Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z 16 marca 2023 r. [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej "Kolegium"), utrzymało w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Prezydenta [...] - Kamiennej z 4 stycznia 2023 r. znak: [...], orzekającą o odmowie przyznania D. K. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną ciotką M. W..
W uzasadnieniu podjętego rozstrzygnięcia Kolegium powołało się na przepis art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r. poz. 390, zwanej dalej "u.ś.r." lub "ustawą") i wskazało, że w niniejszej sprawie wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną złożyła jej siostrzenica. Bezsporne jest, że podopieczna skarżącej legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Poza sporem również pozostaje, że skarżąca nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną ciotką. Nadto do akt sprawy dołączono umowę z 15 października 2022 r., którą M. W. "poddaje się pod opiekę D. K..
Jak podkreśliło Kolegium, istota sporu w tej sprawie sprowadza się do ustalenia, czy dopuszczalne jest przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie, której z podopieczną łączy stosunek pokrewieństwa niepowodujący powstania obowiązku alimentacyjnego pomiędzy stronami tego stosunku.
Skarżąca ubiega się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad ciotką, która jest bezdzietną panną. Skarżąca zamieszkuje wraz z podopieczną w jednym domu i sprawuje nad nią opiekę. M. W. jest siostrą matki D. K.. Matka wnioskodawczyni jest jedyną osobą (rodzeństwo tj. II stopień pokrewieństwa w linii bocznej) obowiązaną do alimentacji względem siostry - M. W..
Kolegium wyjaśniło, że jedną z przesłanek warunkujących nabycie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest przesłanka podmiotowa, która wyznacza krąg osób uprawnionych do tego świadczenia poprzez odesłanie do przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (dalej "k.r.i.o.") regulujących obowiązek alimentacyjny. Dalej Kolegium podkreśliło, że k.r.i.o. nie ustanawia wzajemnego obowiązku alimentacyjnego względem innych osób aniżeli małżonkowie oraz krewni - w linii prostej (niezależnie od stopnia pokrewieństwa, tj. rodzice, dzieci, wnuki, prawnuki, dziadkowie, pradziadkowie) lub w linii bocznej (do II stopnia, tj. rodzeństwo). Nadto obowiązek ten powstaje w przypadku nawiązania stosunku przysposobienia i dotyczy ojczymów, macoch i pasierbów.
Kolegium stwierdziło zatem, że obowiązek alimentacyjny nie ciąży na dalszych krewnych takich jak wujkowie, ciotki, kuzyni (cioteczne rodzeństwo). Powyższego nie może zmienić okoliczność, że M. W. jest osobą bliską dla skarżącej, gdyż moralny obowiązek opieki i dostarczania środków życiowych nie jest wystarczający do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego.
Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. wyraźnie wiąże uprawnienie do ubiegania się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z istnieniem obowiązku alimentacyjnego obciążającego ubiegającego się o uzyskanie takiego świadczenia w stosunku do podopiecznego. Przepisy k.r.i.o. przewidują ograniczoną listę przypadków, w których powstaje obowiązek alimentacyjny. Oznacza to, że pozostałe osoby znajdujące się w zbliżonych stanach faktycznych, ale nie spełniających warunków wskazanych w przepisach k.r.i.o. nie są obciążone obowiązkiem alimentacyjnym i w konsekwencji nie są uprawnione do uzyskania tego świadczenia.
W konsekwencji Kolegium uznało, że skarżąca jako osoba, która nie jest zobowiązana do alimentacji na rzecz ciotki nie jest również uprawniona do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad nią.
Skargę na powyższą decyzję Kolegium do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach wniosła D. K., podnosząc w szczególności, że jej ciotka ma 88 lat i porusza się przy pomocy wózka inwalidzkiego, jest po wypadku samochodowym i choruje na inne przewlekłe choroby. Podkreśliła, że sprawuje opiekę zarówno nad ciotką jak i matką, która jest siostrą ciotki. Dodała, że jest najbliższą osobą mogącą sprawować opiekę nad ciotką, ponieważ jej matka nie jest w stanie - ze względu na wiek i stan zdrowia - opiekować się siostrą. Wniosła o ponowne rozpoznanie sprawy przez Sąd.
W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasową argumentację.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach zważył, co następuje
Skarga nie zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r. poz. 259) zwanej dalej "p.p.s.a.", wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego lub przepisów postępowania w sposób, który odpowiednio miał lub mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sądowa kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń administracyjnych sprawowana jest przy tym w granicach sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a (art. 134 § 1 p.p.s.a.).
Jednocześnie zgodnie z art. 119 pkt 2 p.p.s.a., sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Kontrolowana sprawa została na tej podstawie rozpoznana w trybie uproszczonym, skoro organ wniósł o taki tryb rozpoznania sprawy, a skarżąca nie zażądała przeprowadzenia rozprawy.
Rozpatrując skargę w ramach wyżej zakreślonej kognicji Wojewódzki Sąd Administracyjny nie dopatrzył się naruszeń prawa skutkujących koniecznością uchylenia bądź stwierdzenia nieważności decyzji organu odwoławczego.
W rozpoznawanej sprawie zaskarżoną decyzją Kolegium utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji o odmowie przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego wnioskowanego na ciotkę uznając, że nie ciąży na niej obowiązek alimentacyjny.
Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:
- 1) matce albo ojcu,
- 2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
- 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
- 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności
- - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Zgodnie zaś z art. 17 ust. 1a u.ś.r., świadczenie to przysługuje osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:
- 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
- 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
- 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Z powołanych wyżej przepisów wynika, że aby ustalić prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, zarówno osoba wymagająca opieki, jak i osoba sprawująca tę opiekę muszą spełnić określone ustawą przesłanki.
