Uzasadnienie
Wnioskiem z dnia [...] r. B.B. zwrócił się do [...] Centrum Pomocy Rodzinie o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką K.B., legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
W toku postępowania, m.in. na podstawie rodzinnego wywiadu środowiskowego ustalono, iż K.B. jest wdową, jej niepełnosprawność istnieje od [...] roku życia, choruje na [...],[...],[...], ma stwierdzone [...]. Ma problemy z widzeniem, ponieważ po operacji [...] nie widzi w ogóle. Nie jest osobą leżącą, w obrębie mieszkania porusza się samodzielnie, nie jest pampersowana, sama dba o higienę osobistą, samodzielnie spożywa posiłki, sama się kąpie. Posiłki przygotowuje sama, czasami prosi syna żeby jej pomógł. Wnioskodawca do [...] r. pracował "na czarno". Podczas wywiadu podał, że codziennie sprząta mieszkanie, robi zakupy, raz w miesiącu jeździ z mamą na wizyty lekarskie oraz do lekarza rodzinnego. Ma jedną siostrę, która mieszka za granicą i obecnie sama wymaga opieki.
Decyzją z dnia [...] r. nr [...] Prezydent Miasta [...] odmówił B.B. przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wnioskowanego w związku z opieką nad matką.
Jak wynika z uzasadnienia decyzji, wniosek nie został uwzględniony po pierwsze z uwagi na treść art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 775 ze zm., dalej w skrócie u.ś.r. – w wersji obowiązującej w dacie wydania tej decyzji), bowiem niepełnosprawność K.B. powstała w wieku dorosłym, tzn. po ukończeniu 25 roku życia (w tym przypadku w wieku [...] lat). Po drugie, z przeprowadzonego rodzinnego wywiadu środowiskowego nie wynika, aby rozmiar i charakter opieki nad osobą niepełnosprawną był na tyle znaczący, aby uniemożliwiał podjęcie zatrudnienia przez stronę choćby na pól etatu. Wykazane przez wnioskodawcę czynności są charakterystyczne dla funkcjonowania codziennego, np. sprzątanie. Nie wykazano nadzwyczajnych czynności opiekuńczych, których wykonywanie praktycznie uniemożliwia podjęcie zatrudnienia. W sytuacji strony nie można czynności dnia codziennego stawiać na równi z czynnościami opiekuńczymi nad chorym.
Czynności domowe w postaci gotowania, robienia zakupów czy sprzątania to normalne prace, które wnioskodawca prawdopodobnie podejmowałby również jako osoba czynna zawodowo i nie mająca obowiązku opieki nad niepełnosprawną matką. Nie można uznać, że to właśnie opieka nad matką, z racji czasochłonności, uniemożliwia wnioskodawcy aktywność zawodową. Nie wykonuje on w związku ze stanem zdrowia matki żadnych ekstraordynaryjnych, szczególnych czynności, pochłaniających tyle czasu, by niemożliwe było podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia. U.ś.r. nie zawiera definicji "sprawowania opieki", jednakże w orzecznictwie wskazuje się, że opieka, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., musi być "stała" lub "długoterminowa". Nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby. Przepis art. 17 ust. 1 ustawy należy stosować do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej.
Świadczenie pielęgnacyjne ma być rekompensatą za rezygnację z pracy z uwagi na konieczność opieki nad osobą bliską, która jej wymaga. Dlatego musi istnieć bezpośredni związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem) a sprawowaną opieką. Natomiast w sytuacji, gdy opieka nie nosi cech opieki stałej lub długotrwałej, taki związek przyczynowo-skutkowy nie istnieje.
