Uzasadnienie
Wnioskiem z dnia 16 października 2023 r. obecnie skarżąca A. G. zwróciła się do Prezydenta Miasta R. o przyznanie jej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym ojcem. Z akt sprawy wynika, że ojciec skarżącej legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności z dnia [...] r., zaliczającym go do znacznego stopnia niepełnosprawności. Niepełnosprawność powstała w 1999 r., zaś ustalony znaczny stopień niepełnosprawności datuje się od lutego 2000 r. Orzeczenie to wydano na stałe. Ojciec skarżącej pozostaje w związku małżeńskim, zaś jego żona, w chwili składania powyższego wniosku, legitymowała się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawność z dnia [...]r., ważnym do dnia 31 maja 2025 r.
Decyzją z dnia 23 października 2024 r. organ I instancji odmówił przyznania skarżącej żądanego świadczenia. Decyzja ta została uchylona decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 9 stycznia 2025 r., którą przyznano skarżącej wnioskowane świadczenie na łączny okres od 1 października 2023 r. do 31 maja 2025 r. (tj. do dnia ważności orzeczenia o niepełnosprawności małżonki osoby wymagającej opieki).
W dniu 20 czerwca 2025 r. do organu I instancji wpłynął wniosek skarżącej o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad niepełnosprawnym ojcem na zasadach obowiązujących do 31 grudnia 2023 r. Do wniosku dołączono orzeczenie o stopniu niepełnosprawności wydane na rzecz małżonki osoby wymagającej opieki, datowane na dzień 3 czerwca 2025 r. Z orzeczenia tego wynika, że żona ojca skarżącej została ponownie zaliczona do znacznego stopnia niepełnosprawności. Jest ono ważne do 30 czerwca 2027 r. Do wniosku skarżąca załączyła też orzeczenie o niepełnosprawności ojca, którym się opiekuje.
Decyzją z dnia 5 sierpnia 2025 r. organ I instancji, działając na podstawie art. 20 ust. 3 i 4 w zw. z art. 3 pkt 11 oraz art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (obecnie: Dz. U. z 2025 r., poz. 1208), zwanej dalej u.ś.r., odmówił przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia.
W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia powołano treść art. 63 ust. 3 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (obecnie: Dz. U. z 2026 r., poz. 873), zwanej dalej u.ś.w., wskazując, że świadczenie pielęgnacyjne na zasadach obowiązujących do dnia 31 grudnia 2023 r. może zostać przyznane (zachowane), jeśli zostanie złożone nowe orzeczenie o stopniu niepełnosprawności albo o niepełnosprawności w terminie 3 miesięcy od dnia upływu terminu ważności dotychczasowego orzeczenia. Jako że orzeczenie o niepełnosprawności ojca skarżącej wydane zostało w dniu [...] r. organ I instancji stwierdził, że przesłanka określona w art. 63 ust. 3 u.ś.w. nie została spełniona, a przyznanie skarżącej świadczenia na zasadach obowiązujących do dnia 31 grudnia 2023 r. nie jest możliwe. Wskazał także, że nie jest też możliwe przyznanie tego świadczenia na zasadach obowiązujących od dnia 1 stycznia 2024 r., albowiem ojciec skarżącej ukończył osiemnasty rok życia.
W odwołaniu od powyższej decyzji skarżąca zarzuciła naruszenie art. 63 ust. 3 u.ś.w. poprzez uznanie, że przepis ten nie znajdzie zastosowania w sytuacji, gdy sprawuje ona opiekę nad ojcem legitymującym się orzeczeniem o znacznej niepełnosprawności na stałe, a okres uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego został ograniczony wcześniejszą decyzją do dnia obowiązywania orzeczenia o znacznej niepełnosprawności małżonki osoby wymagającej opieki. Skarżąca wskazała, że przedłożyła nowy wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego niezwłocznie po uzyskaniu nowego orzeczenia przez małżonkę osoby wymagającej opieki.
Rozpoznając to odwołanie, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach, zaskarżoną w niniejszym postępowaniu decyzją, utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.
W uzasadnieniu organ odwoławczy zwrócił uwagę na zmianę stanu prawnego odnośnie przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego od 1 stycznia 2024 r. tj. z dniem wejścia w życie ustawy o świadczeniu wspierającym. Przywołał treść regulacji intertemporalnych zawartych w art. 63 ust. 1-3 u.ś.w. i wskazał, że przesłanka, o której mowa w art. 63 ust. 3 u.ś.w. nie została w niniejszej sprawie spełniona. Zgodnie z art. 63 ust. 2 u.ś.w. skarżąca zachowała prawo do świadczenia pielęgnacyjnego tylko do końca okresu, na który to prawo zostało przyznane, tj. do 31 maja 2025 r. Nie dochodzi jednak do kontynuacji świadczenia na zasadach obowiązujących do 31 grudnia 2023 r., albowiem osobie, nad którą sprawowana jest opieka, nie zostało wydane nowe orzeczenie o stopniu niepełnosprawności. Zdaniem organu ustawodawca nie przewidział odrębnego przepisu dającego możliwość kontynuacji świadczenia w odniesieniu do osób, którym świadczenie pielęgnacyjne wygasło w związku z jego przyznaniem na czas ważności orzeczenia o stopniu niepełnosprawności małżonka osoby wymagającej opieki.
W skardze na powyższą decyzję skarżąca zarzuciła naruszenie art. 63 ust. 1 i 3 u.ś.w. poprzez błędną wykładnię i nieprawidłowe zastosowanie polegające na uznaniu, że przepis art. 63 ust. 3 u.ś.w. nie może znaleźć zastosowania w sytuacji, gdy prawo skarżącej do świadczenia pielęgnacyjnego wygasło wyłącznie na skutek utraty ważności orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności małżonki osoby wymagającej opieki, a sam podopieczny legitymuje się nadal orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności wydanym na stałe. Podniesiono również zarzut naruszenia art. 17 ust. 5 pkt 1 u.ś.r. w brzmieniu obowiązującym przed dniem 1 stycznia 2024 r. poprzez bezzasadne przyjęcie, że skarżąca nie spełnia warunków do kontynuacji pobierania świadczenia pielęgnacyjnego na zasadach dotychczasowych.
W oparciu o tak zakreślone zarzuty skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji oraz o zasądzenie na jej rzecz kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
W uzasadnieniu skargi przedstawiono argumentację popierającą zgłoszone zarzuty, zasadniczo zbieżną z argumentacją przedstawioną w treści odwołania od decyzji organu I instancji.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując twierdzenia i wnioski zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje
Skarga jest zasadna.
W pierwszej kolejności wskazać należy, że poza sporem w rozpatrywanej sprawie pozostaje zarówno sama niepełnosprawność w stopniu znacznym ojca skarżącej, fakt sprawowania przez skarżącą stałej opieki nad ojcem, zakres tej opieki, zaangażowanie skarżącej nie dające się pogodzić z aktywnością zawodową, jak również niepełnosprawność matki skarżącej – małżonki osoby wymagającej opieki. Nie ulega także wątpliwości, że do dnia 31 maja 2025 r. skarżącej przysługiwało prawo do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia z powodu opieki nad ojcem na zasadach obowiązujących do 31 grudnia 2023 r.
Zasadniczą kwestią wymagającą wyjaśnienia jest dokonana przez organy obu instancji wykładnia art. 63 ust. 1-3 u.ś.w., odnosząca się do możliwości przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na zasadach obowiązujących do 31 grudnia 2023 r. Organy obu instancji uznały, że ze względu na fakt wygaśnięcia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z powodu upływu terminu ważności ówczesnego orzeczenia o niepełnosprawności małżonki osoby wymagającej opieki przy jednoczesnym braku wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności dla samej osoby wymagającej opieki, przyznanie wnioskowanego świadczenia na dotychczasowych zasadach nie jest możliwe.
Dla pełnego zobrazowania sytuacji wspomnieć należy, że materialnoprawną podstawę zaskarżonych rozstrzygnięć stanowiły przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o świadczeniu wspierającym. Jak słusznie zauważyły organy, z dniem 1 stycznia 2024 r. doszło do istotnych zmian w zakresie przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego. Z tym dniem weszła bowiem w życie ustawa o świadczeniu wspierającym, gwarantująca opiekunom dorosłych osób niepełnosprawnych inny rodzaj świadczenia, niż dotychczas im przysługujące świadczenie pielęgnacyjne. W art. 63 ust. 1-3 u.ś.w. przewidziano rozwiązania intertemporalne w odniesieniu do spraw, w których prawo do świadczenia pielęgnacyjnego powstało do dnia 31 grudnia 2023 r. Przepisy te miały w założeniu zagwarantować ochronę praw nabytych osób pobierających świadczenie pielęgnacyjne w chwili ich wejścia w życie. Z uzasadnienia projektu ustawy o świadczeniu wspierającym wynika, że intencją ustawodawcy było, aby ochrona praw nabytych dotyczyła sytuacji, gdy o przedmiotowe świadczenia opiekuńcze ubiegać się będzie osoba, która była uprawniona do tych świadczeń do dnia wejścia w życie projektowanej ustawy i utraciła to prawo po jej wejściu w życie w związku z utratą ważności orzeczenia o niepełnosprawności lub stopniu niepełnosprawności. W takiej sytuacji prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, specjalnego zasiłku opiekuńczego oraz zasiłku dla opiekuna ma również przysługiwać na starych zasadach.
W art. 63 ust. 3 u.ś.w. wskazano, że dla zachowania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na zasadach obowiązujących do dnia 31 grudnia 2023 r., również w przypadku, gdy osobie nad którą sprawują opiekę zostało wydane nowe orzeczenie o stopniu niepełnosprawności albo orzeczenie o niepełnosprawności, konieczne jest złożenie wniosku o nowe orzeczenie o stopniu niepełnosprawności albo o niepełnosprawności w terminie 3 miesięcy od dnia następującego po dniu, w którym upłynął termin ważności dotychczasowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności albo orzeczenia o niepełnosprawności, a następnie złożenie wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w terminie 3 miesięcy, licząc od wydania orzeczenia o stopniu niepełnosprawności albo o niepełnosprawności.
Przepis powyższy odnosi się do sytuacji, w której świadczenie pielęgnacyjne było przyznane na starych zasadach, ale z ograniczeniem czasowym, podyktowanym terminem ważności orzeczenia o stopniu niepełnosprawności lub o niepełnosprawności. Jak słusznie podnosi skarżąca, literalna wykładnia tego przepisu wskazuje, że ustawodawca pominął w nim sytuację, w której ograniczenie czasowe przyznanego świadczenia nie wynikało z ważności orzeczenia o niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, ale małżonka tej osoby. Jak bowiem wynika z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. w brzmieniu obowiązującym do dnia 31 grudnia 2023 r., świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeśli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim z osobą nielegitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Co za tym idzie, przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego opiekunowi innemu niż małżonek osoby wymagającej opieki, uwarunkowane jest ważnością ewentualnego orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności małżonka osoby wymagającej opieki i ograniczone musi być terminem ważności tego orzeczenia.
Sądy administracyjne, dostrzegając problem pominięcia w omawianym przepisie sytuacji analogicznych jak ta, w której znalazła się skarżąca, wskazały na konieczność dokonania nie tylko wykładni literalnej omawianej regulacji, ale także wykładni celowościowej i systemowej, przy uwzględnieniu m.in. celów wprowadzenia tego przepisu. Art. 63 ust. 1 i 3 u.ś.w. "ma charakter przejściowy i gwarancyjny, zaś jego funkcją jest zachowanie już nabytego prawa opiekuna do świadczenia na zasadach obowiązujących do dnia 31 grudnia 2023 r., także wtedy, gdy po upływie ważności dotychczasowego orzeczenia osoba wymagająca opieki uzyska nowe orzeczenie." (tak NSA w wyroku z dnia 1 kwietnia 2026 r., sygn. akt I OSK 660/25).
Z kolei w utrwalonym już orzecznictwie sądów administracyjnych wskazuje się że nowe orzeczenie o stopniu niepełnosprawności albo orzeczenie o niepełnosprawności osoby, nad którą sprawuje się opiekę to także – w rozumieniu art. 63 ust. 3 nowe orzeczenie o stopniu niepełnosprawności albo orzeczenie o niepełnosprawności małżonka tej osoby (zob. m.in. wyroki: WSA w Rzeszowie z dnia 27 listopada 2024 r., sygn. akt II SA/Rz 772/24 oraz z dnia 2 lipca 2025 r., sygn. akt II SA/Rz 416/25; WSA w Gliwicach z dnia 30 marca 2026 r., sygn. akt II SA/Gl 1584/24 oraz z dnia 25 maja 2026 r., sygn. akt II SA/Gl 388/25).
