Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z [...] r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł., po rozpatrzeniu odwołania N. K., utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta Ł. z [...] r. znak: [...].
Jak wynika z akt sprawy decyzją z [...] grudnia 2017 r. Prezydent Miasta Ł. orzekł o uznaniu świadczeń z funduszu alimentacyjnego za nienależnie pobrane oraz o konieczności zwrotu przez N. K. nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego za okres od 01.03.2017 r. do 31.08.2017 r. w kwocie 1.980,00 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie naliczonymi do dnia wydania ww. decyzji w kwocie 66,77 zł, co w sumie stanowi kwotę 2.046,77 zł.
Decyzją z [...] stycznia 2018 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł. utrzymało w mocy w/w decyzję. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi prawomocnym wyrokiem z 11 października 2018 r. sygn. akt II SA/Łd 428/18 oddalił skargę N. K..
W dniu 13 marca 2018 r. N.K. zwróciła się z wnioskiem o umorzenie w całości kwoty nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego za okres od 01.03.2017 r. do 31.08.2017 r.
Decyzją z [...] marca 2018 r. organ I instancji odmówił umorzenia w całości kwoty nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego.
Decyzją z [...] kwietnia 2018 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł. utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu pierwszej instancji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi prawomocnym wyrokiem z 18 stycznia 2019 r. sygn. akt II SA/Łd 740/18 uchylił decyzje organów obu instancji w przedmiocie odmowy umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego.
W dniu 6 kwietnia 2018 r. N.K. zwróciła się do organu I instancji z wnioskiem o odroczenie terminu spłaty kwoty nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego za okres od 01.03.2017 r. do 31.08.2017 r. do czasu zakończenia postępowania odwoławczego. Decyzją z [...] kwietnia 2018 r. organ I instancji odroczył termin spłaty pozostałej do spłaty kwoty nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego do czasu wpływu ostatecznej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. W dniu 14 maja 2019 r., strona złożyła kolejne pismo, w którym dokonała aktualizacji sytuacji dochodowej i zdrowotnej swej rodziny.
Decyzją z [...] sierpnia 2019 r. Prezydent Miasta Ł. ponownie odmówił N. K. umorzenia w całości kwoty nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego za okres od 01.03.2017 r. do 31.08.2017 r. w wysokości 1.980,00 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie naliczonymi do dnia wydania niniejszej decyzji w kwocie 266,68 zł, co w sumie stanowi kwotę 2.246,68 zł.
W odwołaniu od decyzji N.K. zarzuciła organowi naruszenie przepisów postępowania i wydanie decyzji z pominięciem wyroku WSA w Łodzi z 18 stycznia 2019 r. sygn. akt II SA/Łd 740/18. Zakwestionowała także ustalenie w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji granicy skrajnego ubóstwa na kwotę 467,41 zł na osobę w gospodarstwie dwuosobowym emeryckim, w sytuacji gdy granica ta wynosi 954,95zł na osobę (opracowanie o poziomie minimum socjalnego w 2018 r. załączyła do odwołania).
Wskazaną na wstępie decyzją z [...] r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł., na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2018 r., poz. 2096 z późn.zm. – w skrócie "k.p.a."), art. 23 ust. 1, ust. 1a, ust. 5, ust. 6, ust. 7, ust. 8 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j. Dz.U. z 2019 r., poz. 670 z późn.zm. – w skrócie "ustawa"), utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji.
Uzasadniając podjęte rozstrzygnięcie Kolegium zgodziło się ze stanowiskiem organu I instancji, iż w przypadku N. K. nie wystąpiły szczególne okoliczności uzasadniające umorzenie w całości kwoty nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych za okres od 01.03.2017 r. do 31.08.2017 r.
Jak podkreślił organ w wyroku z 18 stycznia 2019 r. sygn. akt II SA/Łd 740/18 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi wskazał, że ustalenia faktyczne i motywy, które legły u podstaw zaskarżonego rozstrzygnięcia nie dawały, w ocenie Sądu, podstaw do stwierdzenia, że organy nie przekroczyły granic uznania administracyjnego. (...) Organy w żaden sposób nie odniosły się do konsekwentnie podnoszonych przez skarżącą argumentów odnośnie do jej bardzo złej sytuacji zdrowotnej (trwającej od 2010 r., spowodowanej udarem niedokrwiennym mózgu). Skarżąca wykazała, że utrzymuje się z niskiej renty, a jej możliwości zarobkowe, z uwagi na orzeczoną niepełnosprawność, są wyjątkowo ograniczone. W uzasadnieniu decyzji organy w żaden sposób nie odniosły się do okoliczności stałej rehabilitacji skarżącej, konieczności ciągłego przyjmowania leków, a także braku perspektyw na wyzdrowienie. Do tego organy zignorowały informacje skarżącej, że w lutym 2018 r. zdiagnozowano u jej córki torbiel w głowie, co również w oczywisty sposób przekłada się na ocenę, że jej sytuacja życiowa jest wyjątkowo trudna.
