Uzasadnienie
Decyzją z dnia [...] marca 2022 r. nr [...] Wójt Gminy, działając na podstawie art. 2, art. 3 pkt 11, pkt 21, art. 17 ust. 1 ust. 1b, art. 20, art. 23 ust. 1, ust. 3 pkt 4aa, art. 23b, art. 32 ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j.: Dz.U. z 2022 r., poz. 615, dalej jako: u.ś.r.),rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 8 grudnia 2015 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o przyznanie świadczeń rodzinnych oraz zakresu informacji, jakie mają być zawarte we wniosku, zaświadczeniach i oświadczeniach o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych (Dz.U. z 2017 r., poz. 1466) oraz art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.: Dz. U. z 2021 r., poz. 735 ze zm., dalej jako: k.p.a.) odmówił przyznania K.H. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad matką J.H.
W uzasadnieniu powyższej decyzji organ podniósł, że w dniu 13 sierpnia 2021 r. K.H. złożył w Ośrodku Pomocy Społecznej Gminy wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką J.H. Z dołączonego do ww. wniosku orzeczenia lekarza orzecznika ZUS wynika, iż J.H. jest trwale niezdolna do samodzielnej egzystencji od [...] marca 2020 r. Nadto ze złożonych przez stronę oświadczeń wynika, iż sprawuje on osobistą opiekę nad niepełnosprawną matką, "pozostałe rodzeństwo nie mieszka z mamą, mieszkają gdzieś indziej i nie mają czasu". Organ I instancji wskazał, że powyższe okoliczności zostały potwierdzone w przeprowadzonym wywiadzie środowiskowym.
Następnie organ przedstawił treść art. 17 ust. 1 i ust. 1b u.ś.r. i podał, że wnioskodawca powołując się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 wywodzi swoje uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego. Wójt Gminy wyjaśnił, że powyższym wyrokiem Trybunał Konstytucyjny orzekł o niekonstytucyjności art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. Zwrócił przy tym uwagę, że ww. wyrok Trybunału Konstytucyjnego nie oznacza usunięcia kryterium z ustawy, nie stanowi również podstawy do przyznania świadczenia. Poprawienie stanu prawnego w tym zakresie należy wyłącznie do ustawodawcy, a organ zgodnie z zasadą praworządności wyrażoną w art. 6 k.p.a. zobowiązany jest do zrealizowania obowiązującego przepisu prawa. W ocenie organu, wobec niespełnienia przesłanki z art. 17 ust. 1b u.ś.r. należało odmówić stronie przyznania wnioskowanego świadczenia.
K.H., reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika, wniósł od powyższej decyzji odwołanie, zarzucając jej naruszenie:
- - przepisów prawa materialnego, przez błędną wykładnię art. 17 ust. 1b u.ś.r. i niezasadne uznanie, że niepełnosprawność J.H. powstała po 18. roku życia i w związku z tym skarżącemu jako opiekunowi nie przysługuje świadczenie pielęgnacyjne;
- - przepisów prawa materialnego, przez błędną wykładnię art. 17 ust. 1b u.ś.r. z pominięciem okoliczności, że na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 roku o sygn. akt K 38/13, został on uznany za niekonstytucyjny w zakresie, w jakim różnicuje on prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez co narusza to art. 190 ust. 1 Konstytucji RP.
Na podstawie tak sformułowanych zarzutów skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i orzeczenie co do istoty sprawy, poprzez ustalenie skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze od dnia [...] października 2021 r.
Strona skarżąca zakwestionowała stanowisko organu I instancji i podniosła, że Wójt Gminy dokonał błędnej wykładni art. 17 ust. 1b u.ś.r. pomijając okoliczności, iż na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją dnia [...] maja 2022 r., nr [...] utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.
Organ odwoławczy w treści powyższego rozstrzygnięcia podał, iż skarżący rzeczywiście nie podejmuje zatrudnienia i wykonuje pewne czynności z zakresu opieki wobec niepełnosprawnej matki. Podkreślił, iż istota sporu w niniejszej sprawie w pierwszej kolejności dotyczy spełnienia przesłanki z art. 17 ust. 1b u.ś.r., bowiem niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała po ukończeniu przez nią wieku określonego w powyższym przepisie. Kolegium dostrzegło także, że niepełnosprawna J.H. oprócz wnioskodawcy posiada sześć dorosłych córek, które nie legitymują się orzeczeniami o znacznym stopniu niepełnosprawności, a co najmniej cztery córki są osobami sprawnymi, pełnoletnimi, będącymi w stanie realizować wobec matki swój obowiązek alimentacyjny zarówno poprzez świadczenia osobiste jak i pieniężne pozwalające na opłacenie usług opiekuńczych realizowanych albo przez syna (wnioskodawcę) albo przez inną osobę.
