Uzasadnienie
Wójt Gminy S. decyzją z dnia 22 lutego 2023 r., działając na podstawie art. 30 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (obecnie: Dz. U. z 2023 r., poz. 390), zwanej dalej u.ś.r., uznał zasiłek pielęgnacyjny wypłacony obecnie skarżącej N. M. w okresie od lipca 2020 r. do grudnia 2022 r., w łącznej wysokości 6.475,20 zł, za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne. Jednocześnie organ zobowiązał skarżącą do zwrotu tego świadczenia z odsetkami ustawowymi.
W uzasadnieniu organ I instancji wskazał, że w decyzji z dnia 12 maja 2020 r. poinformowano skarżącą, iż prawo do zasiłku pielęgnacyjnego zostało przedłużone do ostatniego dnia miesiąca kalendarzowego, w którym upłynie 60 dzień od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo o stopniu niepełnosprawności. W postępowaniu ustalono, że nowe orzeczenie o niepełnosprawności zostało wydane w dniu [...] czerwca 2020 r., stąd pobrany zasiłeku pielęgnacyjny za powołany okres uznano za nienależnie pobrane świadczenie.
W odwołaniu od powyższej decyzji skarżąca podniosła, iż w dniu 1 lipca 2020 r. wniosek o zasiłek pielęgnacyjny wraz z nowym orzeczeniem o niepełnosprawności został wrzucony do urny znajdującej się przy drzwiach wejściowych do ośrodka pomocy przez jej nieżyjącego już męża. Dalej wskazała, iż przez cały okres pobierania przez nią zasiłku pielęgnacyjnego obowiązywało nowe orzeczenie o niepełnosprawności, wobec czego pobieranie przez nią świadczenia było zasadne.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach, zaskarżoną w niniejszym postępowaniu decyzją, utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.
Organ odwoławczy przytoczył treść art. 30 u.ś.r. oraz art. 15h ust. 1 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2023 r., poz. 1327) – w brzmieniu obowiązującym do dnia 5 sierpnia 2023 r. Dalej organ odwoławczy zrelacjonował, że decyzją z dnia 4 maja 2018 r. organ I instancji przyznał skarżącej prawo do zasiłku pielęgnacyjnego w okresie od kwietnia 2018 r. do kwietnia 2020 r. Następnie decyzją z dnia 12 maja 2020 r. organ I instancji zmienił tę decyzję i ustalił prawo do zasiłku pielęgnacyjnego od maja 2020 r. do upływu 60 dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Orzeczeniem z dnia [...] czerwca 2020 r. wydano dla skarżącej nowe orzeczenie, w którym uznano ją za osobę niepełnosprawną w stopniu znacznym do dnia 31 maja 2025 r. W świetle powyższego decyzja z dnia 4 maja 2018 r. przyznająca skarżącej prawo do zasiłku pielęgnacyjnego, zmieniona decyzją z dnia 12 maja 2020 r., wygasła z dniem wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności, tj. z dniem [...] czerwca 2020 r.
Odnosząc się do wskazanych przez skarżącą okoliczności, jakoby złożyła ona w dniu 1 lipca 2020 r. do organu I instancji wniosek o zasiłek pielęgnacyjny za pośrednictwem urny znajdującej się przy drzwiach wejściowych do Ośrodka Pomocy Społecznej w S., organ odwoławczy wskazał, iż nie daje im wiary. Urna była używana ze względu na występującą w tym czasie epidemię Covid-19, była przytwierdzona, zamknięta i monitorowana. Upoważnieni pracownicy po godzinach urzędowania odbezpieczali urnę i wnosili do wyznaczonego pomieszczenia. Cała zawartość urny była rejestrowana. W dniu 1 lipca 2020 r. ani w żadnym innym dniu do dnia 13 lutego 2023 r. organ I instancji nie odnotował wpływu wniosku skarżącej o zasiłek pielęgnacyjny. Nie ma możliwości obejrzenia nagrania z monitoringu zarejestrowanego w dacie wskazanej przez skarżącą, bowiem zostało ono już nadpisane. Do chwili obecnej organ I instancji nie odnotował żadnego zdarzenia, skargi lub zagubienia jakiegokolwiek wniosku lub dokumentu.
Pobrany zatem przez skarżącą zasiłek pielęgnacyjny we wskazanym okresie uznać należało za świadczenie nienależnie pobrane, bowiem zostało wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczeń rodzinnych.
W skardze na powyższą decyzję skarżąca zarzuciła naruszenie przepisów prawa procesowego, a to art. 7 i art. 7a k.p.a. Wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości oraz orzeczenie w tym zakresie co do istoty sprawy poprzez uznanie, iż wypłacony skarżącej zasiłek pielęgnacyjny za okres od lipca 2020 r. do grudnia 2022 r. jest świadczeniem należnie wypłaconym i nie podlega zwrotowi, względnie o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania organowi I instancji.
Skarżąca w uzasadnieniu skargi, nie kwestionując ustalonego w sprawie stanu faktycznego, z całą stanowczością podkreśliła, iż nie miała realnej możliwości uzyskania pokwitowania złożonego wniosku - wobec czego nie ma żadnych podstaw do przyjęcia, iż negatywne skutki takiego rozwiązania powinny ją obciążać. Wskazała, że instytucja korzystająca z wystawionej bezobsługowej "wrzutki" na dokumenty bierze na siebie wszelkie ryzyko z tym związane, a niedające się usunąć wątpliwości w tej kwestii należy interpretować na korzyść strony zobowiązanej do przekazywania w ten sposób dokumentów. Ryzyko takiego składania pism obciąża organ administracji publicznej - a nie obywatela.
