Uzasadnienie
W odpowiedzi na wezwanie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie do uiszczenia wpisu sądowego w kwocie 200 zł od skargi na decyzję Wojewody [...] z dnia 7 maja 2010 r. Nr: [...] w przedmiocie odmowy ustalenia i wypłaty odszkodowania skarżący M.Z. złożył wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych.
Z danych zawartych w formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika, że skarżący pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną H., synem A. i synową A. Ich miesięczny dochód wynosi 3.250 zł i stanowi go emerytura skarżącego w wysokości 1.350 zł, emerytura jego żony w wysokości 500 zł oraz wynagrodzenie za pracę synowej w wysokości 1.400 zł. Syn nie uzyskuje dochodów z prowadzonej działalności gospodarczej. Skarżący nie posiada na własność żadnej nieruchomości, mieszka w domu o powierzchni 100 m² na zasadach prawa dożywocia. Nie dysponuje cennymi przedmiotami, ani oszczędnościami.
W uzasadnieniu wniosku skarżący podniósł, że nie ma środków na zapłatę kosztów sądowych.
Oświadczenie zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okazało się niewystarczające do oceny stanu majątkowego i możliwości płatniczych skarżącego, dlatego na podstawie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, został on wezwany do uzupełnienia wniosku poprzez: potwierdzenie stosownymi dokumentami dochodów osiąganych przez skarżącego, jego żonę, synową i syna wraz ze wskazaniem formy prowadzonej przez niego działalności gospodarczej, przesłanie wyciągów z rachunków bankowych wnioskodawcy oraz osób pozostających wraz z nim we wspólnym gospodarstwie domowym, wykazanie majątku nieruchomego i ruchomego oraz oszczędności syna i synowej skarżącego, potwierdzenie odpowiednimi dokumentami wydatków związanych z aktualnym utrzymaniem i leczeniem oraz wyjaśnienie czy skarżący, bądź członkowie jego rodziny posiadają gospodarstwo rolne i czy uzyskują dochody z takiego gospodarstwa.
W odpowiedzi na wezwanie skarżący oświadczył, że wraz z żoną nie gospodarują wspólnie z nikim, żyją tylko z jałmużny z ZUS. Działalność gospodarcza syna w ubiegłym roku i obecnie przynosi straty, dlatego syn z powodu zadłużenia zamknął ją. Od tygodnia syn podjął pracę. Syn posiada gospodarstwo rolne wielkości 1.8 ha, które przynosi straty. Do pisma skarżący załączył kartę informacyjną leczenia szpitalnego żony oraz odcinki emerytury swojej i żony.
Mając na uwadze powyższe, zważono, co następuje:
Prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, mającą na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego.
Instytucja przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, którego domaga się skarżący, zgodnie z art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zmianami) przysługuje osobie fizycznej, która wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przez uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny należy rozumieć dopiero takie zachwianie sytuacji materialnej i bytowej wnioskodawcy, iż nie byłby on w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 marca 2005 r., sygn. akt: II FZ 137/05, niepubl.).
W orzecznictwie sądowym prezentowane jest stanowisko, że przyznanie prawa pomocy powinno mieć charakter wyjątkowy i winno być stosowane w stosunku do osób charakteryzujących się ubóstwem (przykładowo do takich osób można zaliczyć bezrobotnych bez prawa do zasiłku lub osoby ze względu na okoliczności życiowe pozbawione całkowicie środków do życia). Z powyższego wynika, że strona dochodząca swoich praw na drodze sądowej ma prawo do ubiegania się o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie kwalifikowanego pełnomocnika z urzędu, jednakże dla skuteczności złożonego w tej materii wniosku zobowiązana jest spełnić przesłanki określone przepisami prawa, które regulują instytucję prawa pomocy. Użyte w art. 246 ustawy sformułowanie "gdy osoba wykaże" oznacza, iż to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
Zatem to skarżący ubiegając się o udzielenie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od konieczności uiszczania kosztów sądowych, winien był przekonać sąd, że jego sytuacja materialna nie pozwala na poniesienie tych kosztów we własnym zakresie bez uszczerbku w utrzymaniu siebie i rodziny.
Zdaniem orzekającego skarżący nie wykazał, iż w stosunku do jej osoby zachodzą przesłanki, od których zależy przyznanie prawa pomocy. Dane zawarte w złożonym przez niego oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach nie mają cechy "dokładności", o której mowa w art. 252 § 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, a wezwanie do uzupełnienia danych zostało przez skarżącego wykonane jedynie w ograniczonym zakresie.
