Uzasadnienie
Pismem z dnia [...] października 2015 r. S sp. z o.o. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp. skargę na decyzję Dyrektora Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z dnia [...] września 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania płatności rolnośrodowiskowej na rok 2012. Wyrokiem z dnia 12 stycznia 2016 r., II SA/Go 931/15 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wlkp. oddalił powyższą skargę.
Na podstawie zarządzenia Przewodniczącego Wydziału z dnia 14 stycznia 2016 r. pełnomocnik strony skarżącej został wezwany do uiszczenia w terminie 7 dni opłaty kancelaryjnej za odpis wyroku z uzasadnieniem doręczonego na skutek wniosku strony w wysokości 100 zł.
Dnia 10 lutego 2016 r. skarżąca Spółka złożyła na urzędowym formularzu PPPr wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych.
Postanowieniem z dnia 10 marca 2016 r. referendarz sądowy odmówił przyznania Spółce prawa pomocy z uwagi na niewykazanie ustawowych przesłanek uzasadniających zwolnienie Spółki od kosztów sądowych.
W uzasadnieniu powyższego rozstrzygnięcia wskazano, iż ciężar dowodu co do wykazania przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na podmiocie występującym z takim żądaniem, przy czym strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. W rozpatrywanej sprawie skarżąca Spółka nie uzupełniła zgodnie z wezwaniem złożonego wniosku o przyznanie prawa pomocy, przedłożyła bowiem wyciąg z rachunku bankowego jedynie za okres od [...] grudnia 2015 r. do [...] stycznia 2016 r., podczas, gdy miał on obejmować okres 3 miesięcy.
Ocena przesłanek zwolnienia od kosztów sądowych odbywa się poprzez porównanie możliwości finansowych wnioskodawcy z obciążającymi go kosztami sądowymi. Przedsiębiorstwo, które nie wykazało, iż utraciło płynność finansową i nadal funkcjonuje w obrocie gospodarczym, nawet pomimo trudności finansowych powinno partycypować w kosztach postępowania sądowego.
Z wyciągu z rachunku bankowego Spółki wynika, że [...] grudnia 2015 r. na jej konto wpłynęła kwota 2.500 zł oraz że Spółka reguluje swoje zobowiązania względem podmiotów prywatnych (B sp. z o.o.) z tytułu umowy leasingu (2.733,53 zł – [...] grudnia 2015 r.). Nakładom na działalność gospodarczą nie można przypisać pierwszeństwa przed kosztami sądowymi. W przypadku planowania bądź wystąpienia na drogę sądową podmiot gospodarczy powinien się liczyć z koniecznością poniesienia kosztów sądowych i przeznaczenia, bądź z bieżącej działalności lub ze zgromadzonych zasobów pieniężnych, kwot niezbędnych do skutecznego wszczęcia procesu.
Za okoliczność uzasadniającą uwzględnienie wniosku referendarz nie uznał ponadto zgłoszonej przez Spółkę straty wskazując, iż strata jest jedynie nadwyżką sumy kosztów uzyskania przychodów nad osiągniętymi przychodami, nie oznacza natomiast braku środków finansowych, zatem nie warunkuje potrzeby udzielenia pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych. Stan majątkowy to nie tylko zasób gotówki znajdujący się w posiadaniu strony, lecz również środki finansowe ulokowane w majątku ruchomym i nieruchomym. W przypadku Spółki środki trwałe w postaci gruntów wynoszą 842.864 zł.
Referendarz podniósł ponadto, iż Spółka nie wykazała podjęcia jakichkolwiek czynności w celu uzyskania środków na pokrycie kosztów sądowych. W świetle powyższych okoliczności Spółka nie wykazała, iż nie jest w stanie ponieść kosztów opłaty kancelaryjnej (100 zł).
Pismem z dnia [...] marca 2016 r. Spółka wniosła od powyższego postanowienia sprzeciw wnioskując o uchylenie postanowienia i orzeczenie o przyznaniu zwolnienia. Strona skarżąca nie zgodziła się ze stanowiskiem referendarza co do priorytetowego traktowania kosztów sądowych przed innymi opłatami wskazując, iż zobowiązanie z tytułu umów leasingowych jest zobowiązaniem wieloletnim i brak uiszczenia rat leasingowych grozi rozwiązaniem umowy leasingu i utratą spłacanych przez Spółkę środków. Zdaniem skarżącej referendarz pominął fakt, iż przy prowadzeniu działalności rolniczej dopłaty mają wyrównywać utracone przez rolnika przychody i bez nich nie ma zysku. Tymczasem Spółka z uwagi na przewlekłość działania organów powyższych dopłat nie otrzymuje. Za nieuzasadnione uznała skarżąca stanowisko referendarza, wskazujące na wymóg tworzenia rezerw na koszty sądowe podnosząc, iż wierzytelności Spółki są zajęte w związku z postępowaniami egzekucyjnymi.
