Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodziz 22 czerwca 2023 r., sygn. akt II SA/Łd 144/23

Uzasadnienie

Decyzją z dnia 29 listopada 2022 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Łodzi, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.: Dz. U. z 2022 r., poz. 2000 ze zm.), zwanej k.p.a., oraz art. 60, art. 61- art. 63, art. 96 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t.j.: Dz. U. z 2021 r., poz. 2268 ze zm.), zwanej u.p.s., utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta Łodzi z dnia 15 września 2022 r. ustalającą G. Z. wysokość należności podlegającej zwrotowi z tytułu opłaty za pobyt J. S. w Centrum Rehabilitacyjno-Opiekuńczym przy ul. [...] w Ł. w wysokości 134.643,38 zł za okres: od dnia 1 stycznia 2018 r. do dnia 31 grudnia 2021 r. oraz orzekającej o obowiązku zwrotu kwoty wymienionej w pkt 1 na rzecz Centrum Rehabilitacyjno-Opiekuńczego przy ul. [...] w Ł. na wskazany rachunek bankowy w terminie do dnia 28 października 2022 r.

W uzasadnieniu tej decyzji Kolegium wskazało, że G.Z. w toku postępowania poprzedzającego wydanie pierwszej decyzji przez organ I instancji, pomimo kierowanej do niego korespondencji w sprawie, przyjął całkowicie bierną postawę, nie wyrażając zgody na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego, nie wyrażając przy tym jakiejkolwiek gotowości zawarcia umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2 u.p.s., to organy miały wszelkie podstawy do uznania, że wystąpiły przesłanki, o których mowa w art. 61 ust. 2e u.p.s. Ratio legis ww. przepisu jest możliwość ustalenia, w drodze decyzji, opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej osobom uchylającym się od współpracy z organem w tym zakresie, w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatą wnoszoną przez mieszkańca domu i opłatami wnoszonymi przez inne osoby obowiązane.

Następnie organ odwoławczy dodał, że w art. 107 ust. 4a u.p.s. mowa jest o niewyrażeniu zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, jednakże niewyrażenie zgody należy wykładać rozszerzająco, gdyż rozmaite zachowania mogą prowadzić do tego samego efektu - braku przeprowadzenia, tęgo wywiadu. Nadto odwołując się do orzecznictwa organ II instancji wskazał, że uniemożliwienie przeprowadzenia wywiadu, czy to poprzez odmowę jego przeprowadzenia, czy odmowę odpowiedzi na poszczególne pytania pracownika socjalnego, względnie niewywiązywanie się z uzasadnionych żądań złożenia stosownych dokumentów, może zostać uznane za brak współdziałania osoby lub rodziny z pracownikiem socjalnym, co z kolei stanowi wyrażoną w art. 11 ust. 2 u.p.s. przesłankę do wydania decyzji odmawiającej, przyznania świadczenia z pomocy społecznej.

W dalszej kolejności Kolegium wyjaśniło, że J. S. decyzją Prezydenta Miasta Łodzi z dnia 12 października 2017 r., nr: [...] została umieszczona w Centrum Rehabilitacyjno-Opiekuńczym w Ł. przy ul. [...]. Tym samym zobowiązana została do wnoszenia opłaty w wysokości 996,84 zł do dnia 28 lutego 2019 r.; w wysokości 1.065,42 zł od dnia 1 marca 2019 r. do dnia 29 lutego 2020 r., i w wysokości 1.116,31 zł od dnia 1 marca 2020 r. W związku z powyższym w/w opłata nie pokrywa średniego miesięcznego kosztu utrzymania mieszkańca w Centrum Rehabilitacyjno-Opiekuńczym w Ł. przy ul. [...], który do dnia 31 marca 2018 r. wynosił 3.176, 00 zł, od dnia 1 kwietnia 2018 r. do dnia 31 marca 2019 r. wynosił 3.571, 00 zł, od dnia 1 kwietnia 2019 r. do dnia 31 marca 2020 r. wynosił 3.705, 00 zł, natomiast od dnia 1 kwietnia 2020 r. wynosi 4.243, 00 zł.

