Uzasadnienie
Decyzją z 19 stycznia 2021 r. znak: [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Wójta Gminy z 9 października 2020 r. znak: [...], odmawiającą przyznania N. T. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, wnioskowanego na W. A. W uzasadnieniu powyższego rozstrzygnięcia Kolegium wskazało, że powody odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego są inne niż wskazane przez organ I instancji. Wobec treści wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 dla oceny zasadności przyznania tego prawa nie ma znaczenia kryterium momentu powstania niepełnosprawności, które utraciło przymiot konstytucyjności. Z tego względu brak możliwości ustalenia daty powstania niepełnosprawności w świetle art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych nie może stanowić przyczyny odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w niniejszej sprawie, jak przyjął organ I instancji, wydając decyzję w oparciu o niekonstytucyjną normę prawną.
Jak ustaliło Kolegium, skarżąca jest wnuczką osoby wymagającej opieki – W. A., która jest wdową i legitymuje się orzeczeniem KRUS z 25.10.2019 r. stwierdzającym trwałą niezdolność do samodzielnej egzystencji od 25.10.2019 r. oraz orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o z 2.07.2020 r. o znacznym stopniu niepełnosprawności na stałe. N. T. nie jest zatem osobą spokrewnioną z babcią w pierwszym stopniu. W. A. ma czworo dzieci: K. J., A. A., R. T. i S. A., co do których brak informacji, że legitymują się orzeczeniami o znacznym stopniu niepełnosprawności bądź mają problemy zdrowotne. Z treści oświadczeń złożonych przez dzieci W. A. pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań wynika, że wszystkie ww. osoby pracują zawodowo i nie mogą całodobowo i długotrwale sprawować opieki nad chorą matką. Córka K. J. oraz synowie: A. A. i S. A. pracują zawodowo i mieszkają w innej miejscowości niż ich matka, natomiast córka R. T. zamieszkała w miejscowości M. oświadczyła, że pracuje w innej miejscowości.
Jak wyjaśniło Kolegium, na członkach najbliższej rodziny niepełnosprawnego spoczywa obowiązek sprawowania opieki nad nim w kolejności zależnej od stopnia pokrewieństwa, którą to kolejność zarówno Kodeks rodzinny i opiekuńczy (art. 128, art. 132 k.r.i.o.) jak i ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (art. 17 ust. 1 i ust. 1a) wyraźnie wskazują, poprzez przyznanie pierwszeństwa osobom spokrewnionym w pierwszym stopniu (wstępnym, zstępnym - czyli rodzicom, dzieciom), a dopiero w następnej kolejności dalszym krewnym. W świetle art. 17 ust. 1 tej ustawy to na dzieciach ciąży względem matki obowiązek alimentacyjny w rozumieniu Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Przy czym obowiązek alimentacyjny może polegać na świadczeniu określonych sum pieniężnych, albo na dostarczaniu w naturze określonej ilości produktów potrzebnych do życia, bądź też na osobistych staraniach.
Organ powołał się na pogląd wyrażony w wyroku NSA z 21.02.2019 r. sygn.akt I OSK 3804/18 zgodnie z którym, tylko legitymowanie się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności powodowałoby zwolnienie osób zobowiązanych do alimentacji w pierwszej kolejności i możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobom innym niż spokrewnionym w pierwszym stopniu w stosunku do osoby wymagającej opieki. Wobec powyższego organ uznał, że podniesione w sprawie okoliczności takie jak wykonywanie pracy zawodowej stanowią przeszkody prawnie obojętne względem nałożonych przez ustawodawcę obowiązków w stosunku do osób najbliższych, a ten argument jest podnoszony przez dzieci W. A. Zdaniem Kolegium, skoro na dzieciach ciąży w pierwszej kolejności obowiązek alimentacyjny, a jednocześnie brak okoliczności, które pozwoliłyby zaktualizować obowiązek alimentacyjny odwołującej względem babci przed obowiązkiem alimentacyjnym dzieci, to w realiach niniejszej sprawy, w świetle kategorycznego brzmienia art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych, nie było podstaw do przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia.
