Uzasadnienie
Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, decyzją z 2 marca 2026 r., utrzymał w mocy własną decyzję z 2 grudnia 2025 r., działając na podstawie art. 1, art. 2 pkt 2 lit. a i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o osobach deportowanych do pracy przymusowej oraz osadzonych w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. z 2021 r. poz. 1818), utrzymał w mocy decyzję własną, którą odmówił przyznania L. J. uprawnienia do świadczenia określonego we wskazanej ustawie.
Organ wskazał, że wnioskodawczyni urodziła się dnia [...] w K., na terytorium [...], gdzie przebywali jej rodzice, wywiezieni w czasie II wojny światowej do pracy przymusowej. W ocenie organu, ze względu na to, że ostatecznym terminem zakończenia represji jest dzień zakończenia II wojny światowej - 8 maja 1945 r., strona nie spełnia warunku deportacji do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy. Organ dodał, że kwestię obywatelstwa polskiego regulują kolejno ustawa z dnia 20 stycznia 1920 r., ustawa z dnia 8 stycznia 1951 r. oraz ustawa z dnia 15 lutego 1962 r. ustalające jako zasadniczy tytuł nabycia obywatelstwa polskiego urodzenie się z rodziców obywateli polskich. Decydujące znaczenie przy tej formie uzyskania obywatelstwa ma moment urodzenia się dziecka i z tą chwilą dziecko uzyskuje obywatelstwo. Nabycie przez dziecko obywatelstwa polskiego przez urodzenie jest następstwem obywatelstwa rodziców w chwili urodzenia dziecka.
W ocenie organu Nie sposób przyjąć, iż nasciturus posiada obywatelstwo polskie. W konsekwencji w przypadku dziecka urodzonego w okresie deportacji (wywiezienia) matki do pracy przymusowej okres przed urodzeniem dziecka, w którym dziecko nie posiada obywatelstwa polskiego, nie jest okresem podlegania dziecka represjom w rozumieniu art. 1 ust. 1 w związku z art. 2 pkt 2 lit, a ustawy. Bez wpływu na rozstrzygnięcie pozostaje również okoliczność otrzymania przez stronę świadczenia za pośrednictwem Fundacji "P.". Fundacja ta, dysponując środkami [...] fundacji, działała na podstawie odrębnych regulacji i własnego statutu, a przyznane przez nią świadczenia nie są tożsame ze świadczeniami przewidzianymi w ustawie z dnia 31 maja 1996 r.
W skardze na powyższą decyzję L. J. wniosła o uchylenie decyzji obu instancji, wskazując, że zgodnie z art. 38 Konstytucji RP życie człowieka podlega ochronie od momentu poczęcia. Skoro matka skarżącej przebywała w warunkach przymusowego osadzenia, to również życie poczęte znajdowało się w sytuacji represyjnej. Zdaniem skarżącej dziecko w łonie matki ponosiło realne skutki niedożywienia, chłodu, ciężkiej pracy matki oraz stałego zagrożenia zdrowia i życia. Taki kontekst faktyczny i humanitarny przemawia za wykładnią ustawy proobywatelską i pełną, uwzględniającą całokształt warunków pobytu rodziny w K. Zdaniem skarżącej organ pominął fundamentalny fakt, że cały pobyt skarżącej w K. był przymusowy, a każdy dzień życia w miejscu, którego nie mogła opuścić, wypełnia ustawową definicję represji. To ograniczenie wolności jest bowiem istotą represji, a nie wykonywanie pracy rozumianej w sensie formalnym.
Ponadto w ocenie skarżącej nie można również przyjmować, że okres represji zakończył się z dniem formalnego zakończenia II wojny światowej. W realiach powojennych repatriacje cywilów były rozciągnięte w czasie, a transporty organizowano nieregularnie, a oczekiwanie na wyjazd i przejazd trwało nierzadko wiele miesięcy. W przypadku skarżącej brak jest danych pozwalających precyzyjnie ustalić datę powrotu rodziny do Polski, aczkolwiek skarżąca przebywała na terenie [...] do 1 września 1945 r., co ma potwierdzać załączona dokumentacja.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, argumentując jak dotychczas.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje
Skarga nie zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2024 r. poz. 1267), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Zakres kontroli wykonywanej przez sądy administracyjne określony jest przepisem art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2026 r. poz. 143 ze zm. - p.p.s.a.), który stanowi, że sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a p.p.s.a.
