Uzasadnienie
Rozstrzygana sprawa dotyczy przyznania B.P. świadczenia pielęgnacyjnego w związku z koniecznością opieki nad swoim niepełnosprawnym bratem. Pierwotnie, decyzją z dnia 12 stycznia 2021 r. Wójt Gminy K. odmówił przedmiotowego świadczenia. Na skutek odwołania strony sprawę rozpatrywało Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Częstochowie, które decyzją z dnia 12 marca 2021 r. nr SKO.4106.140.2021 utrzymało rozstrzgnięcie organu instancji w mocy. Przyczyną odmowy przyznania żądanego świadczenia była okoliczność, iż rodzice osoby niepełnosprawnej żyją.
Tutejszy Sąd wyrokiem z dnia 3 września 2021 r., sygn. akt II SA/GI 603/21 uchylił decyzję organów obu instancji. Wskazał, że z formalnoprawnego punktu widzenia pierwszeństwo nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego przysługuje rodzicom w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym i pełnoletnim dzieckiem, chyba, że legitymują się oni orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Obowiązkiem organu jest zatem każdorazowa, dogłębna ocena czy i w jakim zakresie rodzice niepełnosprawnego są w stanie sprawować opiekę.
Podejmując ponownie postępowanie organ ustalił, że strona jest w wieku produkcyjnym, od lutego 2019 r. pozostaje zarejestrowana w Powiatowym Urzędzie Pracy w C. jako osoba bezrobotna. Prowadzi wspólne gospodarstwo wraz z mężem oraz dwójką małoletnich dzieci. Osoba wymagająca opieki prowadzi własne jednoosobowe gospodarstwo domowe. Jest osobą rozwiedzioną i niezdolną do pracy, posiada niepełnosprawność z przyczyn ruchowych i neurologicznych od 17 maja 2020 r. oraz ustalony znaczny stopień niepełnosprawności w wieku 43 lat. W 2021 r. jako osoba całkowicie niezdolna do pracy miał przyznany zasiłek stały. Rodzice niepełnosprawnego żyją, są osobami schorowanymi, nie legitymują się jednak orzeczeniami o znacznym lub umiarkowanym stopniu niepełnosprawności.
Z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego wynika, że strona pomaga matce niepełnosprawnego w przygotowywaniu posiłków, ubieraniu, myciu i kąpieli brata, który mieszka sam i porusza się na wózku inwalidzkim. Wnioskodawczyni wykonuje prace porządkowe, robi zakupy oraz załatwia sprawy urzędowe (zamawianie wizyt lekarskich, wykupienie leków). W miarę potrzeby zmienia bratu "pampersy", pierze, prasuje i pomaga w ćwiczeniach. Brat strony jest zdolny w zakresie samoobsługi (przygotowuje i spożywa posiłki na śniadanie i kolację, ubiera się w górne części garderoby, wykonuje czynności higieniczne).
W konsekwencji powyższych ustaleń Wójt Gminy K. decyzją z dnia 18 stycznia 2022 r. nr [...] odmówił stronie przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad bratem. Uzasadniając swoje stanowisko organ podkreślił, że od dnia złożenia wniosku przez stronę do chwili obecnej nie zostały poczynione żadne kroki mające na celu potwierdzenie braku możliwości sprawowania przez rodziców opieki nad synem poprzez ustalenie stopnia niepełnosprawności. Nadto organ podniósł, że z posiadanych dokumentów (m.in. wywiad alimentacyjny z dnia 5 lipca 2021 r.) wynika, że osobą sprawującą opiekę nad nim jest w dużej mierze matka niepełnosprawnego, która świadczy na rzecz syna pomoc usługową, tj. sprząta, gotuje, pomaga przy myciu, kąpieli, ubieraniu i tę formę pomocy utrzymuje, a wnioskodawczyni tylko pomaga w opiece nad bratem. Organ podniósł również fakt, że niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała po ukończeniu przez nią 18 roku życia.
