Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowiez 5 września 2012 r., sygn. akt II SA/Kr 879/12

Uzasadnienie

Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z [...].11.2011 r., na podstawie art. 1 ust. 1, art. 2 pkt 2 lit. "a" i art. 4 ust. 1 ustawy z 31.

05. 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, póz. 395 ze zm.) odmówił J.P. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego określonego w ww. ustawie.

W uzasadnieniu organ wskazał, iż w dniu 20.04.2011 r. weszła w życie nowelizacja art. 2 pkt 2 lit. "a" ww. ustawy, w którym stwierdzono, iż represją w rozumieniu ustawy jest: deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w łatach 1939-1945. Zatem niezbędnym warunkiem uzyskania prawa do świadczenia pieniężnego określonego w ustawie jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy.

Zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie potwierdza deportacji (wywiezienia) strony w okresie okupacji z miejsca stałego zamieszkania do innej miejscowości. Z przesłanych dokumentów (karta osobowa i ankieta biura dowodów osobistych) wynika, że strona w okresie okupacji mieszkała w stałym miejscu zamieszkania w miejscowości N., a pracowała w pobliżu w miejscowości O. J.P. wniosła o ponowne rozpoznanie sprawy. Podała, że była wywieziona do pracy z miejsca stałego zamieszkania do innej miejscowości, gdyż jej dom rodzinny znajdował się w miejscowości N. a po wywiezieniu mieszkała i pracowała "[...]" w położonej w pobliżu miejscowości O. Wskazała na trudne warunki bytowania i akty przemocy jakich się względem niej dopuszczano.

Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z [...].04.2012 r., Nr [...] utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.

W uzasadnieniu organ podał, że art. 1 ustawy z 31. 05.1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym przewiduje prawo do świadczenia pieniężnego dla osób, które podlegały represjom określonym w ustawie z tym, że nie wszystkich osób, które doznały represji okresu wojennego i powojennego. Nie dotyczy też wszystkich rodzajów i form represji, jakim w tym okresie poddani byli obywatele polscy. Omawiana ustawa przewiduje pewien ograniczony zakres rekompensat dla konkretnie ustalonych grup ofiar, z tytułu ściśle określonych rodzajów represji. Rodzaje represji, których doznanie, z zastrzeżeniem wymagań art. 1 ustawy, uprawnia do ubiegania się o przyznanie świadczenia pieniężnego, zostały wymienione enumeratywnie w art. 2 ustawy. Zgodnie z tym przepisem sam fakt wykonywania pracy w warunkach przymusowych, bez faktu deportacji, nie stanowi wystarczającej przesłanki przyznania świadczenia.

W ocenie organu zgromadzone dokumenty potwierdzają, że J.P. zamieszkała w czasie okupacji w m. N. została skierowana do pracy przymusowej w gospodarstwie rolnym K.H. znajdującym się w m. O. –Ł.. Ponadto strona podobnie jak pozostali mieszkańcy m. Ł. była zobowiązana do świadczenia pracy w niemieckim Urzędzie Celnym. Zdaniem Kierownika Urzędu w przypadku strony nie został spełniony zawarty w ustawie warunek deportacji do pracy. W ukształtowanym orzecznictwie sądowoadministracyjnym "deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej" rozumiana jest nie jako sama zmiana miejsca pobytu, ale powiązana jest z egzystencją w znacznym oddaleniu od dotychczasowego miejsca zamieszkania i w izolacji od dotychczasowego środowiska, w trudnych warunkach bytowych, klimatycznych. Deportacja musi łączyć się z przymusowym wywiezieniem, "wyrwaniem" i odizolowaniem od dotychczasowego środowiska. Stan deportacji wiąże się z życiem w otoczeniu wrogości, wyobcowania mentalnościowego, kulturowego i językowego.

Trudno przyjąć, iż miejscowość O.-Ł., w której pracowała wnioskodawczyni była dla strony obcym miejscem. Wskazuje na to nie tylko odległość dzieląca N. od miejsca pracy, lecz również zapisy w ankiecie i karcie osobowej strony. W przedmiotowych dokumentach jako miejsce zamieszkania J.P. przed 01.09.1939 r. i w czasie wojny pojawia się m. N.- Ł.. Ponadto w zaświadczeniu Parafii Rzymskokatolickiej w M. z 25.04.2004 r. wskazano, że J.P. mieszkała w czasie wojny w m. Ł. [...] i pracowała "[...] w miejscu zamieszkania".

Wątpliwości organu budzi twierdzenie wnioskodawczyni, iż pozbawiono ją całkowicie kontaktu z bliskimi i że nie mogła opuszczać miejsca pracy. W deklaracji przystąpienia do stowarzyszenia z 03.01.1990 r. J.P. wskazała, że w gospodarstwie rolnym K.H. pracowała wraz z matką. Ponadto J.P. była także zobowiązana, podobnie jak inni mieszkańcy Ł., do pracy w Urzędzie Celnym trzy razy w tygodniu, a zatem musiała mieć swobodę poruszania się. Warto także zauważyć, że w życiorysie z 09.03.2000 r. znajdującym się w aktach Fundacji "[...]" wnioskodawczyni tak opisała podleganie represjom: "Od jesieni 1940 r. zmuszona zostałam przez okupanta niemieckiego do pracy w gospodarstwie domowym i rolnym gospodarza niemieckiego w Ł. (koło N.)". Także świadkowie w swoich zeznania potwierdzają jedynie, że strona pracowała przymusowo w czasie wojny, a nie że została deportowana do pracy.