Sąd administracyjny dokonując kontroli rozstrzygnięć organów administracyjnych, kieruje się wyłącznie kryterium legalności, czyli zgodności z przepisami prawa materialnego i procesowego. Oznacza to, że w ramach takiej kontroli sąd nie może kierować się względami słuszności czy zasadami współżycia społecznego.
Zgodnie z art. 135 p.p.s.a. sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia. Na podstawie art. 145 § 1 p.p.s.a., uwzględnienie przez sąd administracyjny skargi i uchylenie decyzji następuje, gdy sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy. W przypadku, gdy nie zachodzą okoliczności wskazane w art. 145 § 1 p.p.s.a., skarga zgodnie z art. 151 p.p.s.a. podlega oddaleniu.
W myśl art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. z 2019 r. poz. 1168, dalej "u.ś.p."), represją w rozumieniu ustawy jest:
- 1) osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych;
- 2) deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium:
- a) III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945,
- b) Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach.
O deportacji (wywiezieniu) można mówić również wtedy, gdy dziecko zostało wywiezione wraz z rodzicami na roboty przymusowe. O represji nie decyduje bowiem wiek dziecka oraz to, czy faktycznie pracowało. Oczywistym jest, że dziecko dzieli los rodziców i do deportacji dziecka odnoszą się te same przyczyny, które spowodowały deportowanie (wywiezienie) do pracy przymusowej rodziców dziecka.
Zatem, jak słusznie przyjęły organy, skarżąca spełniła przesłankę deportacji, lecz nie została ziszczona druga przesłanka, mianowicie okres deportacji skarżącej nie wyniósł co najmniej 6 miesięcy.
Podkreślić należy, że w orzecznictwie zaznaczyły się dwa stanowiska dotyczące daty określenia zakończenia II wojny światowej.
Według pierwszego, początkowego i do pewnego momentu jednolitego stanowiska, określenie zakończenia wojny jako zakończenia okresu represji odnoszono, do dnia wyzwolenia danego terenu spod okupacji niemieckiej. Z tą datą zgodnie z zaprezentowanym stanowiskiem, praca wykonywana na deportacji, choćby była nadal wykonywana np. jako konieczna dla zachowania egzystencji, traciła przymiot przymusowości, jak i przymiot wykonywania jej na terenach okupowanych przez III Rzeszę.
W orzecznictwie zaznaczyło się jednak drugie, dominujące stanowisko dotyczące sposobu liczenia okresu deportacji, które sąd rozpoznający niniejszą sprawę podziela. Według tegoż stanowiska zakończenie wojny należy odnieść do daty zakończenia II wojny światowej, tj. dnia 8 maja 1945 r., co oznacza, że tylko data 8 maja 1945 r. może być pewną datą graniczną, do której deportacja do pracy przymusowej winna być uznana za spełniającą dyspozycję art. 2 pkt 2 lit.a ustawy (wyroki NSA: z dnia 15 kwietnia 2008 r., II OSK 396/07; z 23 stycznia 2009 r. II OSK 1456/08; z 30 października 2009r., II OSK 1553/08).
Tym samym datą końcową okresu represji jest data 8 maja 1945 r., czyli data oficjalnego zakończenia działań wojennych.
Nie zasługuje także na aprobatę stanowisko skarżącej, iż za datę początkową represji należy uznać datę jej poczęcia.
Bezspornym w sprawie jest, że skarżąca urodziła się 23 lutego 1945 r. i to ta data stanowi w realiach sprawy datę początkową represji. Wbrew stanowisku skarżącej okresu przed jej urodzeniem, w którym nie posiadała ona jeszcze obywatelstwa polskiego, nie można uznać za okres podlegania skarżącej represjom w rozumieniu art. 1 ust. 1 w związku z art. 2 pkt 2 lit. a u.ś.p. Należy zauważyć, że przed urodzeniem skarżącej obowiązywała ustawa z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego (Dz. U. Nr 7, poz. 44 ze zm.). Stosownie do przepisu art. 4 tej ustawy obywatelstwo polskie nabywało się przez urodzenie lub na skutek późniejszych zdarzeń. Nabycie obywatelstwa polskiego przez urodzenie było związane z nabyciem obywatelstwa ojca albo matki (art. 5), co oznaczało, iż to, czy dziecko nabędzie obywatelstwo polskie przez urodzenie, zależało od tego, czy ojciec albo matka dziecka w chwili jego urodzenia posiadali obywatelstwo polskie.