Analizując sprawę Kolegium stwierdziło, że G.Z. jest synem (zstępnym) J. S. i z uwagi na brak współpracy z G.Z. w sprawie ustalenia jego sytuacji dochodowej w drodze wywiadu środowiskowego przez brak odpowiedzi na propozycję zawarcia umowy, o której był informowany pismem, znak: [...], z dnia 3 listopada 2020 r., zgodnie z art. 61 ust. 2e wysokość opłaty ustala, w drodze decyzji, organ gminy właściwej zgodnie z art. 59 ust. 1, w wysokości między średnim miesięcznym kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatą wnoszoną przez mieszkańca domu i opłatami wnoszonymi przez inne osoby obowiązane, o których mowa w ust. 1 pkt 2.

Do powyższego organ odwoławczy dodał, że mając na uwadze powyższe organ I instancji decyzją z dnia 11 grudnia 2020 r. nr. [...] ustalił G. Z. opłatę za pobyt matki — J. S. w Centrum Rehabilitacyjno-Opiekuńczym w Ł. przy ul. [...] w wysokości:

1. - 2.179,16 zł miesięcznie od dnia 1 stycznia 2018 r. do dnia 31 marca 2018 r.,
2. - 2.574,16 zł miesięcznie od dnia 1 kwietnia 2018 r. do dnia 28 lutego 2019 r.,
3. - 2.505,58 zł od dnia 1 marca 2019 r. do dnia 31 marca 2019 r.,
4. - 2.639,58 zł miesięcznie od dnia 1 kwietnia 2019 r. do dnia 29 lutego 2020 r.,
5. - 2.588,69 zł miesięcznie od dnia 1 marca 2020 r. do dnia 31 marca 2020 r.,
6. - 3.126,69 zł miesięcznie od dnia 1 kwietnia 2020 r.

Kolegium podkreśliło, że ustawodawca wyraźnie ustalił, kto jest zobowiązany do ponoszenia kosztów z tego tytułu. Tak więc obowiązani do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej są podmioty wskazane w przywoływany już art. 61 ust. 1 u.p.s. Zatem w świetle tego przepisu syn pensjonariuszki dps — jej zstępny — jest co do zasady zobligowany do wnoszenia opłat za pobyt matki w dps.

Kolegium zwróciło uwagę na znajdującą się w aktach sprawy zwróconą korespondencję, tj.:

1. - pismo organu I instancji z dnia 3 listopada 2020 r., znak: [...], informujące o możliwości zawarcia umowy w sprawie opłaty za pobyt J. S. w dps- korespondencja zwrócona nadawcy - nie podjęto w terminie;
2. - decyzja Prezydenta Miasta Łodzi z dnia 11 grudnia 2020 r, znak: [...], ustalająca opłatę G.Z. za pobyt matki w Centrum Rehabilitacyjno - Opiekuńczym w Ł.- korespondencja zwrócona nadawcy - nie podjęto w terminie;
3. - zawiadomienie o wszczęciu postępowania administracyjnego z dnia 21 kwietnia 2022 r., znak: [...] - korespondencja zwrócona nadawcy - nie podjęto w terminie;
4. - zawiadomienie o możliwości zapoznania się z zebranym materiałem w sprawie ustalenia wysokości należności podlegającej zwrotowi z tytułu nieuiszczenia opłaty za pobyt J. S. w Centrum Rehabilitacyjno-Opiekuńczym w Ł.- Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Ł. z dnia 12 maja 2022 r., znak: [...] - korespondencja zwrócona do nadawcy.

Organ odwoławczy wskazał również, iż w aktach sprawy znajduje się wywiad środowiskowy przeprowadzony z G.Z. w dniu 23 marca 2017 r. w sprawie matki J. S. i jako adres zamieszkania G.Z. wskazał ul. [...],[...] Ł. W aktach sprawy brak natomiast jakiejkolwiek informacji o zmianie miejsca zamieszkania G.Z.. Decyzja organu I instancji została odebrana przez Stronę pod dotychczasowym adresem.

Jak wskazało Kolegium, organ administracji publicznej nie jest obowiązany badać z urzędu, czy adres mu znany jest adresem aktualnym. Przepis art. 41 § 1 k.p.a. ustanawia bowiem domniemanie prawidłowości doręczenia pod dotychczasowym adresem, jeżeli strona, jej przedstawiciel lub pełnomocnik zaniedbali obowiązek zawiadomienia organu administracji publicznej prowadzącego postępowanie o zmianie adresu zeszłej w toku postępowania tj. przebywania Pani J. S. w dps.