W ocenie organu odwoławczego powyższe wyłącza uprawnienie strony do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, bowiem K.H. jako "inna osoba, na której zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, którą wymienia art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., są jeszcze osoby spokrewnione w linii prostej w pierwszym stopniu (dzieci) – art. 17 ust. 1a pkt 2 u.ś.r.
SKO zaznaczyło, że w oświadczeniach córek zgoda na sprawowanie przez K.H. opieki nad J.H. nie ma wpływu na rozstrzygnięcie, bowiem stosownie do treści art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j.: Dz. U. z 2020 r., poz. 1359 ze zm., dalej jako: k.r.o.) obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Zgodnie z art. 129 § 1 k.r.o. obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych - obciąża bliższych stopniem przed dalszymi. Krewnych w tym samym stopniu obciąża obowiązek alimentacyjny w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym (art. 129 § 2 k.r.o.). Zasadą jest również, że obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami (art. 132 k.r.o.). W myśl art. 617 § 1 k.r.o. krewnymi w linii prostej są zstępni (syn, córka, wnuk, prawnuk) oraz wstępni (rodzice, dziadkowie, pradziadkowie).
Dalej organ odwoławczy podkreślił, że powyższe unormowania k.r.o. korespondują z treścią art. 17 ust. 1 u.ś.r., jednoznacznie formułując katalog osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Wskazał, że w orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, iż to nie rodzina decyduje, komu spośród jej członków winno być przyznane świadczenie pomocowe (świadczenie pielęgnacyjne albo specjalny zasiłek opiekuńczy), a decyduje o tym przepis prawa. Kolegium na podstawie złożonych oświadczeń przeanalizowało sytuację każdej z córek niepełnosprawnej J.H. i podało, że jedynie M.H. jest osobą niepełnosprawną, pobierającą z tego tytułu rentę chorobową. Córka M.K. nie utrzymuje żadnych kontaktów z rodziną i nie jest znane jej miejsce pobytu oraz jej sytuacja zdrowotna i majątkowa.
Natomiast pozostałe córki – D.D. (mieszkająca w tej samej miejscowości co skarżący i matka), A.Z. (mieszkająca w [...] oddalonych od miejsca zamieszkania strony oraz matki o około 18 km), W.N. (mieszkająca w [...]) i M.H. (mieszkająca we Francji) zobowiązane są do alimentacji na rzecz niepełnosprawnej matki. Organ zwrócił uwagę, że opieka nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym nie musi przybierać formy czysto faktycznej, polegającej na bezpośrednim wykonywaniu czynności pielęgnacyjnych bądź czysto finansowym, może mieć charakter mieszany, co oznacza, iż co najmniej córki – D.D., A.Z., W.N. i M.H. są w stanie porozumieć się i zorganizować matce opiekę we własnym zakresie, wypełniając tym samym dyspozycję zawartą w art. 128 k.r.o. Jedynie sytuacja zdrowotna i dochodowa (renta z ZUS) M.H. uzasadnia brak realizacji względem matki obowiązku alimentacyjnego. Zdaniem organu niemożliwe będzie zapewnienie opieki w formie finansowej albo bezpośredniej ze strony nieznanej z miejsca pobytu M.K. Mając na uwadze powyższe w przedmiotowej sprawie nie spełniono przesłanki z art. 17 ust. 1a pkt 2 w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.
Kolegium wskazało także, iż błędna jest wykładnia organu I instancji dotycząca niespełnienia przez J.H. przesłanki z art. 17 ust. 1b u.ś.r. i podzieliło stanowisko doktryny oraz orzecznictwa o zakresowym wyeliminowaniu tego przepisu z obrotu prawnego na podstawie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13.