Od powyższej decyzji B.B. wniósł odwołanie do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] podnosząc m.in., iż od dłuższego czasu opiekuje się mamą i z tego powodu nie mógł podjąć żadnej pracy. Mama ma [...] lat, jest osobą bardzo chorą, bardzo słabo widzącą z chorym sercem, gdzie ma założony [...]. Wymaga stałej opieki. Posiada orzeczenie o stopniu niepełnosprawności w stopniu znacznym na stałe. Wnioskodawca wykonuje wszystkie czynności: zakupy, pranie sprzątanie, gotowanie, podawanie Ieków i wszystkie sprawy, które trzeba załatwić poza domem. Opiekuje się mamą cały czas i będzie się nią opiekował jak najdłużej. Zwraca się z prośbą o przyznanie mu świadczenia pielęgnacyjnego na mamę, która bez jego pomocy nie jest w stanie funkcjonować. Wnioskodawca z tego powodu nie szuka pracy, gdyż uważa, że jest mamie bardzo potrzebny do życia, jest mamy oczami i synem, który się opiekuje i będzie się nią opiekował jak najdłużej.
Decyzją z dnia [...] r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.
W ocenie Kolegium organ ten dokonał niewłaściwej interpretacji art. 17 ust. 1b u.ś.r. – bez uwzględnienia zmiany stanu prawnego spowodowanego wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., K 38/13, którego bezpośrednim skutkiem jest utrata domniemania konstytucyjności przez art. 17 ust. 1b we wskazanym zakresie z dniem publikacji w Dzienniku Ustaw, tj. 23 października 2014 r. Przy rozpatrywaniu od tej daty wniosków o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, składanych przez opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej, organy mają obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia z wyłączeniem części przepisu art. 17 u.ś.r. uznanej za niekonstytucyjną, tzn. bez względu na moment powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki.
Niezależnie jednak od powyższego Kolegium uznało zaskarżoną decyzję za prawidłową. W toku postępowania wnioskodawca nie podał żadnych czynności pielęgnacyjnych, zaś wykonywane przez niego czynności są czynnościami dnia codziennego, które można wykonywać w godzinach wolnych od pracy.
Mając na uwadze treść art. 17 ust. 1 pkt w u.ś.r., rozpatrując wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego organ ma obowiązek ustalić, czy istnieje związek między niepodejmowaniem pracy (rezygnacją z zatrudnienia) i sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną. Tym samym to organ musi ustalić rozmiar faktycznie sprawowanej opieki w kontekście braku możliwości podjęcia pracy. Świadczenie pielęgnacyjne nie może zostać przyznane w sytuacji, gdy czas poświęcany na czynności opiekuńcze nad niepełnosprawnym członkiem rodziny absorbuje jedynie część dnia, gdyż stan taki umożliwia podjęcie zatrudnienia. Nie zachodzi bowiem wówczas wymagana ustawą przesłanka przyznania świadczenia, jaką jest rezygnacja z pracy lub niepodejmowanie pracy z uwagi na konieczność sprawowania opieki. Opieka ubiegającego się o przyznanie świadczenia nad osobą niepełnosprawną musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej, a jej zakres – wykluczać możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej, tak więc związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem) a sprawowaną opieką musi być rzeczywisty, bezpośredni i ścisły.
Pojęcie opieki, o której mowa w powyższym przepisie, utożsamiać należy ze stałą i bezpośrednią troską o zapewnienie osobie niepełnosprawnej realizacji jej podstawowych potrzeb życiowych i społecznych, których sama nie jest ona w stanie zrealizować z uwagi na swoją niepełnosprawność. Opieka ta powinna być przy tym tak absorbująca, że podjęcie jakiejkolwiek aktywności zawodowej przez opiekuna musiałoby się odbyć ze szkodą dla niej. Brak podejmowania lub rezygnacja z zatrudnienia przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 i ust. 1a ustawy muszą pozostawać w bezpośrednim związku przyczynowo-skutkowym z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną.