W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Organ ponownie podkreślił, że organ I instancji szczegółowo opisał sposób funkcjonowania urządzenia do przyjmowania korespondencji (urny), który wykluczał możliwość wyjęcia stamtąd dokumentów przez osoby do tego nieupoważnione. Cała zawartość urny była rejestrowana. W dniu 1 lipca 2020 r. ani w żadnym innym dniu organ I instancji nie odnotował wpływu wniosku skarżącej o zasiłek pielęgnacyjny.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje
Skarga zasługuje na uwzględnienie.
Ustalony w sprawie stan faktyczny jest niesporny za wyjątkiem okoliczności polegającej na skutecznym powiadomieniu przez skarżącą organu o uzyskaniu nowego orzeczenia o niepełnosprawności. Tym orzeczeniem jest orzeczenie z dnia [...] czerwca 2020 r. Sam fakt jego wydania nie jest przez organ kwestionowany. Organ kwestionuje natomiast twierdzenia skarżącej, że wniosek o zasiłek pielęgnacyjny w związku z uzyskaniem nowego orzeczenia został przez nią (lub przez jej męża) wrzucony do urny na korespondencję znajdującej się przed wejściem do Ośrodka Pomocy Społecznej w S. Zauważyć przyjdzie, że w okolicznościach niniejszej sprawy żadna ze stron, tj. ani skarżąca, ani organ, nie dysponują dowodami na potwierdzenie tej spornej okoliczności. W takiej sytuacji należy mieć na uwadze, że wprowadzenie ograniczeń w wykonywaniu przez organy administracji publicznej zadań, w tym również dotyczących wyłączenia bezpośredniej obsługi petentów, nie może być w sposób dowolny interpretowane. Nie może też stawiać strony w gorszej sytuacji, niż byłaby ona gdyby tych ograniczeń nie wprowadzono.
Nie ulega wątpliwości, że urna wrzutowa mogła być udostępniona w miejsce biura podawczego. Jednak, skoro organ zorganizował tak szczególny sposób wnoszenia podań, to miał obowiązek umożliwić realizację związanych z wnoszeniem tą drogą podań, pism, wniosków i innych dokumentów, uprawnień stron lub przynajmniej udostępnić informację, na temat ograniczeń związanych z oferowanym sposobem przyjmowania dokumentów, względnie sposobu uzyskania potwierdzenia ich wnoszenia. Z akt sprawy nie wynika aby skarżącej udostępniono takie informacje, a w rezultacie, czy zapewniono jej realizację prawa do uzyskania potwierdzenia wniesienia w konkretnej dacie pisma, czy też jak to sama skarżąca wskazuje "wrzucenia" przez jej męża stosownego wniosku wraz z nowym orzeczeniem o niepełnosprawności.
Nadto, jeśli organ umożliwił stronom składanie pism poprzez pozostawienie ich w urnie wrzutowej, to działająca w dobrej wierze strona, w przypadku braku otrzymania odmiennych informacji czy pouczeń, ma prawo oczekiwać, że korzystając z takiej formy złożenia pisma, czyni to w sposób skuteczny. Stąd też organ nie mając dowodów przeciwnych, nie może podnosić, że złożenie pisma w taki sposób w ogóle nie miało miejsca. Takie zachowanie organu pozostaje w kolizji z zasadą budzenia zaufania obywateli do władzy publicznej (art. 8 k.p.a.) oraz zasady informowania (art. 9 k.p.a.).
Ponadto, w świetle zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego i twierdzeń stron, mamy do czynienia z sytuacją, w której występują niedające się usunąć wątpliwości co do stanu faktycznego. Zgodnie z art. 81a § 1 k.p.a., jeżeli przedmiotem postępowania administracyjnego jest nałożenie na stronę obowiązku bądź ograniczenie lub odebranie stronie uprawnienia, a w tym zakresie pozostają niedające się usunąć wątpliwości co do stanu faktycznego, wątpliwości te są rozstrzygane na korzyść strony. Określona w tym przepisie przesłanka niedających się usunąć wątpliwości występuje, gdy nie ma dowodów i nie ma możliwości ich uzyskania. Zasada in dubio pro libertate oznacza, że wątpliwości faktyczne rozstrzygnąć należy na korzyść strony wtedy, gdy przez reguły oceny dowodów wskazane w art. 80-81 k.p.a. organ nie jest w stanie ustalić jednoznacznie stanu faktycznego. Wchodzą bowiem w grę dwie (lub więcej) równie prawdopodobne wersje zdarzeń.
Taka właśnie sytuacja występuje w niniejszej sprawie. Jednocześnie brak jest przesłanek negatywnych, o których mowa w art. 81a § 2 k.p.a. W takim przypadku organ jest zobligowany wybrać taką, która jest najbardziej korzystna dla strony.
Mając powyższe na uwadze Sąd doszedł do przekonania, że kontrolowane decyzje wydane zostały z naruszeniem zasad postępowania, a to art. 8, art. 9 i art. 81a § 1 k.p.a. w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy. To z kolei skutkować musiało uchyleniem zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) w zw. z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 z późn. zm.).
Wskazówki co do dalszego postępowania wynikają wprost z naprowadzonych motywów. W szczególności organ I instancji, o ile nadal nie będzie dysponował dowodem na okoliczność, że skarżąca nie poinformowała go w dniu 1 lipca 2020 r. o nowym orzeczeniu, umorzy postępowanie w przedmiocie nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego za okres od lipca 2020 r. do grudnia 2022 r.