Uzasadnienie
Decyzją z dnia [...] lutego 2020 r. nr [...], działający z upoważnienia Burmistrza Kierownik Ośrodka Pomocy Społecznej (dalej jako Kierownik OPS), na podstawie art. 104, art. 130 § 4 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2019 r. poz. 1133 ze zm., dalej jako k.p.a.), art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a, art. 20, art. 24 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2018 r. poz. 2220 ze zm., dalej jako u.ś.r.), § 10 rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 27 lipca 2017r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o przyznanie świadczeń rodzinnych oraz zakresu informacji, jakie mają być zawarte we wniosku, zaświadczeniach i oświadczeniach o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych (Dz. U. z 2017 r. poz. 1466 ze zm.), obwieszczenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 23 października 2019 r. w sprawie kwoty świadczenia pielęgnacyjnego w roku 2020 (M.P. z 2019r. poz. 1067) odmówił przyznania K.K. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad Z.P..
W uzasadnieniu decyzji Kierownik OPS podał, iż w dniu 11 lutego 2020 r. K.K. złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad ojcem Z.P., legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności z dnia [...] listopada 2019r. W wyniku analizy zgromadzonych dokumentów, organ ustalił, że wnioskodawczyni nie ma ustalonego prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego, zasiłku dla opiekuna lub świadczenia pielęgnacyjnego, nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, na Z.P., jako osobę wymagającą opieki, inna osoba nie ma ustalonego prawa do wcześniejszej emerytury oraz że Z.P. pozostaje w związku małżeńskim.
Następnie organ wyjaśnił, iż nie ma możliwości przyznania stronie wnioskowanego świadczenia, ponieważ z przedstawionych dokumentów wynika, że jej ojciec pozostaje w związku małżeńskim z G.P., która nie jest osobą niepełnosprawną, a zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba, że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Od powyższej decyzji K.K. złożyła odwołanie w Samorządowego Kolegium Odwoławczego podnosząc, iż w chwili obecnej jest jedynym opiekunem ojca. Wyjaśniła, iż ojciec choruje od marca 2019 r. na choroby nowotworowe, ma przyznane orzeczenie o niepełnosprawności w stopniu znacznym, a jego stan zdrowia ulega pogorszeniu, w związku z czym potrzebuje on pomocy we wszystkich czynnościach życiowych i wymaga częstego wożenia do lekarzy. Odwołująca podała, iż ze względu na powyższe musiała zrezygnować z pracy zawodowej i obecnie jest zarejestrowana w Urzędzie Pracy jako osoba bezrobotna, ale nie może podjąć jakiejkolwiek zatrudnienia, gdyż jest jedyną osobą w rodzinie, która może opiekować się ojcem. Odwołująca dodała, iż jej matka jest osobą czynną zawodowo i ze względu na wysokie koszty leczenia i fakt, iż jest jedynym żywicielem rodziny, nie może zrezygnować z zatrudnienia, aby opiekować się mężem.
Ponadto jej stan zdrowia nie pozwala na sprawowanie takiej opieki, ma ona przyznane orzeczenie o niepełnosprawności w stopniu umiarkowanym, a [...] marca 2020 r. zostanie poddana operacji - endoprotezoplastyce stawu kolanowego. Z kolei siostra odwołującej nie może sprawować opieki nad ojcem, ponieważ jest na urlopie macierzyńskim.
Decyzją z dnia [...] marca 2020 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej jako SKO), działając na podstawie art. 1, art. 2 ustawy z dnia 12 października 1994 r. o samorządowych kolegiach odwoławczych (Dz.U. z 2018 r. poz. 570), art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. i art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.
Organ odwoławczy wyjaśnił, iż w zaskarżonej decyzji organ I instancji w żaden sposób nie kwestionuje faktu, że ojciec odwołującej wymaga opieki. Jednak podkreślił, iż z uwagi na fakt, że Z.P. pozostaje w związku małżeńskim, a żona nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie jest wykluczona możliwości sprawowanie opieki przez żonę nad niepełnosprawnym mężem, a zatem spełniona została w przedmiotowej sprawie negatywa przesłanka wyłączająca możliwość przyznania wnioskodawczyni świadczenia.