Odwołanie od tej decyzji złożyła jej adresatka. Zarzuciła organowi:
- 1) naruszenie prawa materialnego mającego istotny wpływ na wydanie przedmiotowej decyzji, bez uwzględnienia okoliczności, iż na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez to naruszenie art. 190 Konstytucji RP,
- 2) naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną przez skarżącą, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniem konieczności stałej i długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.
Zaskarżoną obecnie decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Częstochowie utrzymało rozstrzygnięcie organu I instancji w mocy. Zakwestionowało stanowisko Wójta Gminy K. odnośnie daty powstania niepełnosprawności. Podkreśliło jednak, że bezsporne jest, że wnioskodawczyni jest siostrą niepełnosprawnego, którego rodzice żyją i nie legitymują się orzeczeniami o znacznym stopniu niepełnosprawności. Kolegium nie zanegowało również faktu pomocy w sprawowaniu przez B.P. opieki nad bratem. Art. 17 ust. 1 ustawy w związku z art. 128 Kodeksu rodzinnego określają jednoznacznie skonkretyzowany katalog osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego poprzez odwołanie się do kryterium pokrewieństwa (za wyjątkiem opiekuna faktycznego dziecka). Rolą Kolegium zaś jest ocena zgodności decyzji w kontekście obowiązującego prawa, a nie ocena słuszności poszczególnych ustaw czy zawartych w nich regulacji określających kryteria przyznania poszczególnych świadczeń.
Odwołująca należy do grona osób, o których mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4, którym na mocy art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione będą łącznie następujące przesłanki: rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W niniejszej sprawie oboje rodzice uprawnionej do opieki żyją, nie zostali pozbawieni praw rodzicielskich i nie legitymują się orzeczeniami o znacznym stopniu niepełnosprawności. W ocenie organu odwoławczego zachodzi zatem przesłanka negatywna do przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym bratem.
Skargę na tę decyzję do tutejszego Sądu złożyła jej adresatka reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika. Domagając się uchylenia rozstrzygnięć organów obu instancji oraz zasądzenia kosztów postępowania zarzuciła SKO w Częstochowie: "rażącą obrazę przepisów prawa materialnego tj art. 17 ust 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że do kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego nie zalicza się córki, będącej jednocześnie opiekunem faktycznie osoby niepełnosprawnej, z uwagi na to, iż opieka ta powinna być sprawowana przez współmałżonka niepełnosprawnej, który nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, podczas, gdy funkcjonalna wykładania ww. przepisów winna skutkować przyznaniem wnioskowanego świadczenia". W uzasadnieniu wskazano zaś, że "Samorządowe Kolegium Odwoławcze wskazało, że zachodzi przesłanka uniemożliwiająca przyznanie skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej "w związku z koniecznością opieki nad osobą niepełnosprawną, a mianowicie mąż niepełnosprawnej nie legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym".
Odpowiadając na skargę organ administracji wniósł o jej oddalenie podtrzymując swe dotychczasowe stanowisko.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje
Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r., poz. 137) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Oznacza to, że sądy administracyjne nie orzekają merytorycznie, tj. nie wydają orzeczeń, co do istoty sprawy, lecz badają zgodność zaskarżonego aktu administracyjnego z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego, określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami procedury administracyjnej, normującymi zasady postępowania przed organami administracji publicznej. Z brzmienia zaś art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r., poz. 329 ze zm.), zwanej dalej "p.p.s.a." wynika, że w przypadku, gdy sąd stwierdzi bądź to naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, bądź to naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź wreszcie inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, wówczas - w zależności od rodzaju naruszenia – uchyla decyzję lub postanowienie w całości lub w części, albo stwierdza ich nieważność bądź niezgodność z prawem.
Nie ulega więc wątpliwości, że zaskarżona decyzja lub postanowienie mogą ulec uchyleniu tylko wtedy, gdy organom administracji publicznej można postawić uzasadniony zarzut naruszenia prawa, czy to materialnego, czy to procesowego, jeżeli naruszenie to miało, bądź mogło mieć wpływ na wynik sprawy. Przy tym z mocy art. 134 § 1 p.p.s.a. tejże kontroli legalności sąd dokonuje także z urzędu, nie będąc związany zarzutami i wnioskami powołaną podstawą prawną.