Odnosząc się do kolejnych zarzutów skarżącego Kolegium stwierdziło, że zarzut naruszenia postanowień art. 10 § 1 k.p.a. przez nie zawiadomienie strony o zebraniu materiału dowodowego oraz możliwości wypowiedzenia się i składania wniosków może odnieść skutek tylko wówczas, gdy stawiająca go strona wykaże, że zarzucane uchybienie uniemożliwiło jej dokonanie konkretnych czynności procesowych. Na stronie stawiającej zarzut spoczywa zatem ciężar wykazania istnienia związku przyczynowego między naruszeniem powołanego przepisu, a wynikiem sprawy. Odwołanie nie zawiera jednak informacji, które mogłyby potwierdzić zasadność podniesionego zarzutu w tym zakresie. Sam fakt nie zawiadomienia (a raczej nie odebrania zawiadomienia) skarżącego przez organ i możliwości wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów w sprawie nie stanowi jeszcze podstawy do kwestionowania prawidłowości wydanego przez ten organ rozstrzygnięcia.

Uwzględniając powyższe – w ocenie organu odwoławczego - nie doszło również do naruszenia przez organ art. 107 § 3 k.p.a., bowiem uzasadnienie zaskarżonej decyzji spełnia wszystkie wymogi określone tym przepisem. Do odwołania skarżący nie załączył również żadnych dodatkowych dokumentów stanowiących dowód w niniejszej sprawie.

Zdaniem Kolegium, decyzja organu I instancji odpowiada przepisom obowiązującego prawa — organ I instancji poczynił prawidłowe ustalenia faktyczne i zastosował w sposób poprawny przepisy obowiązującego prawa. Równocześnie Kolegium zwróciło uwagę na fakt, iż G.Z. w dniu 17 października 2022 r., złożył wniosek o odstąpienie od obciążania opłatą z tytułu pobytu matki w domu pomocy społecznej, w wyniku którego Prezydent Miasta Ł. postanowieniem z dnia 25 października 2022 r., znak: [...], zawiesił postępowanie w sprawie odstąpienia od konieczności zwrotu należności podlegających zwrotowi z tytułu opłaty za pobyt matki J. S. w dps do czasu ustatecznienia się decyzji z dnia 15 września 2022 r., znak: [...], o ustaleniu wysokości należności podlegającej zwrotowi. Po wszczęciu zawieszonego postępowania organ winien w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzeć sytuację materialną G.Z. Rozważając, iż odstąpienie od żądania zwrotu należności, umorzenie świadczenia nienależnie pobranego, odroczenie terminu zwrotu lub rozłożenie należności na raty może mieć miejsce tylko w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza gdy zwrot wydatków stanowiłby dla danego podmiotu nadmierne obciążenie lub niweczyłby skutki udzielonej pomocy.

Skargę na tę decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi złożył G.Z., reprezentowany przez pełnomocnika w osobie radcy prawnego, zarzucając:

1. 1. naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. poprzez utrzymanie w mocy decyzji organu I instancji, którą w sposób nieprawidłowy ukształtowano stosunek administracyjnoprawny z udziałem skarżącego zobowiązując go do uiszczenia opłat za pobyt matki w domu opieki społecznej, podczas gdy decyzja organu I instancji winna zostać uchylona przez organ II instancji,
2. 2. naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 136 § k.p.a. poprzez nieprzeprowadzenie z urzędu dodatkowego postępowania w celu uzupełnienia dowodów i materiałów w sprawie oraz brak zlecenia przeprowadzenia dodatkowego postępowania przez organ I instancji, podczas gdy zarzuty sformułowane przez skarżącego uzasadniały przeprowadzenie dodatkowego postępowania celem ustalenia m.in. czy skarżący mógł mieć wiedzę o wszczęciu postępowania przez Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej,
3. 3. naruszenie przepisów postępowania, tj. naruszenie art. 7 k.p.a. poprzez niepodjęcie wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego ustalenia stanu faktycznego, a w szczególności poprzez:
4. - niezweryfikowanie w niniejszej sprawie sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej skarżącego oraz nieprzeprowadzenie wywiadu środowiskowego, co w konsekwencji skutkowało ustaleniem wysokości należności w kwocie znacznie wygórowanej wobec możliwości finansowych skarżącego,
5. - uznanie, że skarżący został skutecznie zawiadomiony o możliwości zapoznania się z zebranym materiałem dowodowym, podczas gdy nigdy nie otrzymał kierowanej do niego korespondencji,
6. 4. naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 9 k.p.a. poprzez niepoinformowane skarżącego o okolicznościach faktycznych i prawnych w toku przedmiotowego postępowania, tj. o konieczności współpracy przy ustaleniu sytuacji dochodowej w drodze wywiadu środowiskowego oraz konieczności zawarcia umowy o wysokości opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej,
7. 5. naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 10 § 1 k.p.a. w zw. z art. 61 § 4 k.p.a. w zw. z art. 79a k.p.a. w zw. poprzez brak zapewnienia stronie czynnego udziału w postępowaniu i uniemożliwienie stronie możliwości wypowiedzenia się co do zebranego w sprawie materiału dowodowego przez wydaniem decyzji ustalającej wysokość należności za pobyt w domu pomocy społecznej oraz poprzez brak zawiadomienia skarżącego o wszczęciu postępowania administracyjnego,
8. 6. naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 41 § 1 k.p.a. poprzez uznanie, że skarżący był obowiązany do zawiadomienia organu o każdej zmianie swojego adresu, podczas gdy nie miał on wiedzy o wszczęciu postępowania przez Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej w Ł., a zatem nie spoczywał na nim obowiązek wynikający z art. 41 § 1 k.p.a.
9. 7. naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 77 § 1 k.p.a. poprzez niezebranie i nierozpatrzenie w sposób wyczerpujący materiału dowodowego, tj. dokumentów potwierdzających sytuację materialną skarżącego, podczas gdy sytuacja materialna skarżącego nie pozwala mu na uregulowanie tak wysokiej kwoty z tytułu pobytu matki w domu pomocy społecznej,
10. 8. naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 80 k.p.a. poprzez niedokonanie na podstawie całokształtu materiału dowodowego, oceny czy sytuacja materialna skarżącego pozwala na uregulowanie kwoty 134.643,38 zł za pobyt matki w domu pomocy społecznej, co w konsekwencji skutkowało wydaniem decyzji ustalającej wysokość należnej opłaty w wysokości znacznie przekraczającej możliwości finansowe skarżącego bez wcześniejszej weryfikacji jego sytuacji materialnej,
11. 9. naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 61 ust. 2e u.p.s. poprzez przyjęcie, że skarżący odmówił zawarcia umowy i przeprowadzenia wywiadu środowiskowego co w konsekwencji skutkowało ustaleniem opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej w wysokości różnicy pomiędzy średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej, a opłatą wnoszoną przez mieszkańca domu i opłatami wnoszonymi przez inne osoby obowiązane - podczas, gdy skarżący został pozbawiony możliwości czynnego udziału w postępowaniu, nie odmówił zawarcia umowy oraz przeprowadzenia wywiadu środowiskowego zaś jego bierna postawa w toku postępowania wynikała jedynie z faktu wadliwego doręczenia korespondencji przez organ (braku wiedzy o toczącym się postępowaniu),
12. 10. naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 107 ust. 4a u.p.s. poprzez błędne przyjęcie, że skarżący odmówił przeprowadzenia wywiadu środowiskowego, podczas gdy skarżący nie miał wiedzy o wszczęciu postępowania, a tym samym o woli przeprowadzenia przez Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej wywiadu środowiskowego.

W oparciu o powyższe zarzuty pełnomocnik skarżącego wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości oraz o zwrot skarżącemu od organów kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

W uzasadnieniu skargi pełnomocnik skarżącego podniósł, że organ mimo każdorazowego zwrotu korespondencji, po podwójnej awizacji nie podjął żadnych starań w celu ustalenia prawidłowego adresu skarżącego. Organ mimo zwrotu nadawanej korespondencji w dalszym ciągu kierował do skarżącego liczne pisma. Jak wynika z informacji przekazanych przez skarżącego Centrum Rehabilitacyjno - Opiekuńcze pozostawało z nim w stałym kontakcie - zarówno osobistym, jak i telefonicznym. Jednocześnie pełnomocnik skarżącego dodała, że często odwiedza swoją matkę w placówce i utrzymuje kontakt z pracownikami obiektu. Niestety mimo posiadania kontaktu telefonicznego - nikt nie skontaktował się ze skarżącym, by ustalić jego prawidłowy adres.