W każdej sprawie właściwy organ musi dokonać oceny, czy istotnie osoba sprawująca opiekę nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia lub zmuszona jest z niego zrezygnować. Świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym rodzicem, gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku dziecka, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Opieka będąca przesłanką prawa do świadczenia pielęgnacyjnego powinna mieć charakter szczególny, wymagający znacznego, stałego i niebudzącego wątpliwości zaangażowania, co powinno wynikać z okoliczności obiektywnych. Samo wydanie orzeczenia o niepełnosprawności w stopniu znacznym nie jest jednoznaczne z koniecznością sprawowania nad osobą, której ono dotyczy, opieki w takim rozmiarze, że opiekun zmuszony jest każdorazowo do rezygnacji z pracy lub do jej niepodejmowania.
Organ ma prawo i zobowiązany jest badać zakres świadczonej opieki i czy nie wykracza on poza zwykłe czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego, czy jej zakres uniemożliwia osobie ubiegającej się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego podjęcie zatrudnienia bądź zmusza do rezygnacji z pracy zarobkowej.
Organ I instancji zasadnie uznał, iż rozmiar sprawowanej przez stronę opieki nad matką świadczy o tym, że w sprawie nie zachodzi wskazana u.ś.r. przesłanka przyznania świadczenia, jaką jest rezygnacja z pracy lub niepodejmowanie zatrudnienia z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad matką. Jak bowiem podał wnioskodawca, matka w obrębie mieszkania porusza się samodzielnie, nie jest osobą leżącą, nie jest pampersowana, sama dba o higienę osobistą, sama się kąpie. Potwierdza to także matka strony, która podała, że samodzielnie przygotowuje i spożywa posiłki (syn czasem poprawia jedynie poobierane przez nią warzywa). W opinii pracownika socjalnego czynności, które wykonuje skarżący, są czynnościami dnia codziennego, które można wykonywać w godzinach wolnych od pracy. Wnioskodawca nie spełnia przestanki art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Brak jest możliwości przyznania mu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż brak jest związku przyczynowo-skutkowego między niepodejmowaniem zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką.
Na powyższą decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego B.B. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp., kwestionując jej prawidłowość i zgodność z prawem. Wnioskodawca ponownie opisał sytuację zdrowotną swojej matki podając, że jej stan się stale pogarsza. Skarżący od 8 miesięcy opiekuje się matką, która nie może zostać bez opieki, bez pomocy drugiej osoby nie da rady funkcjonować i z tego powodu nie podjął on żadnej pracy.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko przedstawione w zaskarżonej decyzji.
W piśmie procesowym z dnia [...] r. ustanowiony na zasadzie prawa pomocy pełnomocnik skarżącego podtrzymał twierdzenia skarżącego, zaskarżonej decyzji zarzucając naruszenie:
- 1) art. 7, art. 77 k.p.a. poprzez zaniechanie podjęcia wszelkich czynności niezbędnych do wyjaśnienia stanu faktycznego i nierozpoznanie w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego;
- 2) art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. poprzez niewyczerpujace zebranie i rozpatrzenie całego materiału dowodowego oraz jego dowolną ocenę i niepodjęcie wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy, w tym niewyjaśnienie i niezbadanie kwestii podnoszonych przez stronę, w szczególności związanych z sytuacją zarobkową i majątkową skarżącego oraz związku z brakiem świadczenia przez niego pracy zarobkowej w sprawowaniem przez niego opieki nad niepełnosprawna matką;
- 3) art. 8 k.p.a. poprzez działanie organu powodujące podważenie zaufania skarżącego do organów państwa, w szczególności poprzez nienależyte i pobieżne zbadanie sprawy, a także nieprawidłową ocenę materiału zgromadzonego w toku postępowania administracyjnego i błędne uznanie, że należy odmówić przyznania zasiłku pielęgnacyjnego,
- 4) prawa materialnego, tzn. art. 17 ust. 1 pkt 2 u.ś.r. poprzez jego niezastosowanie i odmówienie przyznania zasiłku pielęgnacyjnego, podczas gdy skarżący opiekuje się matką, która została zaliczona do osób z niepełnosprawnością znaczną, wymaga stałej opieki w związku z niemożnością samodzielnej egzystencji, co wiąże się z brakiem możliwości podjęcia pracy zarobkowej przez skarżącego.