N. T. zaskarżyła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach powyższą decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego, nie zgadzając się z przyjęciem kryterium stopnia pokrewieństwa wyznaczającego kolejność zobowiązania do alimentacji jako samo w sobie stanowiącego przeszkodę w nabyciu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, bez dokładnego zbadania, kto tak naprawdę opiekuje się niepełnosprawnym członkiem rodziny. Skarżąca stwierdziła, że jest jedyną osobą, która faktycznie sprawuje opiekę nad chorą babcią, razem z nią mieszka i dlatego może zapewnić jej opiekę.
Nadto wszystkie dzieci i wnuki babci nie wyrazili chęci opieki nad nią i pisemnie zgodzili się, aby to ona ją sprawowała. Osoby te mieszkają i pracują w innych miejscowościach, a całodobowa opieka nad matką jest dla nich niemożliwa. Skarżąca podkreśliła, że wsparcie finansowe w sytuacji w jakiej znajduje się ona i jej babcia byłaby wielką pomocą.
W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko w sprawie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach zważył, co następuje.
Skarga nie zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm.), zwanej dalej "p.p.s.a.", wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego lub przepisów postępowania w sposób, który odpowiednio miał lub mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sądowa kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń administracyjnych sprawowana jest przy tym w granicach sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.).
Wojewódzki Sąd Administracyjny rozpoznał skargę na posiedzeniu niejawnym, wobec spełnienia warunków wynikających z art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. z 2020 r., poz. 374 ze zm.).
Rozpatrując skargę w ramach tak zakreślonej kognicji Wojewódzki Sąd Administracyjny nie dopatrzył się naruszeń prawa skutkujących koniecznością uchylenia bądź stwierdzenia nieważności decyzji organu odwoławczego.
Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji, jak również decyzji wydanej przez organ pierwszej instancji, stanowiły przepisy art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst. jedn. Dz. U. z 2020 r. poz. 111) powoływanej dalej jako "ustawa".
Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:
- 1) matce albo ojcu,
- 2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
- 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
- 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności
- - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Przy czym świadczenie pielęgnacyjne, w myśl art. 17 ust. 1a ustawy przysługuje osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:
- 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
- 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
- 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Z powyższymi unormowaniami koresponduje regulacja Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego tj. art. 128, w którym określono, że obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo, oraz art. 132, zgodnie z którym obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami.
W niniejszej sprawie bezspornym jest, że osoba legitymująca się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności i wymagająca opieki – W. A. ma czworo dzieci: K. J., A. A., R. T. i S. A., zaś wnioskodawczyni N. T. jest jej wnuczką. Analiza zebranego w sprawie materiału dowodowego prowadzi do jednoznacznego wniosku, że po stronie dzieci niepełnosprawnej nie zachodzą obiektywne przeszkody uniemożliwiające sprawowanie opieki nad matką, związane w szczególności z ich stanem zdrowia. Fakt niesprawowania tej opieki wynika z ich decyzji w tym zakresie i nie jest uwarunkowany przeszkodami natury obiektywnej, niezależnie od oceny tej decyzji z punktu widzenia zasad współżycia społecznego. Okolicznością niesporną w niniejszej sprawie jest, że dzieci osoby niepełnosprawnej pracują zarobkowo i troje z nich zamieszkuje w innej miejscowości niż matka, zaś córka R. T. mieszka w tej samej miejscowości ale poza nią pracuje.
Ani w toku postępowania, ani też w skardze skierowanej do Sądu, nie powoływano się na żadne inne okoliczności, które wyłączałyby możliwość sprawowania opieki przez dzieci osoby niepełnosprawnej co, w świetle art. 132 k.r.i.o., aktualizowałoby obowiązek alimentacyjny po stronie skarżącej. Rację ma bowiem organ odwoławczy, że wykonywanie pracy zawodowej nie zwalnia dzieci osoby uprawnionej z obowiązku alimentacji względem matki. Trafnie Kolegium wskazało, że obowiązek alimentacyjny powstaje z mocy prawa, a nie z wyboru dokonanego w danej rodzinie przez jej członków. Nie ma zatem w analizowanej sprawie znaczenia, że dzieci osoby niepełnosprawnej nie wyraziły woli opieki nad matką i wskazały inną osobę (wnuczkę) do sprawowania nad nią opieki, oraz to, że faktycznie skarżąca taką opiekę sprawuje.
