Uzasadnienie
W dniu 7 września 2005 r. D.R. złożyła wniosek o przyznanie uprawnienia do świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej w III Rzeszy na podstawie art. 2 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Specjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. z 1996 Nr 87, poz.395 z późn. zm.)
Decyzją z dnia [...] Nr [...] roku Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na podstawie art. 2 pkt 2 lit. a i art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. z 1996 r. Nr 87, poz. 395 z późn. zm.) odmówił D.R. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego.
W uzasadnieniu wydanego rozstrzygnięcia organ I instancji podniósł, iż represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 -1945. Przedstawionymi dowodami represji było zaświadczenie wystawione przez mera B., potwierdzające pobyt rodziny D.R. we Francji w okresie od 8 marca 1943 r. oraz odpis skrócony aktu urodzenia wystawiony w Ł., z którego wynika data urodzenia 9 maja 1944 r. będąca jednocześnie datą początkową represji.
Po analizie przedstawionych dokumentów organ I instancji powołując się na publikacje historyczne, nie zaliczył stronie okresu deportacji po 15 września 1944 r., ponieważ jego zdaniem do tego dnia departament Ardenów został wyzwolony przez wojska alianckie i dalszy pobyt strony we Francji nie stanowi już represji, w rozumieniu cyt. ustawy. Z tych względów zaliczony do okresu represji pobyt D.R. w miejscowości deportacji rodziców trwał więc zdaniem organu administracji od 9 maja 1944 r. do 15 września 1944 r., czyli krócej aniżeli wymagane w wyżej cytowanej ustawie - 6 miesięcy.
W dniu 9 grudnia 2005 roku D.R. zwróciła się z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy, w którym podniosła, iż do obliczonego okresu deportacji organ powinien był zaliczyć także okres od marca 1943 roku, uwzględniając jej prawa jako nasciturusa.
Decyzją z dnia [...] wydaną na podstawie 127 § 3 i 138 § 1 pkt 1 K.p.a. oraz art. 2 i art. 4 ust. 1,2,4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, po ponownym rozpoznaniu wniosku D.R. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] Nr [...].
W uzasadnieniu wydanego rozstrzygnięcia organ administracji powtórnie wskazał, iż nie można zaliczyć stronie do okresu represji okresu po 15 września 1944 r. (najpóźniej do tej daty nastąpiło zajęcie rejonu S. przez wojska alianckie), ponieważ pobyt na deportacji po tym okresie nie stanowi już represji w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. "a" cyt. ustawy. Organ wskazał także, iż powyższy pogląd podziela Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku z dnia 09.08.2001 r. Sygn. akt SA 3877/00, który w odniesieniu do zastosowania przepisu art. 2 pkt 2 lit. a przez Kierownika Urzędu uznał że "z chwilą wyzwolenia danego terenu spod okupacji niemieckiej wykonywana tam przez deportowanych pracowników praca, choćby była nadal wykonywana, np. jako konieczna dla zachowania egzystencji, traciła przymiot przymusowości, jak i przymiot wykonywania jej na terenach okupowanych przez III Rzeszę".
W skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi skardze na powyższe rozstrzygnięcie D.R. powtórnie zwróciła się o uznanie jej praw jako nasciturusa i przyznanie uprawnień do świadczenia pieniężnego.
W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych powtórzył argumenty zawarte w uzasadnieniach własnych decyzji i wniósł o oddalenie skargi.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Skarga jest zasadna, aczkolwiek z innych przyczyn niż w niej wskazane.
Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m. innymi poprzez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej (§ 2 art. 1 powołanego aktu).
Analogiczne unormowanie zawarte zostało w art. 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270). Oznacza to, iż sąd bada legalność zaskarżonej decyzji, tj. jej zgodność z prawem materialnym określającym prawa i obowiązki stron oraz prawem procesowym regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej. Sąd rozpoznający sprawę nie może zatem zmienić zaskarżonej decyzji, a jedynie uwzględniając skargę może ją uchylić, stwierdzić jej nieważność lub niezgodność z prawem. W przypadku zaś, gdy nie zachodzą okoliczności wskazane w art. 145 § 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi skarga podlega oddaleniu.