Pismem z dnia [...] czerwca 2022 r. K.H., reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika, wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp. skargę na powyższą decyzję, zarzucając jej naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj. art. 17 ust 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1 u.ś.r. i uznanie za niezasadne, że syn niepełnosprawnej J.H. nie jest uprawniony do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż nie musi on rezygnować z pracy, aby zajmować się niepełnosprawną matką, ponieważ obowiązki opiekuńcze może on podzielić z pozostałym swoim rodzeństwem. Na podstawie tak sformułowanego zarzutu skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz zwrot kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
W uzasadnieniu wywiedzionej skargi strona zakwestionowała stanowisko organu odwoławczego dotyczące możliwości sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką przez rodzeństwo. Skarżący podniósł, że żadna z córek J.H. nie wyraża chęci opiekowania się matką. Zwrócił również uwagę, iż przepisy u.ś.r. nie wymagają podziału opieki między zstępnych nad osobą niepełnosprawną, a jedynie wskazują na obowiązek alimentacyjny jednego z nich. Zdaniem skarżącego zbyt dużą ingerencją w sferę prywatną jest wymaganie od jego rodzeństwa przedstawienia sytuacji finansowej, aby ewentualnie zwolnić z obowiązku alimentacyjnego w ramach prowadzonego postępowania. W jego ocenie spełnia on wszystkie przesłanki, by otrzymać wnioskowane świadczenie pielęgnacyjne w związku ze sprawowana opieką nad niepełnosprawną matką.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2022 r., poz. 329 ze zm.; dalej jako p.p.s.a.) uwzględnienie przez sąd administracyjny skargi następuje, gdy sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania, inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy. Zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną. Oznacza to, że bierze pod uwagę wszelkie naruszenia prawa, a także wszystkie przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, niezależnie od żądań i wniosków podniesionych w skardze – w granicach sprawy, wyznaczonych przede wszystkim rodzajem i treścią zaskarżonego aktu.
Sąd nie może wydać orzeczenia na niekorzyść skarżącego, chyba że stwierdzi naruszenie prawa skutkujące stwierdzeniem nieważności zaskarżonego aktu lub czynności (art. 134 § 2 p.p.s.a.). Sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym (art. 119 pkt 2 p.p.s.a.).
Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji, jak również decyzji wydanej przez organ pierwszej instancji, stanowiły przepisy u.ś.r. Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:
- 1) matce albo ojcu,
- 2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
- 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
- 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności
- - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Przy czym świadczenie pielęgnacyjne, w myśl art. 17 ust. 1a u.ś.r. przysługuje osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:
- 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
- 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
- 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
W niniejszej sprawie bezsporna pozostaje okoliczność, że skarżący sprawuje rzeczywistą opiekę nad niepełnosprawną matką, która posiada orzeczenie o niezdolności do samodzielnej egzystencji, które stosownie do treści art. 3 ust. 21 lit. e u.ś.r. oznacza znaczny stopień niepełnosprawności. Bezspornym jest również, że z uwagi na stan zdrowia matka skarżącego wymaga stałej opieki osoby trzeciej oraz pomocy w codziennym funkcjonowaniu. Z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego wynika, że J.H. choruje na schizofrenię paranoidalną, cukrzycę, nadciśnienie tętnicze. Niepełnosprawna matka najczęściej jest rozdrażniona albo ospała po lekach, nie panuje nad emocjami. Ze zgromadzonego materiału dowodowego nadto wynika, że J.H. jest wdową, ma siedmioro dzieci którymi są skarżący oraz M.H., M.K., D.D., A.Z., W.N. i M.H. W przedłożonych w toku postępowania administracyjnego oświadczeniach córki J.H. wyraziły zgodę na sprawowanie opieki przez brata – K.H.
D.D., A.Z., W.N. i M.H. w powyższych oświadczeniach nie przedstawiły swojej sytuacji finansowej, nieznany jest adres zamieszkania M.K., natomiast M.H. z uwagi na jej stan zdrowia (reumatoidalne zapalenie stawów) pobiera rentę z ZUS i nie może sprawować osobistej opieki nad matką. Z treści orzeczenia lekarza orzecznika ZUS wynika, że niepełnosprawność J.H. powstała w wieku 72 lat.
W odniesieniu do kryterium określonego w art. 17 ust. 1b ustawy, tj. kryterium daty powstania niepełnosprawności, zauważyć trzeba, że w punkcie 2 sentencji wyroku z 21 października 2014 r., sygn. K 38/13 (OTK-A 2014/9/10), Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 17 ust. 1b ustawy, w zakresie w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. W powołanym wyroku Trybunał Konstytucyjny stwierdził zatem niezgodność we wskazanym zakresie przepisu ustawy o świadczeniach rodzinnych z Konstytucją. Okoliczności tej sąd administracyjny nie może nie brać pod uwagę lub ją pomijać. Powołany wyrok Trybunału odnosi się do negatywnego zakresu art. 17 ust. 1b ustawy, na co wskazuje zwrot "w zakresie, w jakim różnicuje".
