Uzasadnienie
Prezydent Miasta S. decyzją z dnia 27 lutego 2023 r., działając m.in. na podstawie art. 3 pkt 11, art. 17, art. 20, art. 23, art. 24, art. 26 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (obecnie: Dz. U. z 2023 r., poz. 390, dalej w skrócie u.ś.r.), po rozpoznaniu wniosku skarżącego M. P. z dnia 5 stycznia 2023 r., odmówił mu przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad niepełnosprawną córką P. P..
W uzasadnieniu decyzji organ I instancji przedstawił poczynione w toku postępowania ustalenia, wedle których skarżący ma [...] lat, jest żonaty. Z treści przeprowadzonego wywiadu środowiskowego wynika, że mieszka on i prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną oraz niepełnosprawną córką P. P.. Córka jest osobą całkowicie ubezwłasnowolnioną i legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Jest ona osobą trwale i całkowicie niezdolną do pracy oraz trwale niezdolną do samodzielnej egzystencji, potrzebuje pomocy przy każdej codziennej czynności, przy ubieraniu się, wymaga zachęcania do spożywania posiłku i karmienia jej, podawanie płynów, kąpieli. Potrzebuje pomocy w każdej sferze życia, a czasami jest pampersowana.
Ustalono ponadto, że córka skarżącego ma [...], zespół [...] i [...]. Zdarza się jej być osobą agresywną. Jej matka leczy się na [...]. Skarżący został zwolniony po 35 latach pracy ze względu na redukcję etatów. Otrzymał wypowiedzenie pracy z powodu bardzo dużej ilości L-4 (największą ze wszystkich pracowników) oraz braku dyspozycyjności. Skarżący może podjąć zatrudnienie tylko w godzinach od 6.00 do 14.00 oraz w bliskiej okolicy R., aby zdążyć odebrać córkę ze Środowiskowego Domu Samopomocy w R., gdyż córka do godziny 15 00 musi być odebrana.
Skarżący szukał pracy w swoim zawodzie. Jednak ze względu na wiek oraz brak dyspozycyjności i możliwość pracy tylko od 6.00 do 14.00 - nie jest w stanie znaleźć żadnego zatrudnienia. Skarżący nie spotkał się ponadto z ofertą pracy na 1/2 etatu. Ponadto nie ma innych osób, które by mogły sprawować opiekę nad córką.
Organ zaakcentował, że skarżący otrzymał wypowiedzenie po 35 latach pracy, gdyż jak twierdzi - nie był dyspozycyjny po godzinach pracy oraz ze wszystkich pracowników w dziale miał największą ilość zwolnień lekarskich. Jednak zdaniem organu, gdyby nie redukcja etatów w firmie, to skarżący nadal byłby czynny zawodowo i poprawnie godził po pracy obowiązki opiekuńcze względem niepełnosprawnej od urodzenia córki, tak jak to czynił do tej pory. W opinii organu skarżący nie zrezygnował samoistnie z zatrudnienia, aby opiekować się niepełnosprawną córką,
Redukcja etatów przez pracodawcę i niemożność znalezienia pracy na warunkach wskazanych przez skarżącego spowodowała brak jego aktywności na rynku pracy. Według organu w czasie pobytu córki w Środowiskowym Domu Samopomocy skarżący mógłby częściowo podjąć jakiekolwiek zatrudnienie i nie musiałby całkowicie rezygnować z aktywności zawodowej.
Skarżąc wniósł odwołanie od powyższej decyzji. Jednak zaskarżoną obecnie decyzją z dnia 12 kwietnia 2023 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.
W uzasadnieniu organ nakreślił dotychczasowy przebieg postępowania oraz przedstawił stan faktyczny sprawy, a także zacytował przepisy u.ś.r. stanowiące podstawę prawną rozstrzygnięcia.