Nadto pełnomocnik skarżącego wyjaśniła, że skarżący nigdy nie odmawiał współpracy ani pomocy w związku z pobytem jego matki w domu opieki społecznej. O powyższym świadczy m.in. fakt uczestniczenia przez G.Z. w wywiadzie środowiskowym w dniu 23 marca 2017 r. pełnomocnik skarżącego wskazała także, że prawdą jest, iż skarżący zamieszkiwał wówczas przy ul. [...] w Ł. Nie miał on jednak wiedzy o obowiązku informowania Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej o zmianie adresu swojego zamieszkania. Skarżący był przekonany, że wobec pozostawania w stałym kontakcie z placówką (osobistym, jak i telefonicznym) będzie on informowany na bieżąco o wszystkich istotnych kwestiach i do takiej należy zaliczyć kwestię zawarcia umowy w sprawie odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej.

W ocenie pełnomocnik skarżącego, wbrew twierdzeniom organu II instancji skarżący nie odmówił przeprowadzenia wywiadu środowiskowego. Nie odmówił także zawarcia umowy z Miejskim Ośrodkiem Pomocy Społecznej. Zdaniem zatem pełnomocnik skarżącej, nie sposób uznać, że skarżący nie współdziałał z organem, skoro nie miał on wiedzy o toczącym się postępowaniu.

W odpowiedzi na tę skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje

Zgodnie z treścią art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2022 r., poz. 2492 z późn. zm.) w związku z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz. U. z 2023 r., poz. 259) z późn. zm.), zwanej p.p.s.a., sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach owej kontroli sąd administracyjny nie przejmuje sprawy administracyjnej do jej końcowego załatwienia, lecz ocenia, nie będąc przy tym związany granicami skargi, czy przy wydawaniu zaskarżonego aktu nie naruszono reguł postępowania administracyjnego i czy prawidłowo zastosowano prawo materialne.

Sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie uchyla decyzję lub postanowienie w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art.145 § 1 pkt 1 p.p.s.a.). Przy czym stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. rozstrzygając daną sprawę sąd, co zasady, nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi, może zastosować przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 p.p.s.a.). Natomiast w razie nieuwzględnienia skargi, sąd skargę oddala odpowiednio w całości albo w części (art. 151 p.p.s.a.).

Podstawę materialnoprawną rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie stanowiły przepisy ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2021 r. poz. 2268 z późn. zm.) dalej jako: u.p.s.

Stosownie do art. 61 ust. 3 u.p.s. w przypadku niewywiązywania się osób, o których mowa w ust. 2 pkt 1 i 2 oraz ust. 2a, z obowiązku opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej, ustalonego w decyzji lub umowie, o której mowa w art. 103 ust. 2, opłaty te zastępczo wnosi gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej. Wydatki gminy podlegają ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Przepis art. 104 ust. 3-8 stosuje się odpowiednio.

Z mocy art. 104 u.p.s. należności z tytułu wydatków na świadczenia z pomocy społecznej, z tytułu opłat określonych przepisami ustawy oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń podlegają ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (ust. 1). Wysokość należności, o których mowa w ust. 1, podlegających zwrotowi oraz terminy ich zwrotu ustala się w drodze decyzji administracyjnej (ust. 3).

W myśl art.104 ust. 3 w zw. z art. 61 ust. 3 u.p.s. obowiązek zwrotu opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej zastępczo wnoszonej przez gminę musi być zatem ustalony w decyzji administracyjnej, która konkretyzuje wysokość należności oraz termin jej zwrotu. Należy jednak podkreślić, na co zwróciło uwagę również Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Łodzi, że podniesienie roszczeń przez gminę wymaga uprzedniego skonkretyzowania i zindywidualizowania obowiązku ponoszenia opłaty przez osobę zobowiązaną, co może nastąpić w drodze umowy lub decyzji administracyjnej (por. uchwała Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 czerwca 2018 r., I OPS 7/17, ONSAiWSA 2018/5/77). Decyzję ustalającą opłatę mieszkańca domu za jego pobyt w domu pomocy społecznej wydaje organ gminy właściwej dla tej osoby w dniu jej kierowania do domu pomocy społecznej (art. 59 ust. 1 u.p.s.). Stosownie do art. 61 u.p.s. obowiązanymi do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej, poza mieszkańcem domu, także małżonek, zstępni przed wstępnymi oraz gmina, w określonej kolejności (ust. 1).