Ponadto Spółka zakwestionowała zrównanie w sferze zwolnienia z wpisu zdolności płatniczej spółki z domniemaną zdolnością płatniczą osobistą zarządu Spółki, wskazując, iż zdolność płatnicza jej prezesa nie istniała w dacie wniosku ani wydania postanowienia i złożenia sprzeciwu.
Spółka dodała, iż w poprzednich sprawach Spółki referendarze stawiali jej wymóg zwrócenia się do banku o pożyczkę i zobowiązania wspólników do poniesienia dopłat na wspólników na podstawie art. 177 ksh. Spółka nie zgodziła się z taką argumentacją wskazując na brak zdolności kredytowej, a w przypadku dopłat na konieczność przewidzenia takiej opcji w umowie spółki i skomplikowanej procedurze przeprowadzenia takiego wariantu.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje
Sprzeciw nie zasługiwał na uwzględnienie.
W myśl art. 260 § 1 i § 2 ustawy z dnia 30 czerwca 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 20012 r. poz. 270 ze zm., dalej zwanej p.p.s.a.), w brzmieniu znajdującym zastosowanie do spraw, w których skargi wniesiono po dniu 14 sierpnia 2015 r., w związku z art. 2 ustawy z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Dz. U. z 2015 r. poz. 658 (w przedmiotowej sprawie skarga wniesiona została w październiku 2015 r.) rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach takich wniesienie sprzeciwu wstrzymuje wykonalność zarządzenia lub postanowienia, a Wojewódzki Sąd Administracyjny orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu.
W rozpoznawanej sprawie skarżąca Spółka wniosła o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, tj. w zakresie częściowym.
Zgodnie z art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a., osoba prawna może domagać się przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania.
Wskazać także należy, iż przyznanie prawa pomocy osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej nie jest obligatoryjne, mimo spełnienia przez nią przesłanek, na co wskazuje zawarty w treści 246 § 2 p.p.s.a. zwrot "może być przyznane".
Określenie "gdy osoba prawna wykaże" oznacza, że to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z prawa pomocy. Zatem rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii będzie zależało od tego, co zostanie udowodnione przez wnioskodawcę. To na wnioskodawcy spoczywa obowiązek udowodnienia zaistnienia przesłanek uzasadniających przyznanie jemu prawa pomocy w określonym zakresie. W sytuacji, gdy wnioskodawca jest osobą prawną, jak ma to miejsce w niniejszej sprawie, musi ona wykazać nie tylko, iż nie ma środków na poniesienie kosztów postępowania, lecz także że nie ma ich, mimo wykorzystania wszelkich możliwości, aby zdobyć fundusze na ich pokrycie.
W orzecznictwie podkreśla się, iż udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Zapobiegliwości i przezorności w tym zakresie należy szczególnie wymagać od osób toczących spory sądowe w związku z prowadzoną działalności gospodarczą, która ze swej istoty wiąże się z ryzykiem ponoszenia wszystkich związanych z nią konsekwencji, w tym kosztów także sądowych (vide: postanowienie NSA z dnia 6 października 2004 r., sygn. akt GZ 61/04, GZ 64/04 niepubl.). Zgodnie bowiem z art. 84 Konstytucji RP każdy ma obowiązek świadczenia ciężarów i świadczeń publicznych, do których zalicza się daniny publiczne w postaci kosztów sądowych. Zwolnienie od tego rodzaju danin stanowi więc odstępstwo od konstytucyjnej zasady ich powszechnego i równego ponoszenia.
Dlatego winno być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli (vide: postanowienie NSA z 10 stycznia 2005r., sygn. akt FZ 478/04 niepubl.).