Następnie organ odwoławczy wskazał na orzecznictwo sądów administracyjnych (m.in. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 19 grudnia 2018 r., IV SA/G1 925/18, wyrok NSA z dnia 19 stycznia 2017 r., l OSK 1622/15), zgodnie z którym przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. rozumiany celowościowo umożliwia uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie zobowiązanej do alimentacji niepełnosprawnego w związku ze sprawowaniem nad nim opieki, nawet jeśli niepełnosprawny pozostaje w związku małżeńskim z osobą nieposiadającą orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale tylko wówczas, gdy drugi małżonek - nielegitymujący się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności - nie może tej opieki sprawować z przyczyn obiektywnych, niezależnych od niego i od jego woli. Chodzi głównie w tej sytuacji o stan zdrowia czy wiek uniemożliwiające sprawowanie opieki, przy braku środków na pokrycie kosztów opieki przez inną osobę.
SKO wskazało, iż obowiązek sprawowania opieki stanowiący element obowiązku alimentacyjnego ze względu, na który ustala się krąg podmiotów uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego (w dalszej i bliższej kolejności), nie ogranicza się wyłącznie do osobistych starań, ale może przybrać formę świadczeń pieniężnych (zob. wyrok WSA w Gorzowie Wlkp. z dnia 19 czerwca 2019 r., II SA/Go 254/19).
Mając powyższe na uwadze SKO uznało rozstrzygnięcie organu I instancji za prawidłowe, wskazując, iż powodem odmowy przyznania odwołującej świadczenia pielęgnacyjnego jest fakt, że żona Z.P. jest w stanie sprawować opiekę nad chorym mężem, ale jak sama odwołująca oświadczyła, nie zrezygnuje ona z zatrudnienia w celu sprawowania opieki.
K.K. złożyła na w/w decyzję skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp., uznając ją za niesłuszną. Skarżąca powieliła w skardze stanowisko i argumentację wyrażone w odwołaniu. Do skargi strona załączyła orzeczenie o niepełnosprawności ojca i matki oraz zaświadczenie lekarskie o jej stanie zdrowia, a także najnowszy tomograf ojca, który pokazuje pogarszający się stan jego zdrowia.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie w całości podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. 2020 r., poz. 365) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.
Stosownie natomiast do art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.; dalej jako p.p.s.a.) uwzględnienie przez sąd administracyjny skargi następuje, gdy sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania, inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy. Zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną. Oznacza to, że bierze pod uwagę wszelkie naruszenia prawa, a także wszystkie przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, niezależnie od żądań i wniosków podniesionych w skardze – w granicach sprawy, wyznaczonych przede wszystkim rodzajem i treścią zaskarżonego aktu. Sąd nie może wydać orzeczenia na niekorzyść skarżącego, chyba że stwierdzi naruszenie prawa skutkujące stwierdzeniem nieważności zaskarżonego aktu lub czynności (art. 134 § 2 p.p.s.a.).
Zdaniem Sądu skarga zawiera usprawiedliwione podstawy. Przedmiotem oceny Sądu była decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego utrzymująca w mocy decyzję Burmistrza odmawiającą przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w celu sprawowania opieki nad ojcem, a materialnoprawną podstawę rozstrzygnięcia stanowiły przepisy u.ś.r.
Zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Sąd rozpoznający niniejszą sprawę podziela stanowisko wyrażone w orzecznictwie sądów administracyjnych, iż warunku przyznania zasiłku dla opiekuna określonego w powołanym przepisie nie należy ograniczać jedynie do sytuacji, gdy współmałżonek osoby wymagającej opieki legitymuje się orzeczeniem o ustaleniu niepełnosprawności w stopniu znacznym. Dotyczy również sytuacji, gdy współmałżonek osoby niepełnosprawnej formalnie takim orzeczeniem się nie legitymuje, ale faktycznie z przyczyn od siebie niezależnych i nie wynikających z jego woli, nie jest zdolny do sprawowania opieki nad drugim małżonkiem. Literalna wykładnia omawianego przepisu prowadzi bowiem do pozbawienia osób faktycznie sprawujących opiekę, a zobowiązanych do alimentacji w dalszej kolejności, prawa do świadczenia alimentacyjnego.