Podnosząc powyższe zarzuty wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji oraz przyznanie kosztów nieodpłatnej pomocy prawnej z urzędu, albowiem nie zostały one uiszczone w całości ani w części.
Na rozprawie pełnomocnik skarżącego podtrzymał przedstawione wcześniej stanowisko procesowe.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Stosownie do treści art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2492) w zakresie swej właściwości sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Przedmiotem tej kontroli jest badanie, czy organy administracji w toku rozpoznania sprawy nie naruszyły prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na jej wynik. Czyni to wedle stanu prawnego i na podstawie akt sprawy aktualnych w dacie wydania zaskarżonego aktu. W myśl art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm., dalej p.p.s.a.) sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
W myśl art. 17 ust. 1 u.ś.r., w wersji obowiązującej w dacie wydania zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:
- 1) matce albo ojcu,
- 2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
- 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
- 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności
- - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Jeśli chodzi o wynikające z przywołanego przepisu materialnoprawne przesłanki uprawniające do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, nie jest wystarczające stwierdzenie znacznego stopnia niepełnosprawności u podopiecznego wnioskodawcy zobowiązanego do świadczeń alimentacyjnych na rzecz osoby niepełnosprawnej, ale przede wszystkim rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej bądź niepodejmowanie takich zajęć z uwagi na konieczność podjęcia opieki nad osobą niepełnosprawną. Pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną musi istnieć taki związek, w którym konieczność sprawowania opieki jest przyczyną, a zarazem przeszkodą w podejmowaniu pracy zarobkowej. Dopiero istnienie takiego związku powoduje, że świadczenie pielęgnacyjne staje się surogatem wynagrodzenia za pracę, której opiekun nie może podjąć bądź kontynuować (por. wyrok NSA z 24 sierpnia 2023 r., I OSK 1575/22, orzeczenia.nsa.gov.pl).
Wykładnia art. 17 ust. 1 u.ś.r. prowadzi do wniosku, że zaprzestanie lub niepodejmowanie aktywności zawodowej przez opiekuna musi być spowodowane koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie zaś innymi przyczynami, głównie leżącymi po stronie osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Osoby te, decydując się na sprawowanie opieki, pozbawiają się możliwości uzyskiwania jakichkolwiek dochodów związanych z zatrudnieniem lub inną pracą zarobkową, stąd w takiej sytuacji mogą liczyć na wsparcie ze strony Państwa. Świadczenie pielęgnacyjne przynajmniej częściowo ma na celu zrekompensowanie utraty dochodów wskutek zaprzestania lub niepodejmowania aktywności zawodowej (por. m.in. wyroki NSA z 29 czerwca 2023 r., I OSK 1557/22, z 7 listopada 2019 r., I OSK 1549/19, z 14 września 2017 r., I OSK 695/17 oraz z 6 kwietnia 2017 r., I OSK 2950/15).
Świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, w tym przypadku nad niepełnosprawną matką, gdyż opieka ta wynika z prawnego i moralnego obowiązku ciążącego na dziecku, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania (por. m.in. wyrok NSA z 26 sierpnia 2021 r., I OSK 435/21). Innymi słowy, świadczenie to nie jest kierowane do wszystkich niezatrudnionych osób opiekujących się niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz do tych osób, które wywiązują się ze swego obowiązku alimentacyjnego osobiście zapewniając stałą, długotrwałą opiekę i pomoc niepełnosprawnemu członkowi rodziny i jednocześnie z tego właśnie powodu zaprzestają aktywności zawodowej. Nie może być ono zatem traktowane jako zastępcze źródło dochodu (wyrok NSA z 19 maja 2021 r., I OSK 226/21).