Na początku Sąd zwraca uwagę, że skarga złożona przez profesjonalnego pełnomocnika odnosi się do zupełnie innej sprawy. Wynika to zarówno z treści zarzutu, jak i jego uzasadnienia. Pełnomocnik podnosi w zarzucie, że odmowa przyznania świadczenia nastąpiła "z uwagi na to, iż opieka ta powinna być sprawowana przez współmałżonka niepełnosprawnej, który nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności". Niniejsza sprawa dotyczy żądania siostry, która opiekuje się bratem. Dalej pełnomocnik wspomina o mężu osoby niepełnosprawnej. Warto tu wskazać, że osobą niepełnosprawną jest mężczyzna. Niezależnie od tego Sąd odnosi wrażenie, że akta sprawy nie zostały przez pełnomocnika przeczytane. Jest to niedopuszczalne z punktu widzenia zarówno prawa, jak i etyki postępowania adwokata.
Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 615) świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje matce albo ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka, osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej i wreszcie innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności
- - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Pierwszą czynnością, które powinien dokonać organ administracji rozpatrując wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego winno być ustalenie, czy osoba wnioskująca o przyznanie takiego świadczenia faktycznie opiekę sprawuje oraz, czy sprawowanie tej opieki uniemożliwia jej podjęcie zatrudnienia, ewentualnie zmusiło do rezygnacji z pracy. Negatywna odpowiedź na to pytanie zwalnia z obowiązku dokonywania dalszych ustaleń, w tym odnośnie "kolejności" osób zobowiązanych do opieki nad osobą niepełnosprawną.
B.P. nie zrezygnowała z pracy w związku z niepełnosprawnością brata, gdyż od dnia 1 lutego 2019 r. nie pracuje. Pobierała zasiłek dla bezrobotnych – ale z akt sprawy nie wynika, aby zamierzała podjąć zatrudnienie.
Z akt sprawy wynika również, że to nie skarżąca głównie zajmuje się bratem. Ten ostatni mieszka sam, samodzielnie przygotowuje śniadania i kolacje, spożywa posiłki, ubiera się w górne części garderoby, wykonuje czynności higieniczne. W pozostałym zakresie korzysta z pomocy swojej matki. Okoliczność ta została wykazana nie tylko w przeprowadzonym wywiadzie środowiskowym, ale wynika również z oświadczenia matki niepełnosprawnego złożonego trakcie wywiadu alimentacyjnego dnia 5 lipca 2021 r. Wywiad ten został przeprowadzony na okoliczność ubiegania się przez niepełnosprawnego o zasiłek stały. Rola skarżącej w opiece nad bratem sprowadza się do pomocy matce w sprawowaniu opieki nad bratem. Polega to na pomocy matce przy gotowaniu obiadu, ubieraniu, myciu i kąpieli brata. Jak oświadczyła w wywiadzie środowiskowym – w razie potrzeby zmienia bratu "pampersa, pierze, czy też pomaga w ćwiczeniach.
Biorąc powyższe pod uwagę skład orzekający uznaje, iż nie zaistniały w sprawie przesłanki określone w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych.
Skład orzekający w niniejszej sprawie ma świadomość związania wskazaniami zawartymi w wyroku WSA w Gliwicach z dnia 3 września 2021 r., sygn. akt II SA/GI 603/21 dotyczącymi konieczności zbadania, czy rodzice niepełnosprawnego są w stanie opiekować się synem. Jak jednak wykazało ponownie prowadzone postępowanie wyjaśniające, a zwłaszcza treść, znajdującego się w aktach sprawy, wywiadu alimentacyjnego dnia 5 lipca 2021 r., badanie wspomnianej przesłanki okazało się zbędne.
Biorąc pod uwagę powyższe, działając na podstawie art. 151 p.p.s.a., Sąd oddalił skargę.