W ocenie Sądu organy, zamiast ocenić całościowo sytuację majątkową, osobistą, czy ogólnie życiową skarżącej, poprzestały na lakonicznym stwierdzeniu, że nie każda trudna sytuacja finansowa uzasadnia umorzenie nienależnie pobranych świadczeń, dodając przy tym, że niskie dochody nie mogą zostać uznane za wystarczającą przesłankę uzasadniającą umorzenie zadłużenia. Tymczasem skarżąca wnosząc o umorzenie należności, podała także szereg innych niż tytko niskie dochody argumentów przemawiających w jej ocenie za uwzględnieniem wniosku.
W ocenie Kolegium zaskarżonej decyzji nie można skutecznie postawić zarzutu naruszenia art. 153 p.p.s.a., gdyż rozstrzygając sprawę ponownie organ I instancji zastosował się do dokonanej oceny prawnej oraz wskazań co do dalszego postępowania wyrażonych we wskazanym wyżej wyroku WSA.
Następnie organ przywołał brzmienie art. 23 ust. 1, ust. 1a, ust. 7 i 8, art. 2 pkt 7 lit. d ustawy i stwierdził, że w sprawie bezspornym jest, iż w stosunku do N.K. orzeczono o uznaniu i o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych na rzecz M.J. za okres od 01.03.2017 r. do 31.08.2017 r., wobec czego nie ma żadnych wątpliwości co do obowiązku dochodzenia zwrotu kwoty 1.980,00 zł wraz z ustawowymi odsetkami. Po przeprowadzeniu postępowania organ I instancji prawidłowo ustalił, iż w przypadku N. K. nie wystąpiły szczególne okoliczności uzasadniające umorzenie nienależnie pobranych świadczeń.
Kolegium podkreśliło, że umorzenie należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego ma charakter wyjątkowy i zachodzi jedynie wówczas, gdy na skutek obiektywnych okoliczności sytuacja dotycząca rodziny uniemożliwia stronie wywiązanie się z ciążącego na niej obowiązku zwrotu nienależnie pobranych świadczeń, teraz i w przyszłości. Zdaniem organu wniosek N. K. został rozpatrzony przy uwzględnieniu jej sytuacji dochodowej i rodzinnej, a wyciągniętych na tej podstawie wniosków nie można uznać za dowolne. Organ administracji poczynił ustalenia w oparciu o całokształt materiału dowodowego, zgromadzonego i zbadanego w sposób wyczerpujący, a więc przy podjęciu wszelkich kroków niezbędnych dla dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, jako warunku wydania decyzji o przekonującej treści. SKO zgodziło się z zaprezentowaną w uzasadnieniu decyzji organu I instancji argumentacją, co do tego, że trudna sytuacja dochodowa nie stanowi sama w sobie przesłanki, która umożliwiłaby umorzenie należności z tytułu świadczeń nienależnie wypłaconych z funduszu alimentacyjnego na rzecz osoby uprawnionej.
Rozpoznając wniosek o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń organ administracji publicznej zobligowany jest zbadać sytuację życiową wnioskodawcy oraz rodziny, którą tworzy. Na sytuację życiową składają się wysokość osiąganych dochodów oraz stan rodzinny. Organ musi dokonać oceny, czy w którejś z powyższych sfer wystąpiły zdarzenia, którym można by przypisać cechy "szczególnie uzasadnionych okoliczności"
Ze zgromadzonych w sprawie dokumentów wynika, że rodzina składa się z 2 osób. W jej skład wchodzą: wnioskodawczyni (obecnie 40 lat) i jej córka M. J., ur.[...].2001r. N. K. jest po udarze niedokrwiennym mózgu przebytym w 2009 r. Od 30 roku życia ma orzeczoną niepełnosprawność, a od 2010 r. jest na rencie chorobowej do 29 lutego 2020 r. Przebyta choroba nie stała na przeszkodzie w podjęciu zatrudnienia w 2017 r. w Zakładzie Pracy Chronionej, które doprowadziło do powstania nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Składając w 2018 r. wniosek o umorzenie N.K. podkreśliła m.in., że jest w trudnej sytuacji życiowej, zdrowotnej i materialnej. Na jej sytuację ma wpływ fakt wstrzymania wszystkich świadczeń na córkę M. Od 1 czerwca 2018 r. jej dochód to renta, alimenty od babci i dodatek mieszkaniowy w łącznej kwocie 1.148 zł, a wydatki to kwota 1.312 zł. Na stałe miesięczne wydatki składają się: czynsz - 446 zł, PZU Życie - 54 zł, prąd - 122 zł, szkoła czesne - 130 zł, tv i internet - 87 zł, gaz - 34 zł, telefon - 129 zł, migawki - 90 zł, środki czystości i higieniczne - 60 zł i lekarstwa - 160 zł. Podkreśliła, że gdyby otrzymywała świadczenia: alimenty - 330 zł, rodzinne - 124 zł i wychowawcze - 500 zł jej dochód wynosiłby 2.102 zł, a więc po opłatach mieszkaniowych mogłaby wykupić wstęp do klubu sportowego dla córki, zakupiłaby podręczniki i materiały do szkoły oraz artykuły żywnościowe.