Kolegium stwierdziło, że zakres i rozmiar opieki sprawowanej przez skarżącego nad córką nie przekracza obowiązku alimentacyjnego jaki spoczywa na rodzicach względem dzieci. Opieka ta nie nosi znamion opieki ciągłej i stałej oraz nie ma przełożenia na rezygnację, czy niepodejmowanie zatrudnienia. W przypadku skarżącego nie istnieje bowiem związek przyczynowo - skutkowy, między niepodejmowaniem zatrudnienia, a sprawowaniem opieki, bowiem sprawowana opieka nad córką nie uniemożliwia mu podjęcia zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy. Strona czynności opiekuńcze względem córki może wykonywać rano - przed wyjazdem do pracy bądź po południu - po powrocie z pracy, bowiem jak wynika z okoliczności sprawy — zajmują one kilka godzin i nie jest konieczne stałe towarzyszenie córce przez część dnia w Środowiskowym Domu Samopomocy. Możliwe wydaje się zatem podjęcie przez skarżącego pracy zarobkowej chociażby w czasie pokrywającym się z godzinami nieobecności córki.
Strona nie towarzyszy córce podczas jej pobytu w SDS. Ponadto Kolegium za słuszną uznało konstatację organu I instancji, iż skarżący nie zrezygnował z wykonywania pracy w celu sprawowania opieki nad córką, a został mu wypowiedziany stosunek pracy, wobec czego można przyjąć, iż gdyby nie przeprowadzona w zakładzie redukcja etatów, nadal z powodzeniem łączyłby wykonywanie dotychczasowej pracy zarobkowej z opieką nad niepełnosprawną córką
Powyższą decyzję strona, działając przez profesjonalnego pełnomocnika, zaskarżyła w całości. W skardze zarzucono:
- 1) naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, poprzez dokonanie błędnej wykładni oraz niewłaściwej oceny co do zastosowania art. 17 ust. 1 u.ś.r., poprzez jego niezastosowanie, w sytuacji, gdy skarżącemu przysługuje świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad niepełnosprawną córką, ponieważ skarżący nie zrezygnował z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej (nie podejmuje jej) w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną,
- 2) naruszenie przepisów postępowania administracyjnego, mających istotny wpływ na wynik sprawy, a to:
- a) art. 80 k.p.a. poprzez przekroczenie zasady swobodnej oceny dowodów, poprzez błędną analizę zebranego materiału dowodowego w sprawie, ustalenie, że zebrany materiał dowodowy nie pozwala na określenie, że skarżący nie podejmuje i zrezygnował z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną,
- b) art. 7 k.p.a. poprzez niezastosowanie zasad postępowania administracyjnego, a to zasady prawdy obiektywnej oraz zasady uwzględniania interesu społecznego i słusznego interesu obywateli, poprzez niewyjaśnienie stanu faktycznego oraz nieuwzględnienie słusznego interesu społecznego i słusznego interesu skarżącego,
- c) przepisu art. 10 k.p.a. poprzez jego niezastosowanie i uniemożliwienie skarżącemu przed wydaniem decyzji wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszenia żądań.
W związku z podniesionymi zarzutami skarżący wniósł o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji oraz zasądzenie kosztów postępowania sądowego wraz z kosztami zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Ponadto wniósł o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z dokumentów:
- a) oświadczenia pracodawcy skarżącego o rozwiązaniu umowy o pracę za wypowiedzeniem z dnia 30 września 2022 r.,
- b) wydruku ofert pracy dla elektryka-montera.
W uzasadnieniu skargi skarżący przedstawił argumentację zmierzającą do wykazania zasadności podniesionych zarzutów oraz wadliwości zaskarżonej decyzji. Zaakcentował, że jego córka jest niepełnosprawna od urodzenia w stopniu znacznym. Podniósł, że u córki występuje [...], [...],[...] i [...], zdarza się jej być - z uwagi na upośledzenie - osobą agresywną, a także autoagresywną. Córka skarżącego potrzebuje pomocy przy każdej codziennej czynności w szczególności przy ubieraniu się, jedzeniu, kąpieli czy też załatwianiu potrzeb fizjologicznych. Wymaga bezustannej uwagi ze względu na ataki autoagresji.