Istotą tego rozstrzygnięcia jest zatem uznanie za niezgodne z konstytucyjną zasadą równości pominięcie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego innych osób, niż wskazanych w tym przepisie, przy czym niekonstytucyjności takiego ograniczenia Trybunał Konstytucyjny upatruje w zróżnicowaniu prawa podmiotowego opiekunów osób niepełnosprawnych ze względu na wiek powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. Sąd w składzie orzekającym podziela stanowisko wyrażone w jednolitym obecnie orzecznictwie sądów administracyjnych, według którego brak zmiany przez ustawodawcę treści art. 17 ust. 1b ustawy zgodnie ze stanowiskiem Trybunału Konstytucyjnego powoduje, że w tak ukształtowanym stanie prawnym, przy rozpatrywaniu wniosków opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego - wobec wynikającego z ww. wyroku z 21 października 2014 r. wymogu ich równego traktowania bez względu na moment powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki - organy mają obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia z wyłączeniem tej części art. 17 ustawy, która została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 14 czerwca 2017 r., I OSK 2920/16, Lex nr 2324296, 2 czerwca 2017 r., I OSK 108/12, Lex nr 1260038 oraz 26 maja 2017 r., I OSK 128/16, Lex nr 2305184).
Zatem w odniesieniu do osób wymagających opieki przy dokonywaniu oceny spełnienia przesłanek do przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osobie trzeciej sprawującej nad nimi opiekę nie ma znaczenia data powstania niepełnosprawności. Oceny spełnienia przesłanek do nabycia prawa do tego świadczenia należy dokonywać z pominięciem tego kryterium.
W świetle powyższego Sąd uznał, że w realiach rozpoznawanej sprawy nieusprawiedliwione jest przyjęcie przez organ I instancji, że ustalenie niepełnosprawności u matki skarżącego po ukończeniu 18 roku życia i nie w trakcie nauki w szkole, nakazuje odmówić przyznania skarżącemu wnioskowanego świadczenia. Stanowisko Kolegium zasługuje w tym zakresie na całkowitą aprobatę. Obowiązkiem organu było zbadanie, czy skarżący spełnia warunki do przyznania tego świadczenia określone w art. 17 ustawy, z wyłączeniem tej części przepisu, która z dniem 21 października 2014 r. została w następstwie wydania powołanego wyżej wyroku Trybunału Konstytucyjnego ostatecznie uznana za niekonstytucyjną.
Okolicznością sporną w niniejszej sprawie jest to, czy skarżący, jako osoba spokrewniona w pierwszym stopniu w linii prostej, może skutecznie ubiegać się o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad tą osobą, jeżeli są jeszcze trzy inne osoby spokrewnione w tym samym stopniu w stosunku do osoby wymagającej opieki. Należy wskazać, że w rozpoznawanej sprawie J.H. posiada siedmioro dzieci, w tym wobec pięciorga - zdaniem organu - nie zachodzą przesłanki uzasadniające przyjęcie, że nie są w stanie uczynić zadość swojemu obowiązkowi alimentacyjnemu lub uzyskanie od nich na czas potrzebnych uprawnionej środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. Zdaniem Sądu zaprezentowana w zaskarżonej decyzji wykładnia przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych nie jest prawidłowa.
Uzasadniając powyższe stanowisko w pierwszej kolejności zauważyć należy, że w treści art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. ustawodawca nawiązuje wprost do obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym. Regulacja ta wyraźnie ogranicza zatem krąg osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną osobą wyłącznie do osób zobowiązanych do alimentacji. W celu prawidłowego zrozumienia normy prawnej wynikającej z treści art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. i art. 17 ust. 1a u.ś.r niezbędne jest zatem przybliżenie stosownych unormowań kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w części dotyczącej obowiązku alimentacyjnego.
Wskazać należy, że legalną definicję obowiązku alimentacyjnego zawiera przepis art. 128 k.r.o. stanowiąc, że obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo.
Zgodnie z art. 617 k.r.o., krewnymi w linii prostej są osoby, z których jedna pochodzi od drugiej. Krewnymi w linii bocznej są z kolei osoby, które pochodzą od wspólnego przodka, a nie są krewnymi w linii prostej (§ 1). Stopień pokrewieństwa określa się według liczby urodzeń, wskutek których powstało pokrewieństwo (§ 2). Wśród krewnych w linii prostej rozróżnia się linię wstępną (rodzice, dziadkowie, pradziadkowie itd.) oraz linię zstępną (dzieci, wnuki, prawnuki itd.). Krąg osób zobowiązanych do alimentacji określa także przepis art. 129 § 1 k.r.o. stanowiąc, że obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych - obciąża bliższych stopniem przed dalszymi.