Jej możliwości zarobkowe są znacznie ograniczone z powodu choroby, a w tej chwili żadne. Strona podlega ciągłej rehabilitacji i zażywa systematycznie leki. Obecnie oczekuje w kolejce na turnus kolejnej rehabilitacji. Planowany termin rozpoczęcia to początek września 2018 r. Świadczenia z funduszu alimentacyjnego, zasiłek rodzinny i świadczenie wychowawcze zostały jej wstrzymane z tytułu nienależnie pobranych świadczeń. Nie ma zniżki na prąd, telefon, gaz i telewizję, ma podpisana umowę na 2 lata, a migawka wynika z faktu dojazdów do szkoły, lekarzy i na rehabilitację (ma 50% zniżki z tytułu renty). Zrezygnowała z opłacania córce zajęć sportowych chociaż bezpłatna siłownia w parku nie zastąpi jej profesjonalnych treningów z trenerem w klubie sportowym. Strona podkreśliła, że obecnie brakuje jej na żywność, a kończy się lato i musi córce kupić podręczniki. W lutym 2018 r. zdiagnozowano u córki torbiel w głowie.
Wyjaśniła, że informowała Centrum Świadczeń Socjalnych, że zaciągnęła kredyt na łazienkę i kupiła pralkę (ostatnią ratę zapłaciła w lutym 2018 r.). Wnioskodawczyni podniosła, że bieżący dochód nie pozwala jej na pokrycie wszystkich stałych opłat związanych z utrzymaniem mieszkania, a bieżące wstrzymanie alimentów i świadczeń rodzinnych znacznie naraża ją na niebezpieczeństwo skutków wykonania decyzji w takiej postaci, że nie wystarczy na opłaty i lekarstwa, których brak skutkować będzie w przypadku niewykupienia pogorszeniem stanu zdrowia a nawet groźby utraty życia.
Ponadto narażona jest na wpadnięcie w spiralę długów lub odcięcie prądu, mediów poprzez nieterminowe płacenie rachunków i powiększający się dług o odsetki i ponowne koszty podłączenia. Strona podkreśliła, że wobec powyższej argumentacji jej podanie jest uzasadnione.
W aktach sprawy znajduje się umowa o naukę nr [...] zawarta 1 września 2017 r. z Niepublicznym Liceum Ogólnokształcącym [...] w Ł. na realizację obowiązku w szkole ponadgimnazjalnej córki M.J. - czesne 130,00 zł miesięcznie. Strona załączyła także faktury VAT za swoje leki w okresie od grudnia 2017 r. do marca 2018 r. na łączną kwotę 395,52 zł. Ponadto załączyła faktury VAT za leki córki M.J.za okres od grudnia 2017 r. do stycznia 2018 r. na łączną kwotę 308,29 zł. W aktach sprawy znajdują się również: potwierdzenia złożenia dyspozycji przelewów za telefon, Internet i czynsz, informacje o przebytych rehabilitacjach leczniczych N. K., odpis badania rezonansu magnetycznego - RM głowa: mózgowie z kontrastem z 31 stycznia 2018 r., z którego wynika, że u M. J. stwierdzono drobną zmianę płycinową o charakterze torbieli wielkości 7x7,5 mm, faktura Vat z 4 października 2017 r. nr [...] na kwotę 178,00 zł wystawiona na M. J. za wstęp do klubu A Sp. z o.o. (z której też wynika, iż jest klubowiczem A od 1 grudnia 2016 r.), decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z [...] listopada 2017 r. znak: [...] o przyznaniu jej renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy do dnia 29 lutego 2020 r.
Na podstawie pisma z 14 maja 2019 r. i załączonych do niego dokumentów (kserokopii dokumentów bankowych potwierdzających wysokość opłat, dokumenty o stanie zdrowia własne i córki, dokumenty z PEFRON o turnusie rehabilitacyjnym, dokumenty skierowanie ze szpitala na badanie, wypisy z rehabilitacji) wynika, iż N.K. posiada dochód w łącznej wysokości 1.493,00zł (na dochód składają się renta z ZUS - 712,00zł, dodatek mieszkaniowy - 301,00zł, alimenty z funduszu - 330,00zł, zasiłek rodzinny - 135,00zł, dodatek energetyczny - 15,00zł). Stałe wydatki rodziny wynoszą zaś 1.317,80zł (czynsz - 466,00zł, prąd i gaz 102,00zł, szkoła czesne 130,00zł, tv i internet-85,90zł, PZU - 54,00zł, telefon - 129,90zł, migawki - 90,00zł, środki czystości i artykuły higieniczne - 60,00zł, lekarstwa - 200,00zł) Po odliczeniu wydatków, jak twierdzi strona, na żywność pozostaje do dyspozycji dochód w wysokości 175,00zł miesięcznie.