W przypadku gdy małżonek, zstępni lub wstępni odmawiają zawarcia umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2 ustawy, oraz nie wyrażają zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, wysokość ich opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej ustala, w drodze decyzji, organ właściwej gminy, w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatą wnoszoną przez mieszkańca domu i opłatami wnoszonymi przez inne osoby obowiązane. Wysokość opłaty w takim przypadku ustala się proporcjonalnie do liczby osób obowiązanych do jej wnoszenia. Normę materialnoprawną stanowiącą dla gminy podstawę dochodzenia zwrotu poniesionych wydatków zawiera art. 61 ust. 3 u.p.s. Użyte w tym przepisie sformułowanie niewywiązywania się wskazanych osób z obowiązku opłaty należy odnosić do sytuacji, w której w wyniku zwarcia umowy lub wydania decyzji doszło już do przekształcenia obowiązku opłaty w zobowiązanie konkretnej osoby do ponoszenia opłaty w ustalonej wysokości a osoba zobowiązana do ponoszenia opłaty swojego zobowiązania nie wykonała.

W kontrolowanej sprawie wysokość opłaty skarżącego za pobyt matki J.S. w Centrum Rehabilitacyjno-Opiekuńczym w Ł. została ustalona na mocy decyzji Prezydenta Miasta Łodzi z dnia 11 grudnia 2020 r. Decyzja ta, wydana na podstawie przywołanego powyżej art. 61 ust. 2e, konkretyzuje wobec skarżącego obowiązek ponoszenia opłaty za pobyt matki w Centrum Rehabilitacyjno-Opiekuńczym w Ł. w ten sposób, że ustala opłatę za poszczególne miesiące w następującej wysokości:

1. - 2.179,16 zł miesięcznie od dnia 1 stycznia 2018 r. do dnia 31 marca 2018 r.,
2. - 2.574,16 zł miesięcznie od dnia 1 kwietnia 2018 r. do dnia 28 lutego 2019 r.,
3. - 2.505,58 zł od dnia 1 marca 2019 r. do dnia 31 marca 2019 r.,
4. - 2.639,58 zł miesięcznie od dnia 1 kwietnia 2019 r. do dnia 29 lutego 2020 r.,
5. - 2.588,69 zł miesięcznie od dnia 1 marca 2020 r. do dnia 31 marca 2020 r.,
6. - 3.126,69 zł miesięcznie od dnia 1 kwietnia 2020 r.

W sprawie nie jest sporne, że skarżący nie wykonał obowiązku uiszczenia opłaty ustalonej przywołaną powyżej decyzją Prezydenta Miasta Łodzi co skutkowało ponoszeniem opłaty przez Gminę i dochodzeniem od skarżącego zwrotu poniesionych na ten cel wydatków. Za okres czterech lat tj. od 1 stycznia 2018 r. do 31 grudnia 2021 r. suma nieuiszczonych przez skarżącego opłat ustalonych decyzją z 11 grudnia 2020 r. wyniosła 134.643,38 zł. Obliczenie tej kwoty jest wynikiem prostego zsumowania opłat miesięcznych określonych decyzją z 11 grudnia 2020 r. W konsekwencji organ I instancji zasadnie wszczął postępowanie na podstawie art. 104 ust. 3 w zw. z art. 61 ust. 3 u.p.s. w przedmiocie ustalenia wysokości należności podlegającej zwrotowi i prawidłowo obliczył wysokość tej należności.

Zważywszy na podnoszone w skardze zarzuty naruszenia art. 61 ust. 2e u.p.s. oraz przepisów postępowania poprzez niepoinformowanie skarżącego o konieczności współpracy przy ustalaniu wysokości opłaty i zawarcia umowy Sąd podkreśla, że ustalenie wysokości opłaty skarżącego za pobyt jego matki w domu pomocy społecznej nie było przedmiotem zaskarżonej decyzji. Kwestia ta została rozstrzygnięta wcześniejszą decyzją Prezydenta Miasta Łodzi z 11 grudnia 2020 r. Niezasadne są zatem powyższe zarzuty oraz podnoszony w skardze brak wskazania w decyzji z 15 września 2022 r. sposobu ustalenia wysokości opłaty. Trafnie podkreślił organ odwoławczy, że wydając decyzję na podstawie art. 104 ust. 3 u.p.s. organ ustala kwotę podlegającą zwrotowi, a nie wysokość opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej.

Wyjaśnienia wymaga również to, że stosownie do art. 61 ust. 2d, w przypadku odmowy zawarcia umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2 u.p.s., wysokość opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej ustala się z uwzględnieniem ograniczeń, o których mowa w ust. 2 pkt 2 i art. 103 ust.