Stosownie do treści art. 255 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi strona obowiązana jest złożyć na wezwanie w zakreślonym terminie dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego, jeżeli jej oświadczenie zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości. Wezwanie skierowane do skarżącego o uzupełnienie wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez złożenie dodatkowych oświadczeń oraz nadesłanie dokumentów źródłowych oznaczało, że dane, którymi dysponował orzekający nie wystarczyły do wolnej od wątpliwości oceny jego sytuacji majątkowej, a tym samym nie umożliwiły uwzględnienia wniosku.
Wobec szeregu dokumentów, do których przedstawienia skarżący został wezwany przesłał on jedynie dwa odcinki świadczeń emerytalnych własnego i żony oraz kartę informacyjną leczenia szpitalnego żony. Z przekazów pocztowych wynika, ze wysokość świadczenia skarżącego w miesiącu maju 2010 roku wyniosła 1.325,49 zł, a świadczenie jego żony w miesiącu marcu 2010 roku wynosiło 495,10 zł. Łączne dochody małżonków Ż. wynoszą zatem 1.820,59 i są to dochody stałe i przewidywalne. Orzekający nie posiada jednak jakichkolwiek informacji na temat wysokości wydatków ponoszonych przez skarżącego i jego rodzinę związanych z koniecznym utrzymaniem i leczeniem, pomimo wyraźnego wezwania do podania takich danych i ich potwierdzenia stosownymi dokumentami.
Skarżący nie odnosi się do tej kwestii, jego oświadczenie nie zawiera nawet szacunkowych danych o skali tych wydatków w stosunku do uzyskiwanych dochodów. Przesłana karta informacyjna leczenia szpitalnego żony zawiera jedynie informacje na temat stanu zdrowia H.Z., nie jest jednak potwierdzeniem wysokości wydatków ponoszonych na zakup leków i konieczne leczenie. Nieudzielanie przez skarżącego informacji w powyższych kwestiach spowodowało, iż niewyjaśnione pozostały podstawowe okoliczności dotyczące jego możliwości płatniczych.
Sprzeczne są także informacje na temat osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym skarżącego. W formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący, oprócz żony H.Z., wykazał jako osoby prowadzące wspólne gospodarstwo domowe – syna A. i synową A., podając dane dotyczące wysokości wynagrodzenia synowej. Wezwany do potwierdzenia stanu majątkowego i dochodów osiąganych przez syna i synową za pomocą odpowiednich dokumentów skarżący oświadczył, że "my z żoną nie gospodarujemy wspólnie z nikim". Jednocześnie podał, że działalność gospodarcza prowadzona przez syna przynosiła straty, dlatego syn "zamknął ją", a od tygodnia syn podjął pracę.
Odnosząc się do powyższego, w ocenie orzekającego nieprzekonywujące jest oświadczenie skarżącego, że prowadzi on odrębne gospodarstwo domowe. Ponadto ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z dnia 5 marca 1964 r. Nr 649, poz. 59 ze zm.) ustanawia generalne zasady wspierania się przez członków rodzin, w tym rodziców i dzieci (art. 87 tej ustawy). Należy zatem oczekiwać, iż w sytuacji braku możliwości wygospodarowania środków na pokrycie kosztów postępowania sądowego przez skarżącego w pierwszej kolejności winien on poszukiwać wsparcia u członków swojej najbliższej rodziny, a dopiero później, gdyby pomoc ta okazała się niewystarczająca – zwrócić się o zwolnienie go z kosztów sądowych. Ich możliwości finansowe stanowią bowiem istotny czynnik kształtujący sytuację majątkową strony, który musi być uwzględniony przy ocenie przesłanek prawa pomocy. Z tego właśnie powodu skarżący został wezwany do wykazania stanu majątkowego i dochodów syna i synowej, któremu jednak nie zadośćuczynił.
W świetle powyższego należy stwierdzić, iż skarżący nie wykazał, że faktycznie znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
Na marginesie należy wyjaśnić, że Sąd nie jest zobowiązany do prowadzenia dochodzenia w sytuacji, gdy dokładne dane umożliwiające pełną ocenę stanu majątkowego oraz możliwości płatniczych wnioskodawcy nie są znane, gdyż uchyla się on od złożenia stosownych dokumentów i oświadczeń w tym przedmiocie. Jak już bowiem wyjaśniono to sprawą zainteresowanego jest wykazanie zasadności złożonego wniosku w świetle ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy.
Z tych względów orzeczono jak w sentencji postanowienia na podstawie art. 245 § 3, art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zmianami).