Skarżący wskazał ponadto, że co prawda przyczyną ustania jego stosunku pracy było rozwiązanie umowy za wypowiedzeniem, na podstawie przepisów ustawy o szczególnych warunkach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn niedotyczących pracowników. Jednak skarżący został wytypowany do zwolnienia przez pracodawcę, w związku z jego częstą absencją, z powodu obowiązków wynikających z opieki nad córką. W oświadczeniu pracodawcy z dnia 30 września 2022 r. stwierdzono, że powodem wytypowania skarżącego do zwolnienia była "największa ilość dni absencji chorobowych wśród pracowników zatrudnionych na stanowisku elektromechanik". Okoliczność ta nie była zbadana przez organy orzekające w sprawie.
W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji.
Na rozprawie w dniu 17 października 2023 r. pełnomocnik skarżącego, podtrzymując skargę zaakcentował, że w sprawie doszło do naruszenia art. 10 k.p.a. Skutkiem tego naruszenia było uniemożliwienie złożenia dokumentu dotyczącego rozwiązania umowy o pracę, z którego wynika, że przyczyną rozwiązania umowy o pracę ze skarżącym był niższy poziom zaangażowania i największa ilość absencji chorobowych. Wskazał także, że córka skarżącego ze względu na niepełnosprawność wymaga jego stałej obecności, a wskazana w dokumencie pracodawcy dyspozycyjność spowodowana była koniecznością zapewnienia przez skarżącego wymaganej opieki. Zwrócił także uwagę na to, że organy nie badały przesłanki niepodejmowania zatrudnienia z powodu sprawowania opieki nad córką i skoncentrowały się na przesłance rezygnacji z zatrudnienia. Tymczasem to przesłanka niepodejmowania zatrudnienia ma w przypadku skarżącego kluczowe znaczenie, gdyż wszystkie składane mu oferty zatrudnienia wymagały jego dyspozycyjności czego nie mógł zapewnić ze względu na opiekę sprawowaną nad córką.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje
Skarga zasługuje na uwzględnienie. Zdaniem bowiem Sądu kontrolowana decyzja, jak i poprzedzająca ją decyzja organu I instancji są niezgodne z prawem.
Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (obecnie t.j. Dz.U. 2023.390 ze zm., dalej w skrócie u.ś.r.). Stosownie do art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:
- 1) matce albo ojcu,
- 2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
- 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
- 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności
- - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
W realiach rozpoznawanej sprawy organy przyjęły, że opieka sprawowana nad córką nie stoi skarżącemu na przeszkodzie do podjęcia zatrudnienia. Swoją uwagę organy skoncentrowały na tym, że córka w ciągu dnia od godzin porannych do godziny 15.00 przebywa w Środowiskowym Domu Samopomocy w R. i chociażby w czasie pokrywającym się z jej pobytem w tym miejscu możliwe jest podjęcia przez skarżącego zatrudnienia, choćby w niepełnym wymiarze czasu.
W ocenie Sądu powyższe stanowisko organów zostało zajęte przedwcześnie i bez wyjaśnienia istotnych okoliczności związanych z pobytem córki w Środowiskowym Domu Samopomocy.
Zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 2b u.ś.r. prawo do świadczenia pielęgnacyjnego nie przysługuje opiekunowi, gdy osoba wymagająca opieki; po pierwsze została umieszczona w placówce zapewniającej całodobową opiekę, po drugie osoba wymagająca opieki korzysta z tej opieki całodobowej przez więcej niż 5 dni w tygodniu. Z przepisu tego wynika zatem, że przeszkodą do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest między innymi umieszczenie osoby wymagającej opieki w placówce zapewniającej całodobową opiekę, z której korzysta przez więcej niż 5 dni w tygodniu. Wynika stąd a contrario, że mniej intensywna opieka w takiej placówce nie wyklucza przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, wszak pod warunkiem spełnienia przesłanek, od których ustawodawca uzależnił przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego.