2. Zatem w przypadku osoby samotnie gospodarującej, jeżeli dochód jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, jednak kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% tego kryterium (ust. 2 pkt 2 lit a), w przypadku osoby w rodzinie, jeżeli posiadany dochód na osobę jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, z tym że kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie (ust. 2 pkt 2 lit. b). Zgodnie natomiast z art. 103 ust. 2 u.p.s. przy ustalaniu wysokości opłaty za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej, bierze się pod uwagę wysokość dochodów i możliwości osób zobowiązanych.

Jednakże podkreślić trzeba, że powyższe zasady znajdują zastosowanie na etapie ustalania opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej, co w niniejszej sprawie zostało już rozstrzygnięte decyzją z 11 grudnia 2020 r.

Należy odróżnić od nich normę zawartą w art. 104 ust. 4 u.p.s., mającą zastosowanie w na etapie postępowania w przedmiocie zwrotu należności w związku z nieuiszczaniem opłaty ustalonej wcześniejszą decyzją. Stosownie do tego przepisu, w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie, z tytułu opłat określonych w ustawie oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty. W orzecznictwie przyjmuje się, że ocena czy w sprawie występują szczególnie uzasadnione okoliczności wymaga ustalenia aktualnej sytuacji życiowej (materialnej, dochodowej, zdrowotnej) rodziny wnioskodawcy, jednakże nawet trudna sytuacja bytowa osoby zobowiązanej nie zwalnia z obowiązku zwrotu świadczenia, gdyż znaczny ciężar związany z wykonaniem tego obowiązku nie jest jeszcze równoznaczny ze "szczególnym przypadkiem", o którym mowa w art. 104 ust. 4 u.p.s.

Szczególnie uzasadniony przypadek to przede wszystkim taka sytuacja osoby lub rodziny, która ponad wszelką wątpliwość pozwala stwierdzić, że jest nadzwyczaj drastyczna, dotkliwa w skutkach i głęboko ingerująca w plany życiowe, a wynika ze zdarzeń niecodziennych, nadzwyczajnych (por. wyrok WSA w Gliwicach z 13 kwietnia 2023 r. II SA/Gl 1799/22; wyrok WSA w Łodzi z 13 kwietnia 2023 r. II SA/Łd 79/23; wyrok WSA w Lublinie z 6 kwietnia 2023 r., II SA/Lu 896/22).

W niniejszej sprawie należy także wskazać, że w dacie wydawania zaskarżonej decyzji tj. w dniu 29 listopada 2022 r. toczyło się postępowanie w przedmiocie odstąpienia od żądania zwrotu na podstawie art. 104 ust. 4., w ramach którego ustaleniu podlega wystąpienie "szczególnie uzasadnionego przypadku", o którym mowa powyżej. Postępowanie to zostało wszczęte wnioskiem skarżącego z dnia 12 października 2022 r. (wpływ do organu – 17 października 2022 r.) o odstąpienie od obciążania opłatą za pobyt mamy w domu pomocy społecznej.

Wobec zarzutów podnoszonych w skardze należało także wyjaśnić, że adres skarżącego w Ł. przy ul. [...] został wskazany przez matkę skarżącego Panią J.S. w kwestionariuszu rodzinnego wywiadu środowiskowego z dnia 18 stycznia 2017 r. Adres ten został zweryfikowany przez organ na podstawie informacji Naczelnika urzędu Skarbowego [...] z 31 października 2017 r. oraz informacji z Centralnej Ewidencji i Informacji o Dzialalności Gospodarczej Rzeczypospolitej Polskiej, na podstawie której ustalono, że skarżący prowadzi działalność gospodarczą pod firmą Z., adres głównego miejsca wykonywania działalności oraz adres do doręczeń to: ul. [...], Ł. Adres ten został też potwierdzony przez skarżącego w związku z wywiadem środowiskowym, jaki przeprowadzono ze skarżącym w dniu 23 marca 2017 r. Pod tym adresem odbierana była korespondencja kierowana przez organ do skarżącego, tj.:

1. 1. pismo Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej z dnia 28 kwietnia 2017 r.,
2. 2. pismo MOPS z dnia 30 sierpnia 2017 r.,
3. 3. wezwanie MOPS II Wydział Pracy Środowiskowej odebrane w dniu 12 grudnia 2018 r.,
4. 4. wezwanie MOPS odebrane w dniu 10 kwietnia 2019 r.,
5. 5. pismo MOPS z dnia 19 czerwca 2019 r. wzywające do kontaktu z pracownikiem socjalnym w celu ustalenia sytuacji dochodowej - odebrane w dniu 8 lipca 2019 r.,
6. 6. pismo z 31 stycznia 2020 r. wzywające do umożliwienia pracownikowi socjalnemu przeprowadzenia wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania oraz informujące o treści art. 61 ust. 2e - odebrane w dniu 12 lutego 2020 r.,
7. 7. wezwanie do stawiennictwa w sprawie wywiadu środowiskowego z dnia 21 lutego 2020 r. - odebrane w dniu 26 lutego 2020 r.,
8. 8. decyzja Prezydenta Miasta Łodzi znak WPS.4137.1058.12.2022 z dnia 15 września 2022 r. - odebrana w dniu 3 października 2022 r.

