Uzasadnienie
Decyzją z dnia 15 kwietnia 2020 r. znak: [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze, po rozpatrzeniu odwołania M. T. od decyzji wydanej z upoważnienia Prezydenta Miasta z dnia 12 czerwca 2019 r. znak: [...] orzekającej o odmowie umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego za okres 2010/2011, 2012/2013, 2013/2014, 2014/2015, 2015/2016, 2016/2017, 2017/2018 w łącznej kwocie 33.400,48zł (tj. 24.947,91zł należność główna + odsetki ustawowe do dnia 31.12.2015 r. oraz odsetki ustawowe za opóźnienie od 1.01.2016 r. liczone na dzień wydania niniejszej decyzji) na rzecz dziecka J. T. – uchyliło zaskarżoną decyzję w całości i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji.
W uzasadnieniu organ II instancji przedstawił następujący stan faktyczny i prawny sprawy.
Do Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w dniu 14 maja 2019 r. wpłynął wniosek M. T. o umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego.
Organ I instancji w podstawie prawnej swej decyzji wskazał m.in. art. 30 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów i uznał, że przebywający aktualnie w zakładzie karnym M. T., po jego opuszczeniu (planowany termin opuszczenia 3.07.2030 r.) będzie nadal w wieku produkcyjnym. W tej sytuacji możliwe jest podjęcie przez niego pracy i spłata zobowiązania.
W odwołaniu M. T. kwestionował zasadność decyzji odmawiającej umorzenia należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego.
Rozpatrując odwołanie Samorządowe Kolegium Odwoławcze w pierwszej kolejności podniosło, że nie została wyjaśniona kwestia właściwości organu. Z uzasadnienia nie wynika bowiem czy działający z upoważnienia Prezydenta Miasta Dyrektor MOPR jest organem właściwym dłużnika i tym samym nie wiadomo, czy występuje w podwójnej roli jako organ właściwy wierzyciela oraz dłużnika i czy przepis art. 30 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, również będzie miał w sprawie zastosowanie.
Organ odwoławczy wyjaśnił, że art. 30 ust. 2 ww. ustawy z uwagi na uznaniowy charakter rozstrzygnięcia wydawanego na podstawie tego przepisu wymaga od organu ustalenia aktualnej sytuacji rodzinnej, zdrowotnej i finansowej zobowiązanego. Wprawdzie organ I instancji zwrócił się do M. T. o przesłanie wyjaśnień dotyczących jego sytuacji dochodowej i rodzinnej według załączonego wzoru, jednakże nie uzyskał klarownej odpowiedzi na poszczególne pytania. Materiał dowodowy na którym oparto rozstrzygnięcie stanowią wyłącznie dwa pisma z Zakładu Karnego z których wynika, że M. T. przebywa tam od 20.08.2014 r., planowany termin zwolnienia określono na 3.07.2030 r., oraz że nie jest zatrudniony odpłatnie.
Zgodnie ze stanowiskiem Kolegium, organ I instancji nie dokonał ustaleń w aspekcie przesłanek z art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, a tym samym nie wyjaśnił w sposób bezsprzeczny i nie budzący wątpliwości stanu faktycznego. W celu wyjaśnienia sytuacji zdrowotnej, rodzinnej i dochodowej organ powinien w trybie przewidzianym w art. 52 ustawy kodeks postępowania administracyjnego rozważyć wystąpienie o pomoc prawną do gminy właściwej ze względu na miejsce przebywania M. T., celem przeprowadzenia wywiadu alimentacyjnego i uzyskania niezbędnych danych dla załatwienia sprawy. Ponadto organ odwoławczy zwrócił uwagę na inne możliwości niż tylko całkowite umorzenie zaległości alimentacyjnych, np. częściowe umorzenie zaległości, rozłożenie na raty czy też odroczenie terminu spłaty.