Powyższy pogląd skład orzekający w niniejszej sprawie w pełni podziela. Wykładnia systemowa i celowościowa art. 63 ust. 1 i 3 u.ś.w., przy uwzględnieniu wynikającego z uzasadnienia projektu tej ustawy gwarancyjnego charakteru tego przepisu, mającego chronić prawa nabyte, musi prowadzić do wniosku, że omawiana sytuacja mieści się również w granicach tej normy. Przyjęcie przeciwnego stanowiska, prezentowanego przez orzekające w sprawie organy, prowadziłoby do bezpodstawnego różnicowania sytuacji osób, które utraciły prawo do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z upływem ważności orzeczenia o niepełnosprawności osoby wymagającej opieki i osób, które utraciły to prawo w związku z upływem ważności orzeczenia o niepełnosprawności małżonka tej osoby, mimo że sytuacja faktyczna i prawna tych opiekunów jest w istocie tożsama.
Zważywszy na gwarancyjny charakter instytucji przewidzianej w art. 63 ust. 1-3 u.ś.w. podzielić należy także pogląd, w myśl którego w wyniku uzupełnienia wykładni językowej art. 63 ust. 1-3 (...) możliwe jest ponowne przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osobie, która utraciła je w związku z upływem okresu ważności orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności małżonka osoby niepełnosprawnej, nad którą sprawowała ona opiekę. Zmiana prawa nabytego musiałaby zostać uzasadniona istotną zmianą powodującą, że strona by to prawo utraciła, np. zaprzestaniem sprawowania opieki czy wydaniem nowego orzeczenia o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności (por. wyroki: WSA w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 23 października 2025 r., sygn. akt II SA/Go 435/25; WSA w Gliwicach z dnia 26 lutego 2026 r., sygn. akt: II SA/Gl 1505/25).
Na gruncie niniejszej sprawy podkreślić należy, że sytuacja skarżącej nie uległa żadnej zmianie w stosunku do tej, która uprzednio była podstawą przyznania jej wnioskowanego świadczenia do dnia 31 maja 2025 r. W dalszym ciągu sprawuje ona osobistą opiekę nad niepełnosprawnym ojcem, zakres tej opieki nie budzi wątpliwości i pozostaje niezmienny, zaś małżonka osoby wymagającej opieki w dalszym ciągu pozostaje osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, nie mogąc tym samym opiekować się mężem. Zmieniła się jedynie data ważności orzeczenia o niepełnosprawności małżonki osoby wymagającej opieki, co pozostaje jednak bez wpływu na samo uprawnienie skarżącej do otrzymania świadczenia.
Reasumując wskazać należy, że systemowa i celowościowa wykładnia art. 63 ust. 3 u.ś.w. pozwala na przyjęcie, iż brak było podstaw do odmowy przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego na zasadach obowiązujących do dnia 31 grudnia 2023 r. w ramach kontynuacji tego świadczenia. Skarżąca, składając wniosek bezzwłocznie po uzyskaniu przez małżonkę osoby wymagającej opieki nowego orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, dochowała terminów zakreślonych w omawianym przepisie.
Mając powyższe na uwadze Sąd orzekł jak w pkt 1 sentencji wyroku na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) w zw. z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2026 r., poz. 143), zwanej dalej p.p.s.a. O kosztach postępowania orzeczono w pkt 2 sentencji na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 § 2 powołanej ustawy, a na ich wysokość składa się wynagrodzenie radcy prawnego ustalone na podstawie § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2026 r., poz. 118). Rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym nastąpiło zgodnie z treścią art. 119 pkt 2 i art. 120 p.p.s.a., na wniosek skarżącej i przy braku żądania przeprowadzenia rozprawy ze strony organu.
Wskazówki co do dalszego postępowania wynikają wprost z naprowadzonych wyżej motywów, które organy uwzględnią rozpoznając ponownie wniosek skarżącej.
Dodać jeszcze wypadnie, że powołane w treści uzasadnienia orzeczenia sądów administracyjnych dostępne są w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych pod adresem: www.orzeczenia.nsa.gov.pl