Jak wynika z art. 17 ust. 1 u.ś.r., rezygnacja z zatrudnienia musi pozostawać w bezpośrednim związku z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Zatem nie każda rezygnacja z zatrudnienia stanowi podstawę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, lecz tylko taka, która jest podyktowana opieką. Związek między rezygnacją bądź niepodejmowaniem zatrudnienia a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły. Opieka ta musi jednocześnie stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zarobkowej, tzn. skutkować faktycznym brakiem możliwości podjęcia zatrudnienia lub prowadzić do rezygnacji z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Brak tego związku stanowi przeszkodę w przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego. Istnienia tego związku nie sposób domniemywać wyłącznie z faktu legitymowania się przez osobę niepełnosprawną orzeczeniem o określonej treści, przy czym obowiązek ustalenia istnienia tej zależności jest zadaniem organów administracji publicznej (por. wyrok NSA z 12 lipca 2022 r., I OSK 1383/21).
W rozpatrywanej sprawie organy dokonały oceny wystąpienia omawianej przesłanki z art. 17 ust. 1 u.ś.r. dochodząc do prawidłowego wniosku, iż pomiędzy rezygnacją skarżącego z zatrudnienia lub innego zajęcia zarobkowego oraz ich niepodejmowaniem przez niego a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką nie zachodzi związek przyczynowo-skutkowy. Jak wynika bowiem ze zgromadzonego materiału dowodowego, w tym z oświadczeń skarżącego oraz jego matki złożonych podczas wywiadu środowiskowego, K.B. ma wprawdzie problemy z widzeniem, gdyż po operacji [...] nie widzi na [...] oko, nie jest jednakże osobą leżącą, w obrębie mieszkania porusza się samodzielnie, nie jest pampersowana, sama dba o higienę osobistą, samodzielnie przygotowuje i spożywa posiłki (czasami prosi syna by jej pomógł, np. poprawił poobierane przez nią warzywa), sama się kąpie. Skarżący natomiast sprząta codziennie mieszkanie, robi zakupy, raz w miesiącu jeździ z mamą do [...] na wizytę lekarską oraz raz w miesiącu do lekarza rodzinnego.
Jednocześnie należy się zgodzić ze stwierdzeniem Kolegium, iż skarżący w toku postępowania poprzedzającego wydanie zaskarżonej decyzji nie wskazał żadnych czynności pielęgnacyjnych czy też innych związanych z opieką nad matką, których wykonywanie pociągałoby za sobą konieczność rezygnacji czy też niepodejmowania zatrudnienia bądź innej pracy zarobkowej. Podane przez niego czynności, takie jak mycie okien, sprzątanie, pranie, robienie zakupów, pomoc w kuchni przy przygotowywaniu posiłków (np. obieranie warzyw) są niewątpliwie czynnościami dnia codziennego, które można wykonywać w godzinach wolnych od pracy. Podobnie wyjazdy z matką raz w miesiącu do lekarza specjalisty oraz raz w miesiącu do lekarza rodzinnego, nie wymagają rezygnacji czy niepodejmowania zajęcia zarobkowego.
W orzecznictwie sądowym przyjmuje się, iż wprawdzie rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej jest warunkiem niezbędnym do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, ale jej spełnienie nie może być sprowadzane wyłącznie do współwystępowania rezygnacji z zatrudnienia z faktem opieki nad niepełnosprawną osobą, w stosunku do której na wnioskodawcy ciążą obowiązki alimentacyjne. Pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną musi istnieć taki związek, w którym to konieczność sprawowania opieki jest przyczyną, a zarazem przeszkodą w podejmowaniu pracy zarobkowej. Dopiero istnienie takiego związku powoduje, że świadczenie pielęgnacyjne staje się surogatem wynagrodzenia za pracę, której opiekun nie może podjąć bądź kontynuować. Opieka uprawniająca do świadczenia pielęgnacyjnego, jest takim rodzajem opieki, którego skutkiem jest brak możliwości pogodzenia jej wykonywania i jednoczesnego wykonywania czynności zarobkowych. Innymi słowy, to konieczność sprawowania określonej formy opieki stanowi przyczynę rezygnacji z zatrudnienia (por. wyrok NSA z 16 listopada 2023 r., I OSK 1899/22).