W sprzeciwie do tut. Sądu M. T. stwierdził cyt.: "Niedomówienia istniejące miedzy Miejskim Ośrodkiem Pomocy Rodzinie Dział Świadczeń z Funduszu Alimentacyjnego, a niezasadnym dłużnikiem M. T. rozpozna Sąd Rejonowy III Wydział Rodzinny i Nieletnich, sygn. akt Ldz [...] w przedmiocie naruszenia prawa, zwolnienie w całości z uregulowania zobowiązań alimentacyjnych wobec Skarbu Państwa co uwzględnia wniosek M. T. z dnia 29.04.2019 r."
W odpowiedzi na sprzeciw Kolegium wniosło o jego oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 64a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2019 r. poz. 2325), dalej "Ppsa", od decyzji, o której mowa w art. 138 § 2 Kpa skarga nie przysługuje, jednakże strona niezadowolona z treści decyzji może wnieść od niej sprzeciw. Rozpoznając sprzeciw od decyzji, sąd ocenia jedynie istnienie przesłanek do wydania decyzji, o której mowa w art. 138 § 2 Kpa (art. 64e Ppsa). Dokonując kontroli rozstrzygnięcia wydanego na podstawie art. 138 § 2 Kpa sąd administracyjny nie jest zatem władny odnosić się do meritum sprawy. Rola sądu administracyjnego kontrolującego decyzję o charakterze kasacyjnym sprowadza się do analizy przyczyn, dla których organ odwoławczy uznał za konieczne skorzystanie z możliwości przewidzianej ww. unormowaniem, a w przypadku uznania, że uchylenie decyzji organu I instancji i przekazanie mu sprawy do ponownego rozpatrzenia nie wynikało z przyczyn wymienionych w art. 138 § 2 Kpa, sąd uwzględnia sprzeciw (art. 151a § 1 Ppsa).
Zgodnie z art. 138 § 2 Kpa, organ odwoławczy może uchylić zaskarżoną decyzję w całości i przekazać sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi pierwszej instancji, gdy decyzja ta została wydana z naruszeniem przepisów postępowania, a konieczny do wyjaśnienia zakres sprawy ma istotny wpływ na jej rozstrzygnięcie. Jednocześnie, przekazując sprawę, organ ten powinien wskazać, jakie okoliczności należy wziąć pod uwagę przy ponownym rozpatrzeniu sprawy.
W analizowanej sprawie, w uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy wskazał, że organ I instancji nie wyjaśnił w sposób bezsprzeczny i nie budzący wątpliwości stanu faktycznego sprawy, a tym samym nie ocenił należycie możliwości spłaty zadłużenia w kontekście przesłanek z art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2019 r., poz. 670 ze zm.). Zgodnie z powołanym wyżej przepisem, organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Na tle stosowania tego przepisu orzecznictwo wypracowało pewne kryteria, którymi należy kierować się rozpoznając wniosek strony.
Niewątpliwie ustawowymi przesłankami wydania decyzji o umorzeniu należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, jest sytuacja dochodowa i rodzinna dłużnika alimentacyjnego. W orzecznictwie sądów administracyjnych podkreśla się również, iż dokonując wykładni art. 30 ust. 2 ww. ustawy, a tym samym oceny sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika, o której mowa w tym przepisie, należy mieć na uwadze nie tylko aktualną sytuację dłużnika, lecz także należy ocenić, czy istnieją widoki na poprawę jego sytuacji w przyszłości. Inne są możliwości spłaty zadłużenia przez osoby np. legitymujące się orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy, czy też będące w podeszłym wieku, a inne osoby młodszej nie legitymującej się takim orzeczeniem, mające możliwości zarobkowania (wyrok NSA z 28 czerwca 2017 r. sygn. akt I OSK 2417/17 - dostępny na: http://orzeczenia.nsa.gov.pl).