Zauważyć przy tym należy, że przepis art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. wskazujący osoby uprawnione do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne nie określa kolejności uprawnień do tego świadczenia, uznając wszystkie osoby, na których ciąży obowiązek alimentacyjny względem osoby wymagającej opieki, za jednakowo uprawnione do uzyskania wspomnianego świadczenia (zob. wyrok NSA z 24 lutego 2022 r., sygn. akt I OSK 1059/21, wyrok WSA w Gorzowie Wlkp. z dnia 15 czerwca 2022 r., sygn. akt II SA/Go 235/22, CBOSA). W świetle dotychczasowych rozważań, nie ulega wątpliwości, że obowiązkiem alimentacyjnym ustawodawca obciąża w realiach niniejszej sprawy w równym stopniu jako spokrewnionych z osobą wymagającą opieki zarówno skarżącego oraz jego rodzeństwo jako dzieci J.H. Są oni spokrewnieni z J.H. w stopniu pierwszym. Fakt, że jest kilka osób spokrewnionych w stopniu pierwszym w stosunku do osoby legitymującej się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym nie oznacza, tak jak przyjął to organ w niniejszej sprawie, że brak jest podstaw prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jednej z nich.
Przepis art. 17 ust. 1a pkt 2 u.ś.r. określa bowiem przesłankę negatywną – wykluczającą możliwość przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osobom, o których mowa w ustępie 1 pkt 4 innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osoba wymagającą opieki. Osobom tym może być przyznane prawo do przedmiotowego świadczenia w związku ze sprawowaniem stałej opieki nad osobą niepełnosprawną i rezygnacją z tego tytułu z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej gdy nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Przepis ten nie dotyczy sytuacji w których jest więcej niż jedna osoba spokrewniona w pierwszym stopniu i jedna z nich ubiega się o świadczenie pielęgnacyjne.
Zgodnie bowiem z art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje wskazanym w tej regulacji osobom, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Do tego kręgu należą niewątpliwie osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą stałej opieki. Katalog negatywnych przesłanek do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego zawiera natomiast art. 17 ust. 5 u.ś.r.
Rzeczą organów winno być jedynie ustalenie, czy wnioskodawca nie podejmuje lub zrezygnował z zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką. Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika jednoznacznie, że osoba wymagająca opieki jest wdową, a wnoszący skargę będący zstępnym (synem) J.H. jest osobą zobowiązaną względem matki do alimentacji w pierwszej kolejności i bezsprzecznie sprawuje opiekę nad matką, która tej opieki wymaga, zaś niepodjęcie zatrudnienia przez skarżącego jest następstwem obowiązków związanych ze sprawowaniem tej opieki. Podkreślić należy, że skarżący jest spokrewniony z niepełnosprawną w stopniu pierwszym.
Zatem stosownie do treści art. 17 ust. 1a pkt 2 u.ś.r. okoliczność ustalenia czy są inne osoby na których ciąży obowiązek alimentacyjny mogące sprawować opiekę miałoby znaczenie jeżeli wnioskodawca nie należałby do kręgu osób spokrewnionych w pierwszym stopniu z osobą niepełnosprawną.
Mając powyższe na uwadze uznać należy, że zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy. Naruszenie to dotyczy błędnej wykładni przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych określających przesłanki przyznania osobom spokrewnionym w pierwszym stopniu z osoba legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności tj. art. 17 ust. 1 pkt 4 i art. 17 ust. 1a pkt 2 u.ś.r. Nadto wskazać należy, że nie do zaakceptowania jest stanowisko organu I instancji odmawiające przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na fakt braku ustalenia, że stwierdzona niezdolność do samodzielnej egzystencji J.H. powstała nie później niż przed ukończeniem 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej do 25 roku życia tj. przesłanki określonej w art. 17 ust. b ustawy o świadczeniach rodzinnych.
Z tego względu, Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w zw. z art. 135 p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję organu I instancji. Rozpoznając ponownie sprawę organ będzie związany oceną prawną i wskazaniami zawartymi w niniejszym uzasadnieniu (art. 153 p.p.s.a.).