Przepis art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Świadczenie pielęgnacyjne nie jest więc przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawną matką, gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku dziecka względem rodzica, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania i w związku z tym świadczenie to nie może być traktowane jako zastępcze źródło dochodu, a jako rekompensata za rezygnację z pracy z uwagi na rzeczywistą konieczność sprawowania opieki nad wymagająca jej osobą bliską. Innymi słowy, musi istnieć bezpośredni związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem) a sprawowaną opieką (por. wyrok NSA z 9 stycznia 2024 r., I OSK 2449/22). Omówione wyżej okoliczności faktyczne niniejszej sprawy w sposób jednoznaczny wskazują, że w omawianym przypadku ten bezpośredni związek nie miał miejsca.
Odnosząc się do pisma procesowego pełnomocnika skarżącego z dnia [...] r. przede wszystkim wskazać należy, iż zasiłek pielęgnacyjny, wymieniony w zarzutach tego pisma, jest świadczeniem innego rodzaju aniżeli stanowiące przedmiot sporu w niniejszej sprawie świadczenie pielęgnacyjne. Inne są przesłanki ich przyznania, a także inne osoby są do nich uprawnione. Pierwsze z nich zostało uregulowane w art. 16 u.ś.r., natomiast drugie w omówionym wyżej art. 17 tej ustawy. Treść pisma procesowego wskazuje jednakże, iż przywołanie pierwszego z tych świadczeń miało charakter oczywistej omyłki, gdyż argumentacja zawarta w uzasadnieniu odnosi się do świadczenia pielęgnacyjnego oraz regulującego zasady jego przyznawania art. 17 u.ś.r.
Niezależnie od powyższej kwestii, odnośnie stwierdzenia, iż orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności (którym legitymuje się matka skarżącego), zawierające wskazanie o konieczności stałej lub długoterminowej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji, jest wiążące dla innych organów i nie są one uprawnione do prowadzenia postępowania dowodowego i dokonywanych w tym zakresie własnych ustaleń wskazać należy, iż legitymowanie się przez osobę wymagającą opieki orzeczeniem o niepełnosprawności nie może wykluczać możliwości wywodzenia braku związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją lub niepodejmowaniem zatrudnienia a stopniem faktycznie sprawowanej opieki nad tą osobą (por. przywołany wyżej wyrok NSA z 9 stycznia 2024 r., I OSK 2449/22). W rozpatrywanej sprawie nie doszło również do sytuacji, iż organy posłużyły się domniemaniem, że skarżący nie jest pochłonięty opieką nad matką przez większą część dnia i jest w stanie podjąć zatrudnienie.
Ustalenie to było konsekwencją prawidłowo przeprowadzonego postępowania, w toku którego zebrano kompletny materiał dowodowy wymagany do rozstrzygnięcia sprawy, z poszanowaniem zasad ogólnych oraz z zapewnieniem stronie czynnego w nim udziału. W ramach tego postępowania organ I instancji przeprowadził m.in. wywiad środowiskowy, umożliwiając skarżącemu oraz jego matce możliwość pełnego przedstawienia okoliczności, które w ocenie strony były istotne dla rozstrzygnięcia sprawy. Tym samym podniesione w piśmie procesowym zarzuty naruszenia przepisów postępowania oraz zarzut naruszenia prawa materialnego nie mogły zostać uwzględnione.