Akceptacja takiej wykładni prawa naruszałaby wspomniane wyżej konstytucyjne zasady sprawiedliwości społecznej, nakaz ochrony i opieki nad rodziną, jak również wynikający z art. 71 ust.1 Konstytucji, nakaz szczególnej pomocy władz publicznych rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej (zob. wyroki NSA z dnia: 18 listopada 2015 r., I OSK 1200/14, 19 stycznia 2017 r., I OSK 1622/15, 21 czerwca I OSK 829/16, wyrok WSA w Gliwicach z 5 lutego 2020 r., II SA/Gl 1373/19, CBOSA). Należy zatem stwierdzić, że pozostawanie osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim stanowi przeszkodę w przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego innemu członkowi rodziny tylko wtedy, gdy małżonek jest w stanie skutecznie opiekę sprawować. Chodzi głównie o takie sytuacje, gdy zobowiązany do sprawowania opieki współmałżonek ze względu na stan zdrowia czy wiek sam nie jest zdolny tej opieki wykonywać, a jego sytuacja materialna nie pozwala na zastąpienie świadczeń osobistych pomocą finansową pozwalającą na pokrycie kosztów opieki przez inną osobę.
Przyznanie świadczenia innemu członkowi rodziny nie może jednak obejmować sytuacji, w których współmałżonek osoby wymagającej opieki ma obiektywną możliwość sprawowania opieki (pozwala mu na to wiek i stan zdrowia), lecz odmawia jej sprawowania (por. wyrok WSA w Gorzowie Wlkp. z dnia 19 czerwca 2019 r., II S/Go 254/19, CBOSA).
W rozpoznawanej sprawie Kolegium przyjęło przedstawioną powyżej wykładnię art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., ale zdaniem Sądu nie dokonało ustalenia relewantnych faktów odnośnie obiektywnej możliwości sprawowania opieki przez G.P. nad jej mężem. Należy zauważyć, że z oświadczenia skarżącej, na które powołał się organ II instancji wynika jedynie, że G.P. nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności i że pracuje zawodowo. W ocenie Sądu sam fakt, że G.P. jest osobą czynną zawodowo nie jest wystarczający do ustalenia, że posiada ona obiektywną możliwość sprawowania opieki nad współmałżonkiem. Z dotychczas zebranych dowodów nie wynika nawet jakimi dochodami dysponuje G.P. i czy byłyby one wystraczające do pokrycia wydatku "wynajęcia" zewnętrznego opiekuna dla niepełnosprawnego w stopniu znacznym męża.
Należy dodać, że skarżąca podniosła, iż jej ojciec nie posiada źródła dochodu i z uwagi na poważne schorzenia potrzebuje pomocy we wszystkich podstawowych czynnościach życiowych. Nie można również tracić z pola widzenia, że w odwołaniu jak i w skardze skarżąca zwróciła uwagę na istotne ograniczenie sprawności ruchowej jej matki. Organy nie ustaliły koniecznych czynności pielęgnacyjnych wobec ojca skarżącej i nie odniosły zakresu tych czynności do fizycznej zdolności matki skarżącej do wykonywania czynności pielęgnacyjnych ze względu na jej wiek i stan zdrowia. W sprawie nie została zatem ustalona rzeczywista sytuacja zdrowotna i materialna matki skarżącej. Okoliczności obiektywnej możliwości sprawowania opieki nad mężem przez G.P. ustalone mogą być przykładowo na podstawie wywiadu środowiskowego, zaświadczeń lekarskich, zeznań, wyjaśnień.
Mając na uwadze powyższe należy stwierdzić, że w niniejszej sprawie organy orzekające dopuściły się naruszenia art. 7, art. 77 § 1, art. 80 oraz art. 107 § 3 k.p.a., albowiem nie ustalono, czy faktycznie matka skarżącej, pozostająca w związku małżeńskim z Z.P., jest w stanie opiekować się niepełnosprawnym mężem. W świetle aktualnie zgromadzonego materiału dowodowego istnieją uzasadnione wątpliwości w tym zakresie i tym samym wyprowadzony wniosek przez Kolegium należy uznać za przedwczesny. Kwestia ta powinna być zatem przedmiotem wszechstronnej, wnikliwej analizy w ponownie prowadzonym postępowaniu administracyjnym.
Mając na względzie powyższe Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c. p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy orzekające stosownie do przepisu art. 153 p.p.s.a. uwzględnią ocenę prawną i wskazania zawarte w niniejszym wyroku i dokonają w szczególności oceny, czy matka skarżącej posiada obiektywną możliwość sprawowania opieki nad swoim mężem.