Trafnie zauważa Kolegium, że decyzja wydawana na podstawie cyt. przepisu zapada w ramach uznania administracyjnego, o czym przesądza użyte przez ustawodawcę sformułowanie "organ może umorzyć". Uznanie nie oznacza dowolności, wręcz przeciwnie, organ ma obowiązek wyczerpującego zebrania materiału dowodowego celem ustalenia istotnych okoliczności sprawy, a następnie dokonania ich wnikliwej analizy i poddania ocenie zgodnie z wymogami procedury administracyjnej.
Wydanie decyzji o umorzeniu należności alimentacyjnych musi być więc poprzedzone wyjaśnieniem rzeczywistej sytuacji strony w aspektach sytuacji dochodowej i rodzinnej, a uzasadnienie decyzji zawierać ocenę tej sytuacji. Obowiązek poczynienia ustaleń dotyczących sytuacji dochodowej i rodzinnej osoby domagającej się umorzenia zaległości na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów obarcza organy obu instancji, co wynika z zasady dwuinstancyjności (art. 15 k.p.a.). Zasadę tę rozumie się jako obowiązek dwukrotnego rozpoznania i rozstrzygnięcia sprawy. Jest przy tym oczywiste, że Kolegium przy rozpoznaniu sprawy w pełnych granicach może, a wręcz musi oprzeć się na dowodach zgromadzonych przez organ I instancji.
W ocenie Sądu Kolegium słusznie podniosło, że zgromadzony w sprawie materiał dowodowy w postaci dwóch pism z Zakładu Karnego, gdzie skarżący odbywa karę pozbawienia wolności oraz pisma M. T. z dnia 29 maja 2019 r. pozwoliło wyłącznie na stwierdzenie, że skarżący odbywa karę pozbawienia wolności od 20.08.2004 r. a planowane zwolnienie nastąpi 3.07.2010 r. oraz że nie jest odpłatnie zatrudniony w ww. jednostce. Organy nie przeprowadziły więc postępowania dowodowego w zakresie wyznaczonym w przepisie art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, analizując sytuację dochodową i rodzinną wnioskodawcy.
Na akceptację zasługują wytyczne Kolegium wskazujące na konieczność wyjaśnienia, czy skarżący posiada orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, czy się leczy, w jaki sposób przebywając na wolności prowadził gospodarstwo, czy ma zobowiązania wobec innych osób, czy pracował przed umieszczeniem w Zakładzie, jakie ma przygotowanie zawodowe, a tym samym jakie ma możliwości podjęcia zatrudnienia po opuszczeniu zakładu. Uwzględniając dotychczasowe trudności w uzyskaniu od skarżącego konkretnych danych jak również fakt przebywania skarżącego poza obszarem właściwości organu I instancji (jeżeli Dyrektor MOPR jest organem właściwym do załatwienia tej sprawy) celowym jest także rozważenie zwrócenia się o pomoc prawną do gminy właściwej ze względu na miejsce położenia Zakładu Karnego o przeprowadzenie ze skarżącym wywiadu alimentacyjnego. Nie wykluczone bowiem jest, że tylko taki sposób przeprowadzenia postępowania przyczyni się do wyjaśnienia sprawy i będzie zgodny z zasadami i regułami kodeksu postępowania administracyjnego.
W konsekwencji powyższych uwag zgodzić się należy z Kolegium, iż argumentacja zawarta w decyzji organu I instancji nie uzasadnia odmownego sposobu załatwienia wniosku skarżącego. Biorąc pod uwagę dotychczasowe rozważania stwierdzić należy, że Sąd nie przesądzając treści przyszłego rozstrzygnięcia organów orzekających, podziela stanowisko Kolegium wyrażone w zaskarżonej decyzji, że decyzja organu I instancji została wydana z naruszeniem przepisów postępowania - art. 7, art. 77 § 1 k.p.a., a konieczny do wyjaśnienia zakres sprawy miał bezpośredni wpływ na treść rozstrzygnięcia.
Skoro zaskarżona decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego odpowiada prawu, brak było podstaw do uwzględnienia sprzeciwu, który w tej sytuacji podlega oddaleniu na podstawie art. 151a § 2 p.p.s.a.