Ponadto w piśmie z dnia 31 stycznia 2020 r. skarżący został pouczony, że zgodnie z art. 41 § 1 k.p.a. w toku postępowania strony i ich przedstawiciele i pełnomocnicy mają obowiązek zawiadomić organ administracji publicznej o każdej zmianie swojego adresu zaś w myśl § 2 w razie zaniedbania obowiązku określonego w § 1 doręczenie pisma pod dotychczasowym adresem ma skutek prawny.

Podkreślenia wymaga, na co wskazują przywołane powyżej daty doręczeń, że pisma kierowane przez organ do skarżącego były odbierane pod adresem ul. [...] [...] w Ł. do dnia 3 października 2022 r. Prowadzi to do wniosku, że adres ten pozostawał do 3 października 2022 r. adresem, pod którym pisma do skarżącego były skutecznie doręczane. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym przyjmuje się bowiem, że pojęciu miejsca zamieszkania przypisuje się znaczenie konwencjonalne, zgodne z oświadczeniem strony, niezależnie od tego, czy istotnie podany przez nią adres stanowi rzeczywiste miejsce jej zamieszkiwania. Przyjmuje się bowiem, że wskazanie określonego adresu strony jest dla organu wiążące. Adresatem, o którym stanowi art. 42 K.p.a., nie jest jedynie osoba faktycznie zamieszkująca pod adresem doręczenia, ale również osoba, która taki adres wskazała, jako adres dla doręczeń. Taki sposób doręczenia przesyłek wybiera strona, gdy z uwagi na sposób prowadzenia działalności, tryb życia lub inne okoliczności, adres dla doręczeń umożliwia jej odbiór korespondencji przy pomocy osób trzecich (zob. wyrok NSA z 28.11.2012 r., I OSK 1257/11, LEX nr 2436137).

Wskazanie przez stronę adresu zamieszkania wiąże się z istotnymi konsekwencjami, jeżeli chodzi o krąg osób, które mogą odebrać w tym miejscu kierowane do adresata pismo. Po pierwsze, za domownika strony w rozumieniu przepisu art. 43 może być uznana osoba przebywająca pod wskazanym przez stronę adresem, a po drugie, pod tym adresem może dojść do awizowania pisma, a następnie fikcji doręczenia "per awizo". W świetle art. 63 § 2 i art. 41 § 1 k.p.a., adresem strony jest miejsce, w którym będzie możliwe, zgodnie z jej wolą, doręczenie pism urzędowych do niej adresowanych. Brak legalnych definicji "mieszkanie" i "adres", pozwala w świetle przywołanych przepisów przyjąć, że nie tylko mogą być one traktowane zamiennie ale też nie muszą być tożsame z miejscem zameldowania na pobyt stały, bądź stałego zamieszkania.

Podsumowując Sąd doszedł do przekonania, że w niniejszej sprawie nie doszło do naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, ani też innego naruszenia przepisów postępowania, mogącego mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Podnoszone w skardze zarzuty koncentrujące się wokół pozbawienia skarżącego możliwości wykazania swojej sytuacji dochodowej, rodzinnej i majątkowej, co miało wpływ na ustalenie wysokości opłaty za pobyt matki w domu pomocy społecznej z zastosowaniem art. 61 ust. 2e u.p.s., dotyczą decyzji z 11 grudnia 2020 r., nie zaś decyzji Prezydenta Miasta Łodzi z dnia 15 września 2022 r., utrzymanej w mocy zaskarżoną decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi. W przedmiocie odstąpienia od obciążania skarżącego obowiązkiem zwrotu należności za pobyt Pani J. S. w domu pomocy społecznej zostało natomiast wszczęte postępowanie na wniosek skarżącego z dnia 17 października 2022 r.

W związku z powyższym Sąd na podstawie art. 151 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.