Z akt sprawy nie wynika, czy córka skarżącego przebywa w Środowiskowym Domu Samopomocy codziennie tj. także w soboty, niedziele i święta. Nie wiadomo także, czy może tam przebywać również w trakcie choroby. Nie zbadano także na czym polega wskazywany przez skarżącego wymóg jego dyspozycyjności w czasie, gdy córka przebywa w Środowiskowym Domu Samopomocy. Ustalenia wymagało, czy i jak często skarżący wzywany jest, aby ze względu na zachowanie córki, czy też wystąpienie określonych symptomów chorobowych zabrać ją wcześniej do domu lub choćby pojawić się osobiście i towarzyszyć w trakcie jej pobytu w Środowiskowym Domu Samopomocy. Nie ustalono również, jak często zdarzają się sytuacje, w których ze względu na chorobę lub inne zdarzenia związane ze stanem zdrowia, córka skarżącego musi pozostać w domu.
Poza tym organy nie zauważyły, że skarżący podczas przebywania córki w Środowiskowym Domu Samopomocy może wykonywać czynności związane pośrednio z opieką nad córką (takiej jak pranie, sprzątanie, zakupy itp.), których nie może wykonać podczas jej obecności. W sprawie nie można bowiem pomijać, że córka skarżącego wymaga intensywnej opieki, która może uniemożliwiać wykonywanie innych czynności związanych ze sprawowaniem opieki, jak choćby prania, sprzątania, gotowania czy robienia zakupów.
W ocenie Sądu na podstawie takich niekompletnych ustaleń organów nie sposób stwierdzić, czy skarżący, z powodu konieczności sprawowania opieki nad córką, nie może podjąć zatrudnienia. Nadmierną uwagę organy skoncentrowały przy tym na przyczynach ustania dotychczasowego zatrudnienia. Kluczowe znaczenie w tym zakresie organy przypisały redukcji etatów jako przyczynie zakończenia stosunku pracy skarżącego. Nie dostrzegły jednak, że zastosowane przez pracodawcę kryteria doboru pracowników do zwolnienia mogły mieć ścisły związek ze sprawowaniem przez skarżącego opieki nad córką. W ocenie Sądu nie można wykluczyć, że dotychczasowe sprawowanie opieki nad córką i pozostawanie w zatrudnieniu było możliwe wyłącznie dzięki tolerancyjnemu podejściu dotychczasowego pracodawcy, które z upływem czasu jednak się skończyło.
Brak wyczerpującego wyjaśnienia wskazanych dotychczas okoliczności świadczy, zdaniem Sądu, o naruszeniu przez organy art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. przy czym naruszenia te mogły mieć istotny wpływ na wynik. Stosownie do treści art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. musiało to doprowadzić do uchylenia zaskarżonej decyzji, a w związku z treścią art. 135 p.p.s.a. również do uchylenia decyzji organu I instancji.
O kosztach orzeczono w myśl art. 200 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a., w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 265 z późn. zm.), i na tej podstawie zasądzono od organu na rzecz skarżącego wynagrodzenie pełnomocnika będącego radcą prawnym w kwoce 480 zł.
Ponownie rozpoznając sprawę organy uwzględnią wyżej poczynione rozważania Sądu, bacząc by nie naruszono reguł postępowania oraz by rozstrzygnięcia odpowiadały prawu materialnemu. Prowadząc ponownie postępowanie organ I instancji powinien wyeliminować przedstawione dotychczas braki dotyczące ustaleń faktycznych, w tym powinien ustalić przy wykorzystaniu przewidzianych w k.p.a środków dowodowych, jaki jest charakter, sposób wykonywania i harmonogram funkcjonowania niepełnosprawnej córki skarżącego w Środowiskowym Domu Samopomocy, oraz czy skarżący przy uwzględnieniu jego sytuacji zdrowotnej i jej wyuczonego zawodu, a przede wszystkim wymaganej stanem córki dyspozycyjności w czasie jej pobytu w Środowiskowym Domu Samopomocy, jest w stanie realnie podjąć pracę zarobkową tj. czy znając rzeczywiste ograniczenia skarżącego związanego z opieką nad córką racjonalnie działający pracodawca będzie skłonny go zatrudnić. Dokonując tej oceny organ weźmie pod uwagę dotychczasowe zabiegi skarżącego o znalezienie zatrudnienia oraz umożliwi skarżącemu przedstawienie w tym zakresie stosownych dowodów.
Dopiero po ustaleniu takich okoliczności organ rozstrzygnie wniosek strony o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego uwzględniając przedstawione powyżej uwagi.