Nabycie obywatelstwa polskiego przez urodzenie następowało więc z mocy prawa z chwilą urodzenia dziecka, jeżeli w chwili urodzenia dziecka ojciec albo matka posiadali obywatelstwo polskie. Tak więc nabycie i posiadanie obywatelstwa polskiego nie odnosiło się do osoby przed jej urodzeniem się.
Dodać wypada, że obywatelstwo jest trwałym węzłem prawnym, łączącym osobę fizyczną z państwem. Oznacza ono prawną przynależność do określonego państwa, z której wynikają wzajemne prawa i obowiązki takiej osoby i państwa. Prawa te i obowiązki stanowią materialnoprawną treść obywatelstwa i są ustalane przez państwo (W. Ramus: Instytucje prawa o obywatelstwie polskim, Warszawa 1980). Ustawy o obywatelstwie polskim: z dnia 20 stycznia 1920 r., z dnia 8 stycznia 1951 r. (Dz. U. Nr 4, poz. 25 ze zm.) i z dnia 15 lutego 1962 r. (Dz. U. z 2000 r. Nr 28, poz. 353 ze zm.) ustalają jako zasadniczy tytuł nabycia obywatelstwa polskiego urodzenie się z rodziców obywateli polskich. Decydujące znaczenie przy tej formie uzyskania obywatelstwa ma moment urodzenia się dziecka i z tą chwilą dziecko uzyskuje obywatelstwo. Nabycie obywatelstwa polskiego następuje z mocy prawa i nie są potrzebne żadne akty władzy publicznej.
Nabycie przez dziecko obywatelstwa polskiego przez urodzenie jest następstwem obywatelstwa rodziców w chwili urodzenia dziecka. Nie sposób więc przyjąć, nawet biorąc pod uwagę, że życie i zdrowie człowieka w każdej fazie jego rozwoju stanowi wartość konstytucyjną podlegającą ochronie, iż nasciturus (życie nienarodzone) posiada obywatelstwo polskie (por. wyrok NSA z 12 października 2006 r., II OSK 1013/06). Nawet Konwencja o prawach dziecka przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 20 listopada 1989 r. (Dz. U. z 1991 r. Nr 120, poz. 526 ze zm.) zapewnia dziecku prawo do określenia przynależności państwowej (obywatelstwa) dopiero po urodzeniu.
W uzasadnieniu uchwały siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 12 października 1998 r., OPS 5/98 (ONSA z 1999 r., z. 1, poz.
1) wyrażono stanowisko, że przyznanie uprawnień do świadczenia, o którym mowa w u.ś.p., tylko pewnej, ściśle określonej grupie osób represjonowanych nie narusza konstytucyjnych zasad państwa prawnego i zasady równości wobec prawa, jeżeli przyjęte kryteria są merytorycznie uzasadnione i nie są niesprawiedliwe. Przyjęcie w ustawie kryterium, iż uprawnienie do świadczenia przysługuje tylko tym osobom, które w okresie podlegania represjom były obywatelami polskimi, nie narusza tych zasad. Świadczenie pieniężne przysługujące za pracę przymusową jest przywilejem o charakterze rekompensacyjnym przyznanym określonej kategorii osób, który wynika wyłącznie z ustawy, a nie z Konstytucji (postanowienie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 30 czerwca 1998 r., Ts 71/98).
W przypadku dziecka urodzonego w okresie deportacji (wywiezienia) matki do pracy przymusowej, okres przed urodzeniem dziecka, w którym dziecko nie posiada obywatelstwa polskiego, nie jest okresem podlegania dziecka represjom w rozumieniu art. 1 ust. 1, w zw. z art. 2 pkt 2 ustawy (por. wyroki NSA z: 23 stycznia 2009 r., II OSK 1456/08; 8 października 2009 r., II OSK 1703/08; 12 lutego 2025 r., III OSK 2231/23).
Wobec powyższego, skoro skarżąca była ofiarą represji lecz nie przez ustawowo wymagany okres co najmniej 6 miesięcy, sąd zobligowany był do oddaleniu skargi na podstawie art. 151 p.p.s.a.
AA