Według Kolegium rozstrzygając sprawę należy podkreślić, iż do stałych miesięcznych wydatków wnioskodawczyni należy wyłącznie zaliczyć koszty związane z utrzymaniem mieszkania (czynsz, energii elektryczna, gaz - ok. 570zł) i zakupem lekarstw (z przedstawionych faktur od 100,00zł do 200,00zł miesięcznie), nie biorąc pod uwagę wydatków o charakterze prywatnym czy konsumpcyjnym (ubezpieczenie PZU, tv i internet, telefon, czesne za prywatną szkołę), których nie można uznać za obligatoryjne. Inne potrzeby związane z ponoszeniem wydatków - na żywność, naukę, kulturę, rekreację, środki czystości i artykułu higieniczne, migawki należą do normalnych kosztów funkcjonowania rodziny i ich zaspokojenie zależy od ustalonych przez osobę zainteresowaną priorytetów i wysokości posiadanych dochodów. Kolegium nie kwestionuje, iż sytuacja finansowa N. K. jest trudna, jednakże na chwilę obecną posiada ona stałe źródło dochodu (swą wysokością przewyższające kryterium dochodowe wynikające z pomocy społecznej wynoszące 528,00zł na osobę w rodzinie, które miarodajnie stanowi próg ubóstwa w Polsce) i jest w stanie zaspokoić potrzeby swej rodziny w minimalnym zakresie.
Tym samym twierdzenie N. K. co do progu ubóstwa na poziomie ok. 954,00zł na osobę podnoszone w odwołaniu i opracowanie załączone do odwołania organ uznał za niemiarodajne. Zauważył nadto, że dochód na tym poziomie wyklucza taką rodzinę z szeroko rozumianej pomocy socjalnej (świadczeń rodzinnych, świadczeń z funduszu alimentacyjnego, świadczeń z pomocy społecznej), które wspierają rodziny lecz nie ze względu ubóstwa.
Oceniając powyższe dowody, Kolegium podkreśliło, że obecna sytuacja finansowa N. K. w istocie nie jest łatwa i wymaga wyrzeczeń, jednakże niskie dochody nie mogą zostać uznane za wystarczającą przesłankę uzasadniającą umorzenie zadłużenia. Przyjęcie dochodów jako jedynych kryteriów oceny wniosku o umorzenie zadłużenia, skutkowałoby automatycznym umarzaniem wszystkich nienależnie pobranych świadczeń. Również spłacanie przez wnioskodawczynię innych zobowiązań w określonych kwotach czy ratach (kredyt konsumpcyjny- zakup pralki rata 212,00zł, obecnie już spłacony) przemawia za odmową umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami, bowiem z ugruntowanego stanowiska sądów administracyjnych wynika, że nie ma podstaw do przyjęcia, aby jakiekolwiek zobowiązania cywilnoprawne strony korzystały z pierwszeństwa zaspokojenia przed wierzytelnościami Skarbu Państwa. Budżet Państwa jest ograniczony, a z niego przecież jest finansowana pomoc dla wielu potrzebujących i na różne cele.
SKO podkreśliło także, że ani choroba udar mózgu, ani też orzeczenie o niepełnosprawności, a tym bardziej renta chorobowa nie przeszkodziły N.K. w podjęciu zatrudnienia w 2017 r., która to okoliczność doprowadziła do przekroczenia kryterium dochodowego uprawniającego do świadczeń z funduszu alimentacyjnego i powstania nienależnie pobranych świadczeń, a zatem w dalszym ciągu nic nie stoi na przeszkodzie aby wnioskodawczyni podjęła zatrudnienie w dogodnym dla siebie wymiarze i czasie dostosowując formę pracy/zatrudnienia do niekwestionowanej konieczności stałego rehabilitowania się. W świetle zgromadzonego w sprawie materiału organ drugiej instancji stwierdził, że zgłaszana sytuacja zdrowotna z uwagi na konieczność pozostawania pod stałą opieką lekarską i przeprowadzania zabiegów rehabilitacyjnych jest niewątpliwie trudna, jednakże nie pozwala na wyjątkowe potraktowanie wnioskodawczyni.