Należy z całą mocą podkreślić podstawową zasadę, jaką kierują się sądy przy orzekaniu w przedmiocie prawa pomocy: celem tej instytucji jest zapewnienie prawa do sądu tym podmiotom, które ze względu na swoją trudną sytuację ekonomiczną nie są w stanie uiścić kosztów sądowych. Prawo pomocy stanowi bowiem wyjątek od zasady ponoszenia przez stronę pełnych kosztów postępowania, wyrażonej w art. 199 p.p.s.a. Skoro zaś przyznanie prawa pomocy ma charakter wyjątkowy, okoliczności przytoczone przez stronę ubiegającą się o to prawo powinny uzasadniać takie (wyjątkowe) traktowanie (por. postanowienia NSA: z 8 stycznia 2015 r., II OZ 1361/14; z 13 stycznia 2015 r., II OZ 1387/14; z 14 stycznia 2015 r., II OZ 1402/14; z 16 stycznia 2015 r., I OZ 4/15 i II OZ 1152/14; z 20 stycznia 2015 r., II OZ 11/15; z 22 stycznia 2015 r., I OZ 21/15; dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych – CBOSA, orzeczenia.nsa.gov.pl).
Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej ani prawa do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest formą jej finansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący (por. postanowienie NSA z 22 stycznia 2015 r., II GZ 935/14, CBOSA).
W ocenie Sądu, referendarz sądowy prawidłowo zbadał przesłanki przyznania Spółce prawa pomocy uznając, że strona skarżąca nie wykazała w sposób należyty, iż nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania.
W uzasadnieniu wniosku o przyznanie prawa pomocy Spółka wskazała, że znajduje się w trudnej sytuacji finansowej, gdyż od 2011 r. nie otrzymała żadnych dopłat i jej przychód wynikał tylko ze sprzedaży plonów z gospodarstwa. Spółka podała, że nie jest w stanie ponieść kosztów opłaty kancelaryjnej w wysokości 100 zł w kilkunastu sprawach prowadzonych przez Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Gorzowie Wlkp. Według oświadczenia Spółki wysokość jej kapitału zakładowego wynosi: 97.681,91 zł, wartość środków trwałych: 842.864 zł, poniesiona strata: -107.822,61 zł. Ponadto Spółka podała, iż posiada jeden rachunek bankowy z saldem na koniec miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku: -7,43 zł. Za ostatni rok obrotowy ma zobowiązania na kwotę 86.214,16 zł, a dodatkowo w toku pozostają spory cywilne przeciwko stronie skarżącej.
W uzupełnieniu wniosku złożonego na wezwanie referendarza sądowego Spółka przedłożyła wyciągi z rachunku bankowego za okres od [...] grudnia 2015 r. do [...] stycznia 2016 r. (mimo, iż wezwanie dotyczyło trzech ostatnich miesięcy) z saldem końcowym 15 zł, bilans ze wskazaniem aktywów i pasywów za 2014 r. oraz jednostronny rachunek zysków i strat za 2014 r., odpis deklaracji kwartalnej od towarów i usług (4 kwartał 2015 r.) wskazujący na nadwyżkę podatku naliczonego nad należnym w kwocie 3227zł (nabycie towarów i usług o wartości netto 10 328 zł), odpis rocznego zeznania podatkowego w podatku dochodowym od osób prawnych za 2014 r.
Jak wielokrotnie podkreślano w orzecznictwie, rozstrzygnięcie w przedmiocie prawa pomocy winno wynikać ze zrównoważonej i wzajemnej oceny dwóch elementów: wysokości kosztów jakie musi ponieść strona na poczet postępowania sądowego oraz sytuacji finansowej, w tym zwłaszcza aktualnych możliwości płatniczych skarżącego (por. m.in. postanowienie NSA z 15 stycznia 2014 r. II FZ 1526/13 LEX nr 1417309).
Podstawowe obciążenia, jakie ponosi i ewentualnie ponosić może skarżąca Spółka w niniejszej sprawie to: opłata kancelaryjna za odpis wyroku z uzasadnieniem (100 zł) oraz ewentualny wpis od skargi kasacyjnej, wynoszący połowę kwoty wpisu (w badanej sprawie – 100 zł).
Spółka występując na drogę postępowania sądowego i wnosząc o zwolnienie od tego obowiązku ponoszenia jego kosztów winna uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku (por. postanowienia NSA: z dnia 19 stycznia 2010 r. o sygn. akt I GZ 1/10; z dnia 28 marca 2012 r. o sygn. akt II GZ 100/12). Zatem była zobowiązana do wykazania własnej sytuacji materialnej na tyle trudnej, by uzasadniała wyjątkowe traktowanie, o którym mowa w przytoczonym powyżej przepisie. Wobec tego, to na niej spoczywał ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy, zaś rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez spółkę wykazane.
Jako okoliczności uzasadniające zwolnienie spółki od kosztów sądowych Spółka wskazała trudną sytuację finansową uniemożliwiającą pokrycie opłaty kancelaryjnej, o czym świadczyć ma strata poniesiona przez Spółkę za ostatni rok obrotowy oraz jej zobowiązania.
W pierwszej kolejności zwrócić należy uwagę, iż Spółka pomimo skierowanego do niej wezwania o uzupełnienie wniosku o przyznanie prawa pomocy nie nadesłała wszystkich wymaganych dokumentów – dotyczy to wyciągu z rachunku bankowego, składając jedynie wyciąg obejmujący miesiąc, zamiast wymaganych trzech miesięcy. Powyższy brak nie został też przez stronę uzupełniony w sprzeciwie. Uniemożliwia to dokonanie rzetelnej analizy przepływu środków na rachunku bankowym skarżącej i pełnej oceny jej sytuacji finansowej.
W odniesieniu do straty zgłoszonej przez Spółkę, Sąd w pełni podziela stanowisko referendarza sądowego, iż strata nie jest argumentem uzasadniającym zwolnienie podmiotu z kosztów sadowych. Wykazywana przez stronę strata absolutnie nie świadczy automatycznie o braku środków finansowych, lecz powstaje w następstwie nadwyżki kosztów uzyskania przychodów nad wydatkami, a to skutkuje jedynie brakiem dochodu do opodatkowania (por. postanowienia NSA z 19 stycznia 2016 r., II GZ 961/15; z 20 stycznia 2016 r., I GZ 889/15; z 2 lutego 2016 r., II GZ 9/16). Przy wysokich przychodach strata może być efektem wydatków inwestycyjnych, zmierzających do rozwoju przedsiębiorstwa, może też wynikać z rozmaitych działań w zakresie tzw. optymalizacji podatkowej, czyli dążenia do zmniejszania obciążeń podatkowych.
Dla oceny sytuacji Spółki oraz jej możliwości finansowych istotne znaczenie ma również majątek ruchomy i nieruchomy Spółki. W przypadku skarżącej zwrócić należy uwagę, iż istotną część jej majątku stanowią środki trwałe obejmujące grunty o wartości 842.864 zł. Ponadto przedłożona przez Spółkę deklaracja dla podatków i usług za czwarty kwartał 2015 r. wskazuje na prowadzenie przez spółkę sprzedaży i uzyskiwany w związku z tym dochód. Zauważyć ponadto należy, iż Spółka pomimo wskazania we wniosku i sprzeciwie na liczne zobowiązania i postępowania egzekucyjne toczące się przeciwko niej nie przedstawiła jakichkolwiek dokumentów potwierdzających prowadzenie takich postępowań i ich rozmiar.
Ponadto jak słusznie zauważył referendarz w zaskarżonym postanowieniu, mimo złej kondycji finansowej, na jaką powołuje się Spółka we wniosku oraz w sprzeciwie, w stosunku do niej nie toczy się postępowanie restrukturyzacyjne ani upadłościowe.
Wskazane powyżej okoliczności, majątek i sytuacja finansowa przy zestawieniu kosztów, jakie Spółka zobowiązana jest ponieść lub ewentualnie będzie zobowiązana ponieść w niniejszej sprawie, nie uzasadniają zdaniem Sądu zwolnienia jej z obowiązku ponoszenia kosztów.
Natomiast końcowe rozważania Spółki odnoszące się do kwestii zrównania zdolności płatniczej Spółki z domniemaną zdolnością płatniczą osobistą jej zarządu w ogóle nie mają związku z treścią zaskarżonego postanowienia. W uzasadnieniu postanowienia referendarz sądowy nie powołał bowiem takiej argumentacji. Podobnie referendarz nie odniósł się do wymogu skorzystania przez Spółkę z takich form finansowania jak pożyczka czy też nałożenie na wspólników Spółki obowiązku poniesienia dopłat. Mając powyższe na uwadze zarzuty Spółki w w/w zakresie uznać należało za nieuzasadnione.
W świetle powyższych okoliczności, na podstawie art. 245 § 3, art. 246 § 2 pkt 2 w związku z art. 260 p.p.s.a. orzeczono jak na wstępie.