Jeśli chodzi o osobę wymagającą opieki, to ustawodawca wymaga, aby osoba ta posiadała orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczenie o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami wymienionymi w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Bezspornym jest, że M. W. spełnia powyższe warunki.
Jednak poza osobą wymagającą opieki, także osoba ją sprawująca, w niniejszej sprawie skarżąca, musi spełnić ustawowe przesłanki do przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Z art. 17 ust. 1a ustawy wynika, że osobie innej niż spokrewnionej w pierwszym stopniu, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy nie ma osoby spokrewnionej w pierwszym stopniu albo gdy osoba ta nie jest w stanie sprawować opieki. Oznacza to, że świadczenie to przysługuje, oprócz rodziców i opiekuna faktycznego dziecka, tylko osobom, na których zgodnie z przepisami kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ciąży obowiązek alimentacyjny.
Istota sporu w tej sprawie sprowadza się zatem do odpowiedzi na pytanie, czy w świetle przepisów k.r.i.o. pomiędzy krewnymi trzeciego stopnia w linii bocznej (siostrzenica/bratanica - ciotka/siostra rodzica) istnieje obowiązek alimentacyjny, jak tego wymaga dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Zgodnie z art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tekst jedn. Dz. U. z 2020 r., poz. 1359, dalej "k.r.i.o.") obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych - obciąża bliższych stopniem przed dalszymi (art. 129 § 1 k.r.i.o.).
Niewątpliwie skarżąca, jako siostrzenica wymagającej opieki M. W., jest spokrewniona z nią w linii bocznej, w stopniu dalszym niż rodzeństwo. Pozostaje więc poza kręgiem osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego. Nie jest bowiem jej rodzicem, ani też inną osobą na której ciąży względem M. W. obowiązek alimentacyjny, tj. krewnym w linii prostej czy rodzeństwem, lecz jest dalszą krewną w linii bocznej, na której nie ciąży obowiązek alimentacyjny (por. wyroki WSA w Kielcach: z 25 października 2012 r., sygn. akt II SA/Ke [...], z 15 kwietnia 2021 r., sygn. akt II SA/Ke [...], dostępne: [...]).
Sąd w składzie orzekającym w sprawie niniejszej w pełni podziela, przywołane również przez Kolegium w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, stanowisko wyrażone w uchwale składu siedmiu sędziów NSA z 9 grudnia 2013 r. sygn. akt I OPS [...] (publik. jw.), że: "osobie, której nie obciąża obowiązek alimentacyjny względem pełnoletniego członka rodziny, legitymującego się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym i która nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad tym niepełnosprawnym członkiem rodziny, nie przysługuje świadczenie pielęgnacyjne na podstawie art. 17 ust. 1 i ust. 1a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych". Przedstawiony pogląd jest nadal aktualny i adekwatny do okoliczności kontrolowanej sprawy.
Za wyrokiem NSA z 12 lipca 2022 r. sygn. akt I OSK [...] dostępnym jw. należy również zwrócić uwagę, że wpływ na kształtowanie rozwiązań prawnych dotyczących określenia uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego miało orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego.
Zarówno w wyroku z dnia 15 listopada 2006 r. sygn. akt P [...], jak i w wyrokach z dnia 18 lipca 2008 r. sygn. akt P [...] oraz z dnia 22 lipca 2008 r. sygn. akt P [...], Trybunał Konstytucyjny nie zakwestionował jako niekonstytucyjnego, wymogu istnienia obowiązku alimentacyjnego pomiędzy osobą sprawującą opiekę i podopiecznym. Wręcz przeciwnie, Trybunał Konstytucyjny wyraził pogląd, że z woli ustawodawcy nie sam fakt opieki nad osobą niepełnosprawną, czy też rezygnacja dla jej sprawowania z zatrudnienia, lecz szczególna więź prawna pomiędzy osobą opiekuna a osobą niepełnosprawną wyróżnia grupę uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego. Podkreślono, że celem tych regulacji jest, by osoba zmuszona do rezygnacji z zatrudnienia w wykonaniu ciążącego na niej obowiązku alimentacyjnego sama nie popadła w niedostatek, tracąc źródło utrzymania. Nie jest natomiast intencją ustawodawcy wspieranie wszystkich osób, które dobrowolnie podejmują się opieki nad niepełnosprawnym członkiem szeroko rozumianej rodziny.
Ustawodawca uznał więc, że jednym z warunków, od których spełnienia zależy powstanie prawa do tego świadczenia jest to, że opiekę wykonuje osoba obciążona wobec podopiecznego obowiązkiem alimentacyjnym i mimo wielokrotnych zmian ustawy o świadczeniach rodzinnych od warunku tego nie odstąpił.
K. się przedstawionymi wyżej argumentami uznać należy, że warunkiem koniecznym ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne w oparciu o art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. jest przynależność wnioskodawcy do kręgu osób obciążonych wobec osoby wymagającej opieki obowiązkiem alimentacyjnym w rozumieniu przepisów k.r.i.o. Innymi słowy, brak obowiązku alimentacyjnego po stronie osoby ubiegającej się o świadczenie pielęgnacyjne na podstawie powołanych przepisów, stanowi negatywną przesłankę do przyznania takiego świadczenia.
Mając powyższe na uwadze stwierdzić należy, że w niniejszej sprawie zachodzą okoliczności wyłączające możliwość przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad ciotką, a sam fakt rzeczywistego sprawowania tej opieki nie może stanowić przesłanki do uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
Skoro zatem podniesione w skardze zarzuty nie mogły odnieść zamierzonego skutku, a jednocześnie brak jest okoliczności, które z urzędu należałoby wziąć pod rozwagę Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach orzekł jak w sentencji wyroku na podstawie art. 151 p.p.s.a.