świadczenia pielęgnacyjnego (zob. wyrok NSA z dnia 23 listopada 2021 r. sygn. akt I OSK 786/21, Lex nr 3309547). Oznacza to, że kryterium czasu wystąpienia niepełnosprawności osoby wymagającej opieki nie ma jakiegokolwiek wpływu na prawo do świadczenia pielęgnacyjnego.
Kolegium ma również rację co do tego, że okoliczność pozostawania przez niepełnosprawnego w związku małżeńskim ze Skarżącą, która nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności nie może być traktowana jako przeszkoda do przyznania wnioskowego świadczenia. Systemowe bowiem odczytanie przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. wskazuje, że możliwość ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne w pierwszej kolejności, co do zasady, przysługuje małżonkowi – chyba, że legitymuje się on orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (zob. wyrok NSA z dnia 10 grudnia 2021 r. sygn. akt I OSK 817/21, Lex nr 3349845).
Z tego też względu w ramach ponownie prowadzonego postępowania – w myśl art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2022 r. poz. 329 z późn. zm. - dalej p.p.s.a.) - organ I instancji uwzględni stanowisko Sądu wyrażone w niniejszym uzasadnieniu.
Wobec powyższego Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w związku z art. 135 p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji.
Zgodnie z art. 239 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych strona skarżąca działanie, bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach z zakresu pomocy i opieki społecznej. Skarżąca nie była również reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika. Z tego też względu Sąd nie orzekł o zwrocie kosztów postępowania sądowego.