U córki wnioskodawczyni M.J. w 2018 r. w wyniku badania rezonansem magnetycznym wykryto torbiel szyszynki o wym.8x8x6mm. (wyniki badań Zakładu Radiologii Diagnostyki Obrazowej UM w Ł. oraz skierowanie na kolejne badanie kontrolne). Z informacji ogólnodostępnych w zakresie wiedzy medycznej na temat schorzenia dziecka można dowiedzieć się, iż torbiel szyszynki to jeden z rodzajów guzów szyszynki, jest zmianą łagodną, jest dosyć częstym schorzeniem. Zazwyczaj nie daje żadnych objawów i wiele lat można żyć nie wiedząc o jego istnieniu. Torbiele zazwyczaj nie wymagają leczenia, a jedynie okresowej kontroli. Mając powyższe na względzie oraz fakt, iż wnioskodawczyni nie przedstawiała żadnych innych zaświadczeń lekarskich o leczeniu dziecka czy też innych dokumentów w zakresie stanu zdrowia dziecka (prócz zabiegu usunięcia w całości znamienia i twierdzenia, że dziecko często przeziębią się) należało przyjąć, iż stanu zdrowia dziecka nie można uznać za okoliczność szczególną uzasadniającą umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego.
Niezależnie od powyższej argumentacji, dotyczącej sytuacji dochodowej i bytowej wnioskodawczyni, Kolegium rozważyło także inne istotne okoliczności sprawy - przyczyny powstania zadłużenia oraz ochronę interesu społecznego. Granicą uwzględnienia w postępowaniu administracyjnym słusznego interesu strony jest zaistnienie kolizji z interesem społecznym. Zaistniała w sprawie sytuacja - wypełnia definicję świadczeń nienależnie pobranych określoną w art. 2 pkt 7 lit. a ustawy. W niniejszej sprawie przyczyny powstania przedmiotowych należności nie miały charakteru wyjątkowego. O przypadkach, w których nie przysługuje prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego, a także o konieczności informowania o każdej zmianie mającej wpływ na prawo do tych świadczeń N. K. została prawidłowo pouczona we wniosku o ustalenie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz w decyzji przyznającej te świadczenia, a z obowiązku tego się nie wywiązała i w trakcie pobierania świadczeń z funduszu alimentacyjnego uzyskała dochód powodujący utratę prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego.
Kwestia ustalenia nienależnie pobranych świadczeń i żądająca ich zwrotu jest rozstrzygnięta decyzją ostateczną i nie podlega dyskusji. WSA w Łodzi wyrokiem z 11 października 2018 r. sygn. akt II SA/Łd 428/18 oddalił skargę N.K.
Środki budżetowe przeznaczone na świadczenia alimentacyjne w gminach stanowią środki publiczne. Społeczeństwo i jego obywatele powinni mieć pewność, że organy Państwa dbają o wykorzystywanie środków publicznych w sposób zgodny z ich przeznaczeniem, a słuszny interes publiczny to w rzeczywistości interes budżetu państwa. O istnieniu ważnego interesu strony nie decyduje jej subiektywne przekonanie, lecz obiektywne kryteria, zgodne z powszechnie aprobowaną hierarchią wartości. Natomiast przez interes społeczny (publiczny) rozumie się dyrektywę postępowania nakazującą mieć na uwadze respektowanie wartości wspólnych dla całego społeczeństwa, takich jak sprawiedliwość, bezpieczeństwo, zaufanie obywateli do organów władzy, sprawność działania aparatu państwowego, korektę błędnych decyzji. Interes społeczny wymaga przede wszystkim, aby dokonując redystrybucji środków publicznych organy właściwe w sprawach przedmiotowych świadczeń, w przypadku, gdy nienależnie przyznały takie środki osobie nieuprawnionej, dochodziły ich zwrotu, a jedynie w wyjątkowych przypadkach odstępowały od ich zwrotu.
Środki te mają bowiem służyć co do zasady wyłącznie osobom uprawnionym. Tych środków nie jest bowiem nieograniczona ilość, pozwalająca na korzystanie z nich przez wszystkich. Niedomaganie się od strony zwrotu kwoty nienależnie pobranych świadczeń, naruszałoby w sposób rażący nie tylko interes fiskalny Państwa, ale i wartości wspólne dla całego społeczeństwa, takie jak sprawiedliwość społeczna i zaufanie obywateli do organów władzy. Społeczeństwo i jego obywatele muszą żyć w przekonaniu, że organy Państwa dbają o to, aby pieniądze publiczne były wykorzystywane w sposób zgodny z ich przeznaczeniem i otrzymywały je wyłącznie osoby uprawnione. W przypadku umorzenia środków nienależnie pobranych, gdy nie zachodzi wyjątkowa sytuacja, organ mógłby narazić się na zarzut marnotrawienia środków publicznych.