Prawidłowe jest zatem stanowisko organu odwoławczego z którego wynika, że w świetle art. 17 ust. 1a ustawy, w realiach niniejszej sprawy, to na córkach ciąży w pierwszej kolejności obowiązek alimentacyjny, a jednocześnie brak jest okoliczności uzasadniających niemożność sprawowania przez nie opieki nad matką. Wobec czego nie było podstaw do przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia.
Zdaniem Sądu rozpoznającego niniejszą sprawę, możliwe jest przyznanie świadczenia innemu członkowi rodziny, gdy osoby zobowiązane do alimentacji w pierwszej kolejności np. dzieci osoby niepełnosprawnej, z przyczyn od siebie niezależnych i niewynikających z ich woli nie są zdolne do sprawowania nad nią opieki. Przyznanie świadczenia innemu członkowi rodziny nie może jednak obejmować sytuacji, w których dzieci osoby wymagającej opieki mają obiektywną możliwość sprawowania tej opieki (pozwala im na to wiek i stan zdrowia), lecz odmawiają jej sprawowania. Nie ma przy tym znaczenia, zdaniem Sądu, jakie są subiektywne przyczyny tej odmowy, a więc czy wynika to z wzajemnych relacji między członkami rodziny, czy też z innych przyczyn np. zdrowe dzieci nie chcą zrezygnować z pracy zawodowej w celu sprawowania opieki, a wolę takiej rezygnacji wyraża inny członek rodziny (por.: wyrok WSA w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 19 czerwca 2019 r., sygn. akt II SA/Go 254/19, Lex nr 2690435).
Dopuszczalna jest bowiem każda postać świadczeń alimentacyjnych, w tym poprzez świadczenia w naturze, jeżeli sposób ten będzie skuteczniej zabezpieczać interesy uprawnionego i będzie wygodniejszy dla zobowiązanego. Decydować o tym będą każdorazowo okoliczności sprawy. Wobec tego okoliczność, że dzieci uprawnionej pracują zawodowo nie oznacza niemożności wykonania przez nie obowiązku alimentacyjnego, jeśli może on być spełniony przez wypłatę niezbędnych środków lub pokrycie koniecznych wydatków, w tym na opiekę, a nie tylko przez osobiste świadczenie (por. np. wyrok WSA w Lublinie z dnia 26 listopada 2019 r., sygn. akt II SA/Lu 466/19). Przyjęcie odmiennego stanowiska spowodowałoby bowiem niczym nieuzasadnione przerzucenie na organy państwa kosztów związanych z opieką nad niepełnosprawną osobą, w sytuacji, gdy istnieją osoby z kręgu jej najbliższej rodziny, które w świetle obowiązujących regulacji prawnych mają względem tej osoby obowiązek pokrywania takich kosztów w ramach obowiązku alimentacyjnego, w oparciu o art. 128 i następne k.r.i.o.
Wskazać należy, że Sądowi znany jest również pogląd wyrażony w orzecznictwie sądów administracyjnych wskazujący na możliwość uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego osobie zobowiązanej w dalszej kolejności do alimentacji niepełnosprawnego w związku ze sprawowaniem opieki, nawet jeśli są osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki i nie legitymują się one orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale tylko wówczas, gdy osoby te nie mogą opieki sprawować z przyczyn obiektywnych, niezależnych od nich i ich woli. Niemniej z taką sytuacją nie mamy w tej sprawie do czynienia.
Reasumując, okoliczności powoływane przez skarżącą same w sobie nie aktualizują możliwości ubiegania się o wnioskowane świadczenie. W tym celu należałoby wykazać, że - zgodnie z brzmieniem art. 132 k.r.i.o. – dzieci W. A. nie są w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub uzyskanie od nich na czas potrzebnych uprawnionej środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami, co mógłby potwierdzać np. wyrok sądowy oddalający powództwo o alimenty wytoczone przez W. A. przeciwko jej dzieciom. Samo tylko twierdzenie osób zobowiązanych do alimentacji (tu: dzieci osoby wymagającej opieki), że nie wyrażają chęci sprawowania opieki i zgadzają się, aby tę opiekę świadczyła jedna z wnuczek, nie jest wystarczające. Nie stanowią one bowiem przyczyn obiektywnych niezależnych od nich i od ich woli.
Mając na uwadze powyższe Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach, na podstawie art. 151 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.