Podsumowując należy stwierdzić, że ocena zgodności z prawem zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego nie dostarczyła podstaw do wyeliminowania jej z obrotu prawnego. Organ poczynił w sprawie wymagane do jej rozstrzygnięcia ustalenia faktyczne, wywiódł z nich prawidłowe wnioski, przytoczył przepisy prawa znajdujące zastosowanie do ustalonego stanu faktycznego, omówił ich treść oraz prawidłowo je zastosował, czemu dał wyraz w zaskarżonej decyzji. W toku postępowania poprzedzającego wydanie zaskarżonej decyzji Sąd nie dopatrzył się również naruszeń procedury, które miałyby istotny wpływ na rozstrzygnięcie sprawy. W szczególności nie było podstaw do przyjęcia, aby materiał dowodowy został zebrany oraz oceniony w sposób wybiórczy czy nieobiektywny, zaś dokonana ocena dowodów nie nosi znamion dowolności. Nie doszło zatem do naruszenia art. 7, art. 77 § 1, oraz art. 80 k.p.a. Kolegium zastosowało w sprawie właściwe przepisy prawa materialnego, zaś uzasadnienie zaskarżonej decyzji spełnia wymogi wynikające z art. 107 § 3 k.p.a. Organy orzekające w sprawie nie mogły zadośćuczynić wnioskowi skarżącego, gdyż zobowiązane są działać na podstawie obowiązujących przepisów prawa.
Końcowo, z uwagi na zmianę stanu prawnego, jaka nastąpiła z wejściem z życie z dniem 1 stycznia 2024 r. ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. poz. 1429 ze zm.), którą wprowadzono szereg zmian w u.ś.r., w tym dotyczących zasad przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego, należy zwrócić uwagę, iż Sąd rozpoznając niniejszą sprawę obowiązany był dokonać jej oceny według stanu prawnego obowiązującego w dacie wydania zaskarżonej decyzji Kolegium.
W konsekwencji, na podstawie art. 151 p.p.s.a., skargę należało oddalić, o czym orzeczono w pkt I sentencji wyroku.
Zawarte w pkt II sentencji rozstrzygnięcie w przedmiocie przyznanych pełnomocnikowi skarżącego kosztów postępowania znajduje oparcie w treści art. 250 p.p.s.a. Przy czym Sąd przyznał ją nie w wysokości wynikającej z § 21 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 2631), lecz w stawce wynikającej z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2023 r. poz. 1964 ze zm.). Zdaniem Sądu ustalenie wynagrodzenia pełnomocników działających z urzędu – niezależnie od wykonywanego przez nich zawodu – w stawkach odmiennych od tych, które są stosowane w odniesieniu do pełnomocników z wyboru, nie znajduje uzasadnienia konstytucyjnego.
Prawo do wynagrodzenia za wykonaną usługę nie może być bowiem uzależniane ani od pozycji procesowej pełnomocników, ani od możliwości budżetowych państwa. Zarówno bowiem pełnomocnicy z urzędu, jak i z wyboru, zobowiązani są do podjęcia tożsamych czynności procesowych oraz zachowania analogicznych zasad staranności. Ich wynagrodzenie nie powinno być więc odmienne. Sąd podziela w tym zakresie stanowisko prezentowane w szeregu wyroków Trybunału Konstytucyjnego, kwestionujących konstytucyjność zróżnicowania wynagrodzenia otrzymywanego przez pełnomocników z urzędu ze stawkami opłat za czynności pełnomocników działających z wyboru (por. wyroki Trybunału Konstytucyjnego z 23 kwietnia 2020 r., SK 66/19 – Lex nr 2952994, z 19 kwietnia 2023 r., SK 85/22 – Lex nr 3519500 oraz z 20 kwietnia 2023 r., SK 53/22 – Lex 3519515). Kierując się zatem prokonstytucyjną wykładnią przepisów prawa oraz mając na względzie art. 178 ust. 1 Konstytucji RP należało przyznać pełnomocnikowi z urzędu wynagrodzenie na poziomie równym minimalnej stawce wynagrodzenia pełnomocnika z wyboru, tzn. w kwocie 480 zł, powiększonej o należny podatek od towarów i usług.