Analizując powyższe okoliczności Kolegium stwierdziło, iż sytuacja materialna i zdrowotna strony jest obecnie trudna, to jednak nie może zostać uznana za wystarczającą przesłankę uzasadniającą umorzenie N. K. nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego. W niniejszej sprawie nie zachodzą, bowiem żadne okoliczności o charakterze szczególnym czy nadzwyczajnym, niezależnym od osoby zobowiązanej do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń – N.K. choć legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności i ma przyznaną rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy - to może podjąć zatrudnienie (obecnie i w przyszłości) celem poprawy sytuacji finansowej. Skoro wnioskodawczyni mogła podjąć zatrudnienie celem uzyskania zdolności kredytowej to może także świadczyć pracę celem zabezpieczenia wydatków związanych z utrzymaniem siebie, domu i córki. Dodać także należy, że wnioskodawczyni korzysta z rehabilitacji przeciętnie 2-3 razy w roku po 14, 24, 30 dni zatem w pozostałym okresie może i powinna podjąć zatrudnienie co umożliwia jej obecnie sytuacja na rynku pracy (niskie bezrobocie i zapotrzebowanie pracodawców na pracowników).
Zgłaszane problemy zdrowotne wnioskodawczyni (przebyty udar, zgłaszane problemy z tarczycą) czy dziecka nie stanowią, w ocenie Kolegium, szczególnie uzasadnionych okoliczność dających podstawę do umorzenia w całości kwoty nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Nadto córka N. K. jest już pełnoletnia i po ukończeniu szkoły może zaistnieć na rynku pracy i podjąć zatrudnienie by poprawić trudną sytuację rodziny. Zatem są perspektywy, że wnioskodawczyni w przyszłości będzie w stanie spłacić kwotę nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego i odmowa umorzenia w/w kwoty nie spowoduje drastycznego pogorszenia warunków życiowych tej rodziny. N.K. z uwagi na wysokość zadłużenia i niemożność jej jednorazowej spłaty - winna podjąć starania o rozłożenie na raty należności żądanej do zwrotu, częściowe umorzenie bądź też o odroczenia terminu płatności. Takie postępowanie wykracza poza żądanie określone wnioskiem z 13 marca 2018 r., uzupełnione pismem z 14 maja 2019 r.
W skardze na powyższą decyzję Kolegium złożonej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi N. K. wniosła o uchylenie decyzji organów obu instancji, zasądzenie na jej rzecz kosztów postępowania, ustanowienie adwokata i wstrzymanie wykonania zaskarżonej decyzji, podnosząc zarzuty naruszenia art. 7, art. 7a, art. 8, art. 77 § 1 i art. 78 § 1 k.p.a. W ocenie skarżącej, która w motywach skargi przedstawiła dotychczasowy przebieg postępowania przeprowadzonego - jej zdaniem - z naruszeniem przepisów prawa, organy ponownie pominęły wydany na gruncie rozpatrywanej sprawy wyrok WSA w Łodzi II SA/Łd 740/18.
Postanowieniem z 5 marca 2020 r. referendarz sądowy przyznał skarżącej prawo pomocy w zakresie częściowym poprzez ustanowienie adwokata.
Postanowieniem z 25 czerwca 2020 r. Sąd odmówił wstrzymania wykonania zaskarżonej decyzji.
Na rozprawie 9 września 2020 r. pełnomocnik skarżącej ustanowiony z urzędu poparł skargę i wniósł o przyznanie kosztów pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu oświadczając, że nie zostały one opłacone w całości ani w części.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje
Skarga podlega oddaleniu.
Stosownie do treści art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz.U. z 2019 r., poz. 2167) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2019 r., poz. 2325 z późn.zm. - dalej w skrócie "p.p.s.a."), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej. Oznacza to, że sąd administracyjny bada, czy zaskarżony akt administracyjny (decyzja, postanowienie) jest zgodny z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego określającymi prawa i obowiązki stron oraz procesowymi normującymi podstawowe zasady postępowania przed organami administracji publicznej.
Sąd kontrolując w zakreślonych wyżej granicach zaskarżoną decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Ł. o odmowie umorzenia w całości kwoty nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego za okres od 01.03.2017 r. do 31.08.2017 r. w wysokości 1980 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie naliczonymi do dnia wydania decyzji w kwocie 266,68 zł, co sumie stanowi kwotę 2.246.68 zł stwierdził, że zostały one podjęte zgodnie z obowiązującymi przepisami prawa, wobec czego brak jest podstaw do usunięcia ich z obrotu prawnego, jak oczekuje tego skarżąca.
Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowi art. 23 ust. 8 ustawy, w myśl którego organ właściwy wierzyciela, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny.
Z przywołanego wyżej unormowania wynika, że warunkiem zastosowania art. 23 ust. 8 ustawy jest wystąpienie szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny, a wydana w tym przedmiocie decyzja ma charakter uznaniowy, co oznacza, że organ może, choć nie musi podjąć rozstrzygnięcie pozytywne dla wnioskodawcy. W każdym jednak przypadku organ powinien rzetelnie uzasadnić swoje stanowisko w sprawie. Pojęcie "szczególnie uzasadnionych okoliczności" nie zostało zdefiniowane przez ustawodawcę w przepisach ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Jednak w ugruntowanym orzecznictwie sądów administracyjnych podkreśla się, że ustalenie wystąpienia tej przesłanki w każdym przypadku wymaga od organu odniesienia się do ocen pozaprawnych. Przesłanka ta powinna być więc badana po kątem oceny indywidualnej, przy uwzględnieniu wszystkich tych okoliczności, które w konkretnej sprawie kształtują sytuację osoby i jego rodziny jako szczególną z punktu widzenia słuszności i zasadności umorzenia nienależnie pobranego świadczenia.
Nie ulega wątpliwości, że rozpoznając wniosek o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń organ administracji zobligowany jest zbadać sytuację życiową wnioskodawcy oraz rodziny, którą tworzy (rozumianą jako sytuacja materialna, stan rodziny, stan zdrowotny czy zdolność podjęcia zatrudnienia). Przy ocenie wystąpienia przesłanki, o której mowa w art. 23 ust. 8 ustawy, znaczenie mają również przyczyny i okoliczności powstania zadłużenia. Organ administracji rozpoznając wniosek o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń zobligowany jest ocenić, czy w którejś z powyższych sfer wystąpiły zdarzenia, którym można by przypisać cechy "szczególnie uzasadnionych okoliczności". Występowanie samej tylko trudnej sytuacji majątkowej nie stanowi wystarczającej przesłanki umorzenia nienależnie pobranych świadczeń. Trudności te muszą być na tyle wyjątkowe, że wykluczają możliwość ewentualnej spłaty należności także w przyszłości (vide: wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 27 stycznia 2015 r. I OSK1593/13, 16 lutego 2017 r. I OSK 1863/15, 29 listopada 2012 r. I OSK 1045/12, 9 listopada 2012 r. I OSK 507/12 wszystkie dostępne na www.orzeczenia.nsa.gov.pl).
Przenosząc poczynione dotychczas uwagi ogólne na grunt rozpatrywanej sprawy stwierdzić trzeba, że sprawa umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego była już przedmiotem kontroli tutejszego Sądu, który prawomocnym wyrokiem z 18 stycznia 2019 r. wydanym w sprawie o sygn. akt II SA/Łd 740/18 uchylił decyzje organów obu instancji, wskazując na konieczność ustosunkowania się przez organ w uzasadnieniu decyzji opartej na uznaniu administracyjnym do sytuacji zdrowotnej skarżącej w świetle przytaczanych przezeń okoliczności (udar niedokrwienny mózgu) i torbieli w głowie córki oraz możliwości jej zarobkowania, a co za tym idzie rozważenia kompleksowo sytuacji majątkowej i osobistej skarżącej odnosząc się do zebranego w sprawie materiału dowodowego.
Wspomnianym wyżej wyrokiem organy obu instancji rozpoznając ponownie niniejszą sprawę jak i tutejszy Sąd były związane zgodnie z regulacją art. 153 p.p.s.a. Przepis ten stanowi bowiem, że ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie.
Związanie oceną prawną, po myśli art. 153 p.p.s.a., oznacza zakaz formułowania przez organy i Sąd nowych ocen prawnych sprzecznych z wyrażonymi wcześniej w orzeczeniu sądowym, i zobowiązanie do podporządkowania się im w pełnym zakresie. Ocena prawna może dotyczyć m.in. stanu faktycznego sprawy, wykładni przepisów prawa materialnego i procesowego, kwestii zastosowania określonego przepisu do wydania rozstrzygnięcia w konkretnej sprawie administracyjnej. Ocena prawna dotyczy tym samym całokształtu dotychczasowego postępowania organów administracyjnych w sprawie.
Z kolei wskazania są konsekwencją wyrażonej oceny prawnej odnośnie dotychczasowego postępowania i zawierają wytyczne co do sposobu postępowania w przyszłości. Ocena prawna i wskazania zawarte w orzeczeniu Sądu z mocy art. 153 p.p.s.a. wiążą w sprawie Sądy oraz organ ilekroć dana sprawa będzie przedmiotem rozpoznania, jeżeli nie zostanie ono uchylone lub nie ulegną zmianie przepisy. Unormowane w tym przepisie związanie oznacza, że zarówno organy, jak i sądy orzekający w danej sprawie są zobowiązane do podporządkowania się wyrażonemu wcześniej w orzeczeniu sądu poglądowi w pełnym zakresie, aż do ostatecznego rozstrzygnięcia sprawy, chyba że wyrażony wcześniej przez sąd pogląd stał się nieaktualny wskutek zmiany stanu prawnego lub okoliczności faktycznych sprawy (oraz oczywiście w razie wzruszenia takiego orzeczenia w trybie przewidzianym prawem) (vide: wyroki NSA z 8 stycznia 2020 r. I OSK 403/19, 11 grudnia 2019 r. II OSK 269/18 – dostępne jak wyżej).
Analiza zebranego w sprawie materiału dowodowego uzasadnia stwierdzenie, że organy obu instancji prowadząc ponownie postępowanie wyjaśniające w sprawie wniosku skarżącej o umorzenie w całości kwoty nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego zastosowały się do wskazówek zawartych w motywach wspomnianego wyżej wyroku Sądu, wobec czego w sprawie nie doszło do naruszenia art. 153 p.p.s.a. Organ zebrał bowiem kompletny materiały dowodowy, na podstawie którego prawidłowo ustalił aktualną sytuację życiową skarżącej i jej córki. W tym miejscu wskazać trzeba, że Sąd w całości podziela ustalenia organu w tym zakresie, czyniąc je swoimi. W oparciu o przedłożone przez skarżącą dokumenty organ ustalił wysokość dochodu w rodzinie skarżącej (1493,00 zł), miesięczne wydatki ponoszone przez stronę związane z utrzymaniem mieszkania, zakupem żywności oraz leków, wydatki na telefon, ubezpieczenie, Internet, migawkę, na prywatne liceum córki (w sumie 1317,80 zł z czego tylko 570 zł dotyczy wydatków obligatoryjnych).
Nadto zweryfikował i rzetelnie ocenił sytuację zdrowotną skarżącej oraz jej córki, trafnie wywodząc, że strona legitymuje się co prawda orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności i ma przyznaną rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy, nie mniej jednak może podjąć zatrudnienie (np. w zakładzie pracy chronionej), celem poprawy sytuacji finansowej w jakiej się znajduje. Skoro skarżąca mogła podjąć zatrudnienie w 2017 r. celem uzyskania zdolności kredytowej, co ostatecznie skutkowało uzyskaniem dochodu powodującego utratę prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego, to nic nie stoi na przeszkodzie ażby obecnie jak i w przyszłości świadczyła pracę celem zabezpieczenia wydatków na utrzymanie siebie i swojej rodziny, a także zwrotu nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Co równie istotne, ewentualne podjęcie zatrudnienia nie koliduje z możliwością korzystania przez stronę z rehabilitacji średnio 2-3 razy do roku po 14, 24 i 30 dni.
Organ wskazał przy tym, że skarżąca może ubiegać o podwyższenie alimentów na córkę. Natomiast córka jako osoba pełnoletnia, po ukończeniu szkoły, która co należy podkreślić jest placówką niepubliczną, może znaleźć zatrudnienie i starać się pomóc w spłacie zadłużenia. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia Kolegium wyważyło także z jednej strony interes skarżącej a z drugiej strony interes społeczny, dochodząc ostatecznie do trafnego wniosku, że sytuacja skarżącej oraz jej córki jest co prawda trudna, jednak jest szansa aby w przyszłości doszło do spłaty zadłużenia. Niedomaganie się od strony zwrotu kwoty nienależnie pobranych świadczeń, naruszałoby w sposób rażący nie tylko interes fiskalny Państwa, ale i wartości wspólne dla całego społeczeństwa, takie jak sprawiedliwość społeczna i zaufanie obywateli do organów władzy. Społeczeństwo i jego obywatele muszą żyć w przekonaniu, że organy Państwa dbają o to, aby pieniądze publiczne były wykorzystywane w sposób zgodny z ich przeznaczeniem i otrzymywały je wyłącznie osoby uprawnione. W przypadku umorzenia środków nienależnie pobranych, gdy nie zachodzi wyjątkowa sytuacja, organ mógłby narazić się na zarzut marnotrawienia środków publicznych.
Reasumując, skoro w sprawie nie występują "szczególnie uzasadnione okoliczności" w rozumieniu art. 23 ust. 8 ustawy, brak było podstaw do umorzenia w całości kwoty nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, o czym organ orzekł w zaskarżonej decyzji. Skoro więc kontrolowane rozstrzygnięcie zostało podjęte z poszanowaniem przepisów prawa materialnego, a poprzedzające je postępowanie wyjaśniające zostało przeprowadzone z poszanowaniem reguł zdefiniowanych w art. 6, art. 7, art. 8, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a., brak było podstaw do uchylenia zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi oraz poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji.
Na marginesie poczynionych wyżej uwag wskazać trzeba, że z treści wyroku tutejszego z 18 stycznia 2019 r. sygn. akt II SA/Łd 740/18 nie wynikał dla organów obowiązek wydania decyzji korzystnej dla strony, a tego jak się wydaje oczekiwała skarżąca mylnie interpretując orzeczenie sądu. Z tego też względu zarzut skargi o zignorowaniu wyroku WSA należało ocenić jako niezasadny.
Mając powyższe na względzie, Sąd na podstawie art. 151 p.p.s.a., orzekł jak w punkcie 1 sentencji wyroku. O kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu orzeczono w punkcie 2 sentencji wyroku, na podstawie art. 250 § 1 p.p.s.a. w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a. w zw. z § 21 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (t.j. Dz.U. z 2019 r., poz. 18).
dc