Wykonywanie pracy w warunkach przymusowych bez faktu deportacji nie stanowi jednak wystarczającej przesłanki przyznania świadczenia.

Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie na ww. decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych złożyła J.P., domagając się jej uchylenia. Podniosła, że miejscowość O., w której świadczyła pracę przymusową znajdowała się w oddaleniu 10 km od miejsca jej zamieszkania i choć odległość nie była duża to z racji wieku - 13 lat w 1941 r. - była całkowicie odizolowana i pozbawiona możliwości powrotów do domu. Podkreśliła, że tylko na początku u "[...]" przy wykopkach pracowała również jej matka, natomiast już w następnych łatach od 1942-45 r., matki nie widziała. Wskazała również, że nie mogła oddalać się z gospodarstwa, w którym pracowała, za wyjątkiem pracy w Urzędzie Celnym. Spała w stajni i była bardo źle traktowana, w tym również wykorzystywana seksualnie.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał swoje stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył co następuje

Stosownie do art. 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, póz. 1270 ze zm.), zwanej dalej w skrócie p.p.s.a., sądy administracyjne powołane są do kontroli działalności administracji publicznej, w tym w zakresie legalności decyzji administracyjnych i stosują środki określone w ustawie (art. 1 i art. 3 p.p.s.a). W ramach swej kognicji sąd bada czy przy wydawaniu zaskarżonego aktu nie doszło do naruszenia prawa materialnego i przepisów postępowania administracyjnego, nie będąc przy tym związanym granicami skargi, stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a.

Skarga nie zasługuje na uwzględnienie, ponieważ zaskarżona decyzja organu jak również poprzedzająca ją decyzja własna organu nie naruszają prawa w stopniu uzasadniającym wyeliminowanie ich z obrotu.

Materialnoprawną podstawę wydania zaskarżonej decyzji stanowią przepisy ustawy z 31.

05. 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, póz. 395 ze zm.), w której zostały określone przesłanki uprawniające do nabycia uprawnienia do określonego w niej świadczenia pieniężnego. Zgodnie z treścią art. 1 ust. 1 tej ustawy, świadczenie pieniężne zwane dalej "świadczeniem" przysługuje osobom, które w okresie podlegania represjom określonym w ustawie były obywatelami polskimi i są nimi obecnie. Zgodnie z art. 2 pkt 2 ustawy represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium: a) III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 - 1945 bądź b) Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od \1 września 1939 r. do 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach.

Cytowane brzmienie art. 2 pkt 2 ustawy zostało wprowadzone ustawą z 25 lutego 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach do pracy przymusowej przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 72, póz. 380), której przepisy weszły w życie 20 kwietnia 2011 r. Zmiany treści przepisu art. 2 pkt 2 ustawy wynikają z wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 16 grudnia 2009 r w sprawie K 49/07 (Dz. U. Nr 220, póz. 1734), w którym stwierdzono, że art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

W uzasadnieniu ww. wyroku Trybunał Konstytucyjny wskazał, że ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one również poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, najczęściej nieprzyjaznym środowisku.

Trybunał wskazał, że w języku potocznym "deportacja jest karą polegającą na skierowaniu skazanego do odległej miejscowości na przymusowy pobyt; zesłanie". Należy podkreślić, że stosownie do poglądu Trybunału Konstytucyjnego nie można kwestionować samej zasady ustawowej, aby świadczenia deportacyjne otrzymywały tylko te osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej podczas II wojny światowej i tuż po jej zakończeniu przybierał szczególnie dotkliwą formę, tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska.

Powyższe oznacza, że materialnoprawną przesłanką dla przyznania świadczenia pieniężnego jest stwierdzenie, że osoba wykonująca przymusową pracę wykonywała ją przez okres co najmniej 6 miesięcy i w warunkach deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej. Zgodnie z utrwaloną linią orzecznictwa sądowoadministracyjnego "deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej" rozumiana jest nie jako sama zmiana miejsca pobytu, ale powiązana z egzystencją w znacznym oddaleniu od dotychczasowego miejsca zamieszkania i w izolacji od dotychczasowego środowiska, w trudnych warunkach bytowych, klimatycznych. Deportacja musi łączyć się z przymusowym wywiezieniem, "wyrwaniem" i odizolowaniem od dotychczasowego środowiska. Stan deportacji wiąże się z życiem w otoczeniu wrogości, wyobcowania mentalnościowego, kulturowego i językowego. Przy tym wykonywanie pracy przymusowej nawet w miejscowości położonej w niewielkiej bo kilku czy kilkunastometrowej odległości od miejsca zamieszkania, nie przesądza jeszcze o braku deportacji w rozumieniu art. 2 ust. 2 ustawy (por. wyrok WSA w Rzeszowie z 28..