Przeprowadzając taką kontrolę, sąd zgodnie z art. 134 § 1 powołanej ustawy nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Może więc dokonać oceny zaskarżonej decyzji także w innym zakresie niż zakres, w jakim zakwestionowała decyzję strona skarżąca.
Wojewódzki Sąd Administracyjny rozpoznając sprawę w tak zakreślonej kognicji stwierdził, iż zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja Kierownika Urzędu d/s Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] wydane zostały z naruszeniem przepisu art. 7 i 77 Kpa w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy oraz art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.).
Sąd w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę nie podziela przyjętej przez organ wykładni przepisu art. 2 pkt 2 wskazanej powyżej ustawy, a wynikającej z wyroku NSA z dnia 9 sierpnia 2001 r., sygn. akt VSA 3877/00 – LEX nr 50152). W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego i Sądu Najwyższego prezentowany jest również całkowicie odmienny pogląd, zgodnie z którym określenie "zakończenie wojny" należy odnieść do daty zakończenia II wojny światowej, tj. 8 maja 1945 r., a nie do sytuacji wyzwolenia danej miejscowości, względnie jej zajęcia przez armie sojusznicze (vide: wyrok SN z dnia 25 marca 1999 r., sygn. III RN 158/98 – OSNAPU 2000, Nr 3, poz. 86, wyrok NSA, Ośrodka Zamiejscowego w Łodzi z dnia 7 czerwca 2002 r. sygn. II SA/Łd 535/00 - niepublikowany). Za przyjęciem tego odmiennego poglądu przemawiają co najmniej trzy argumenty.
Po pierwsze, w powołanym przepisie art. 2 ustawy z dnia z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395) mówi się o deportacji na okres co najmniej 6 miesięcy w okresie wojny, która trwała do 8 maja1945 r. Ustawodawca położył w tym przepisie nacisk na samo wywiezienie do pracy przymusowej, a więc okres przymusowego pozostawania poza miejscem zamieszkania. Po drugie, przed zakończeniem wojny nie było najmniejszych szans na powrót z deportacji do Polski, gdyż nadal trwały działania wojenne i przebiegały linie frontów.
Po trzecie zaś, działania wojenne na terenie Europy, okupowanym przez III Rzeszę kończyły się w różnym okresie i trudno uznać, aby organ orzekający w niniejszej sprawie posługując się nawet opracowaniami historycznymi miał pełne rozeznanie co do konkretnego dnia zajęcia określonej miejscowości przez siły aliantów tym bardziej, że znane są również przypadki kontrofensyw III Rzeszy na określonych terenach i w związku z tym – przechodzenia konkretnych terenów z rąk do rąk. W tej sytuacji tylko data 8 maja 1945 r. może być pewną datą graniczną, do której deportacja do pracy przymusowej winna być uznana za spełniającą dyspozycję art. 2 pkt 2 lit. "a" powołanej ustawy z dnia 31 maja 1996r.
Dokumenty znajdujące się w aktach sprawy potwierdzają fakt pobytu rodziny skarżącej na deportacji do listopada 1945 r. Nie można zatem wykluczyć, iż gospodarstwo rolne, w którym pracowała cała rodzina po dniu 15 września 1944 r. nadal pozostawało w rękach Niemców i Polacy zmuszeni byli do wykonywania w nim pracy, a ponadto powrót do Polski nie był możliwy z uwagi na fakt pozostawania Polski pod okupacją niemiecką. Okoliczności tych organ nie ustalił i nie rozważył uchybiając tym samym obowiązkowi wszechstronnego wyjaśnienia wszystkich istotnych dla rozstrzygnięcia okoliczności sprawy. W zaistniałym stanie rzeczy organ winien przeprowadzić postępowanie dowodowe, przesłuchać skarżącą w celu ustalenia warunków pobytu rodziny skarżącej na terenie Francji po 15 września 1944 r., wykonywania pracy, możliwości powrotu do Polski i daty powrotu do Polski z deportacji.
Z przytoczonych względów, Wojewódzki Sąd Administracyjny na podstawie art. 145 § 1 pkt a i c oraz art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) orzekł, jak w sentencji.
O zwrocie poniesionych przez skarżącą kosztów postępowania orzeczono zgodnie z art. 200, 205 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.).