1. 07. 2011 r., sygn. akt II SA/Rz 350/11; wyrok WSA w Gdańsku z 31.
2. 08. 2011, sygn. akt II SA/Gd 581/11, Lex nr 896429).

Odnosząc powyższe do okoliczności rozpatrywanej sprawy należy przede wszystkim wskazać, ze w ocenie Sądu organ przeprowadził wnikliwe postępowanie dowodowe, zebrał wyczerpujący materiał dowodowy i w sposób prawidłowy go rozpatrzył i ocenił, czym wyczerpał wymagania dyspozycji z art. 77 § 1 kpa. Odniósł się także do zarzutów wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. Mając na uwadze uzasadnienie zaskarżonej decyzji oraz przedłożone administracyjne akta sprawy trzeba wskazać, że organ oparł swoje ustalenia na dokumentach w tym zaświadczeniu z księgi parafialnej Parafii Rzymskokatolickiej w M. z 25 kwietnia 2004 r, podpisanym przez ks. proboszcza P.M., w którym wskazano, iż J.P. mieszkała w czasie wojny w m. Ł. pod numerem nr [...] i pracowała "[...] w miejscu zamieszkania" oraz, że w pobliżu znajdował się Urząd Celny, w którym przymusowo pracowało wielu mieszkańców wsi Ł,. Z Karty Osobowej z 14 marca 1951 r. znak [...] wynika, że J.P. zarówno przed wojną tj. do 1 września 1939 r. jak i czasie wojny mieszkała i mieszka w dacie wystawienia dokumentu w N. nr [...].

Analogiczne dane dotyczące miejsca zamieszkania skarżącej wynikają z przedłożonej w aktach administracyjnych sprawy ankiety skierowanej przez skarżącą do Biura Dowodów Osobistych, w której w punkcie 10 lit. b. wskazano, że w czasie okupacji miejscem zamieszkania J.P. była N-.Ł.. Nadto organ uwzględnił w swoich ustaleniach deklarację przystąpienia skarżącej do Stowarzyszenia Polaków Poszkodowanych przez III Rzeszę Niemiecką nr [...] z 3 stycznia 1990 r. w której J.P. określiła się, że jest ofiarą pracy przymusowej i wskazała, że w okresie od 10.

1. 10. 1941 r. do 10.

1. 01. 1945 r. pracowała u bauera niemieckiego w O. Nie zakreśliła przy tym punktu 3 ankiety wskazującego iż podlegała wysiedleniu. W pozycji nr III ww. ankiety dodatkowo poinformowała, że u bauera pracowała z matką jako małoletnia, że gospodarstwo matki i ojca zostało "zabrane" przez Niemców i odzyskane po okupacji, a praca którą wykonywała była przymusowa i bezpłatna. Organ zebrał także informacje od świadków, którzy potwierdzili, iż J.P. w okresie okupacji, podobnie jak inni mieszkańcy m. Ł. - pracowała w urzędzie celnym. Takie oświadczenie (pod rygorem odpowiedzialności z art. 247 kk) złożył S.W. w dniu 15.
2. 09. 2011 r. wskazując, że J.P. pracowała w czasie okupacji na granicy, on ją widywał jak udawała się do tej pracy ponieważ jego dom w N. znajdował się ok. 300 m od granicy. Z oświadczenia złożonego przez C.G. w dniu 15.

1. 09. 2011 -wynika, że skarżąca w czasie okupacji pracowała u bauera K.H., a dodatkowo "prała i sprzątała na granicy".

Konkludując należy wskazać, że organ prawidłowo ocenił ww. dokumenty i szczegółowo wykazał w uzasadnieniu, że są spójne i przekonujące i w ich oparciu o nie ustalił, że w okresie okupacji skarżąca wykonywała prace przymusowe w gospodarstwie bauera tj. K. –H. w miejscowości O.-Ł., a nadto pracowała w Urzędzie Celnym przy czym praca ta nie była wykonywana w warunkach deportacji, gdyż miejscem zamieszkania skarżącej także w okresie wykonywania przedmiotowej pracy przymusowej była miejscowość, w której mieszkała również przed 1 września 1939 r. tj. w N.. Skarżąca pracowała w gospodarstwie razem z matką, a urzędzie celnym pracowali także inni mieszkańcy wsi N. Należy podkreślić, ze w obszernym uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ odniósł się także do twierdzeń skarżącej, iż przedmiotowa praca byłą wykonywana w warunkach deportacji, wskazując, że powyższe nie wynika z przedłożonych przez skarżącą dokumentów.

Należy przy tym zauważyć, że organ nie kwestionuje w żadnym zakresie, że skarżąca była zmuszona do wykonywania ciężkiej pracy przymusowej, że była źle, a nawet okrutnie traktowana, ale zgodnie z ww. przepisami wnioskowane przez nią świadczenie może być przydzielone tylko osobie, która wykonywała pracę przymusową w ramach w deportacji, stanowiącej szczególnie dotkliwą formę odizolowania i wyrwania od dotychczasowego środowiska, co nie miało miejsca w przypadku skarżącej.

Mając na uwadze powyższe Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie na podstawie art. 151 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji.