Uzasadnienie
Zaskarżoną do tutejszego Sądu decyzją z dnia 24 marca 2026 r. znak sprawy 010070/680/705672/2023, postępowanie 381052266, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 3 września 2024 r. o uchyleniu prawa do świadczenia wychowawczego.
Jak wynika z akt sprawy w dniu 4 lutego 2023 r. K.K. wystąpiła z wnioskiem o przyznanie świadczenia wychowawczego na okres świadczeniowy trwający od 1 czerwca 2023 r. do 31 maja 2024 r. dla dziecka M.K.
Po rozpatrzenia wniosku, informacją z dnia 23 lutego 2023 r. powiadomiono wnioskodawczynię o przyznaniu prawa do wnioskowanego świadczenia wychowawczego na cały okres świadczeniowy, w pełnej wysokości.
Pismem z dnia 23 grudnia 2023 r. poinformowano stronę, że kwota świadczenia wychowawczego przyznanego na dziecko M.K. na okres od 1 stycznia 2024 r. do 31 maja 2024 r. wynosi 800 zł miesięcznie.
W wyniku weryfikacji sprawy, wezwano K.K. do nadesłania zaświadczenia szkolnego o uczęszczaniu M.K. do szkoły na terenie Polski.
W odpowiedzi na wezwanie K.K. oświadczyła, że dziecko zameldowane jest w Polsce od 2017 r., a w W. od 2021 r. Obowiązek szkolny realizuje na terenie W. od 2021 r. i będzie go nadal realizować za granicami Polski. W trakcie trwania roku szkolnego mieszka w A. a w każdym okresie wolnym od szkoły tzn. w październiku, grudniu, styczniu, marcu, lipcu oraz sierpniu mieszka w Polsce.
W związku z powyższym decyzją z dnia 3 września 2024 r. uchylono K.K. prawo do świadczenia wychowawczego na dziecko od 1 czerwca 2023 r. do 31 maja 2024 r. Organ wyjaśnił, że na podstawie nadesłanej informacji przez drugiego rodzica dziecka ustalono, że dziecko mieszka i pozostaje pod opieką drugiego rodzina, a zatem skarżąca nie sprawuje opieki nad M.K. Organ wskazał jednocześnie, że świadczenie wypłacone za okres 1 czerwca 2023 r. do 31 maja 2024 r. stanowi nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze, o którym mowa w art. 25 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Nienależnie pobrane świadczenie strona jest zobowiązana wpłacić na rachunek bankowy ZUS, z którego środki zostały wypłacone.
Odwołanie od powyższej decyzji wniosła K.K. Skarżąca wyjaśniła, że we wniosku wskazywała, iż drugi rodzic przebywa poza granicami kraju i skarżąca nie wie czy pobiera on jakiekolwiek świadczenie na syna. Wniosek nie został odrzucony, a pieniądze ze świadczenia zostały należycie spożytkowane na syna. Wynagrodzenie skarżącej wynosi 3700 zł. Skarżąca ma na utrzymaniu córkę, którą samotnie wychowuje, od kilku lat posiada orzeczenie o niepełnosprawności jak i pozostaje pod opieką psychiatry. Strona wniosła o uchylenie "zwrotu pieniędzy za świadczenie wychowawcze".
Wspomnianą na wstępie decyzją z dnia 24 marca 2026 r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy decyzję organu I instancji. Organ wyjaśnił, że w toku postępowania odwoławczego ustalono, iż we wniosku o świadczenie wychowawcze wnioskodawczyni nie przekazała organowi informacji, wedle których drugi rodzic dziecka mieszka w jednym z państw UE/EFTA albo w W.. Ponadto dziecko, którego sprawa dotyczy nie figuruje w Systemie Informacji Oświatowej na terenie Polski, co oznacza, że nie jest objęte polskim systemem edukacji. Obecnie dziecko na stałe przebywa poza granicami kraju, gdzie zamieszkuje razem z ojcem i realizuje obowiązek szkolny w placówce edukacyjnej znajdującej się w W.. Organ stwierdził, że skoro miejscem faktycznego zamieszkiwania dziecka jest W.B., a jego centrum życiowe oraz edukacyjne znajduje się poza terytorium R., to nie są spełnione przesłanki do przyznania i pobierana świadczenia wychowawczego.
W tej sytuacji uznać zatem należy, że świadczenie stronie nie przysługuje, ponieważ nie mieszka ona z dzieckiem i nie sprawuje nad nim faktycznej opieki. Fakt, że dziecko ma możliwość zamieszkania u strony w czasie przerw od szkoły w W. pozostaje bez wpływu na uprawnienia do świadczenia.
Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi wniosła K.K. Zaskarżonej decyzji zarzucono:
naruszenie przepisów prawa materialnego tj.:
- a) art. 4 ust. 2 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci przez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, polegające na przyjęciu, że samo realizowanie przez dziecko obowiązku szkolnego w W. oraz jego pobyt za granicą w trakcie roku szkolnego przesądza o braku wspólnego zamieszkiwania dziecka z matką i o braku pozostawania dziecka na jej utrzymaniu, podczas gdy wskazane okoliczności nie mają charakteru automatycznie rozstrzygającego i wymagają wszechstronnej oceny całokształtu relacji rodzinnych, opiekuńczych i alimentacyjno-wychowawczych;
- b) art. 22 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci przez jego niewłaściwe zastosowanie i nieuprawnione przyjęcie, że faktyczną opiekę nad dzieckiem sprawował wyłącznie drugi rodzic, mimo że organ nie wykazał tego w sposób wyczerpujący i niewątpliwy, a swoje stanowisko oparł na wybiórczej i uproszczonej ocenie materiału;
- c) art. 25 ust. 2 pkt 2 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci przez jego niewłaściwe zastosowanie, polegające na uznaniu wypłaconego świadczenia za nienależnie pobrane mimo niewykazania, że świadczenie zostało przyznane albo wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w wyniku świadomego wprowadzenia organu w błąd przez skarżącą;
- 2) naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy tj.:
- a) art. 7 i art. 77 § 1 K.p.a. w zw. z art. 28 ust. 1 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci przez niewyjaśnienie w sposób dokładny i wyczerpujący stanu faktycznego sprawy oraz niezebranie i nierozpatrzenie całego materiału dowodowego, w szczególności przez brak wszechstronnego ustalenia rzeczywistego zakresu pieczy sprawowanej przez skarżącą nad dzieckiem, zakresu udziału skarżącej w utrzymaniu dziecka oraz faktycznego modelu wykonywania obowiązków rodzicielskich;
- b) art. 80 K.p.a. przez dokonanie dowolnej, a nie swobodnej i wszechstronnej oceny materiału dowodowego, w wyniku której organ nadał decydujące znaczenie okolicznościom dotyczącym uczęszczania dziecka do szkoły poza granicami Polski i braku dziecka w polskim Systemie Informacji Oświatowej, pomijając inne istotne dla sprawy okoliczności;
- c) art. 10 § 1 K.p.a. przez niezapewnienie skarżącej realnej możliwości odniesienia się do całości materiału, w tym do informacji pochodzących od drugiego rodzica dziecka, na które organ powoływał się jako na podstawę ustaleń faktycznych, bez wykazania w uzasadnieniu decyzji, w jaki sposób informacje te zostały zweryfikowane i w jakim dokładnie zakresie stały się podstawą rozstrzygnięcia;
- d) art. 8 § 1 K.p.a. przez prowadzenie postępowania w sposób nienależycie uwzględniający zasadę zaufania obywatela do organów władzy publicznej, w szczególności przez przyjęcie najbardziej niekorzystnej dla strony interpretacji stanu faktycznego bez jego pełnego wyjaśnienia;
- e) art. 107 § 3 K.p.a. przez sporządzenie uzasadnienia decyzji w sposób niewystarczający, niepełny i nieweryfikowalny, tj. bez należytego wyjaśnienia, dlaczego poszczególnym okolicznościom organ przyznał walor rozstrzygający, a innym odmówił znaczenia, oraz bez wykazania logicznego związku między ustalonym stanem faktycznym a zastosowanymi normami prawa materialnego.
Mając powyższe na względzie skarżąca wniosła o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, nadto o zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych. W uzasadnieniu skargi strona podniosła, że organ w istocie utożsamił miejsce realizacji obowiązku szkolnego oraz miejsce pobytu dziecka w trakcie roku szkolnego z całkowitym brakiem wspólnego zamieszkiwania dziecka z matką oraz z brakiem pozostawania dziecka na jej utrzymaniu. Tymczasem ustawa nie stanowi, aby samo uczęszczanie do szkoły za granicą albo brak figurowania dziecka w polskim Systemie Informacji Oświatowej stanowiły samodzielną i wystarczającą podstawę do odmowy świadczenia. Są to co najwyżej okoliczności, które mogą podlegać ocenie łącznie z innymi dowodami, ale nie mogą zastępować pełnych ustaleń faktycznych. Zdaniem skarżącej organ nie wykazał, dlaczego z faktu realizowania obowiązku szkolnego w W. miałoby automatycznie wynikać, że dziecko nie pozostawało również na utrzymaniu skarżącej oraz że skarżąca nie wykonywała wobec niego realnych obowiązków rodzicielskich.
Ponadto, organ odwoławczy powołuje się na "informacje przekazane przez drugiego rodzica dziecka", ale nie wyjaśnia w sposób należyty, jaki był dokładny zakres tych informacji, w jakiej formie zostały przekazane, w jaki sposób zostały zweryfikowane oraz jakie konkretnie dowody potwierdzają ich prawdziwość. Takie procedowanie, zdaniem strony, narusza art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a. Organ nie może bowiem poprzestać na przyjęciu jednej wersji zdarzeń, jeżeli sprawa dotyczy relacji rodzinnych i faktycznego wykonywania opieki, a materiał dowodowy wymaga szczególnie wnikliwej oceny. W tego rodzaju sprawach niezbędne jest ustalenie nie tylko miejsca pobytu dziecka, ale także całokształtu realnych więzi opiekuńczych, organizacyjnych i finansowych. Brak takich ustaleń oznacza, że sprawa nie została należycie wyjaśniona.
Co więcej, zaskarżona decyzja narusza także art. 10 § 1 K.p.a. Organ wykorzystał bowiem informacje pochodzące od drugiego rodzica jako istotny element ustaleń faktycznych, lecz z uzasadnienia nie wynika, aby skarżącej zapewniono realną możliwość ustosunkowania się do całego materiału dowodowego w sposób odpowiadający standardowi czynnego udziału strony w postępowaniu. Organ ponadto dokonał oceny materiału w sposób selektywny. Za okoliczności rozstrzygające uznał naukę dziecka za granicą, przebywanie dziecka z ojcem w roku szkolnym oraz brak dziecka w polskim Systemie Informacji Oświatowej. Nie wyjaśnił natomiast, jakie znaczenie przywiązał do okoliczności wskazywanych przez skarżącą, w tym do pobytów dziecka w Polsce, relacji rodzinnych ze skarżącą, udziału skarżącej w utrzymaniu dziecka oraz jej faktycznego zaangażowania w sprawy dziecka. W opinii strony błędne było również zastosowanie art. 25 ust. 2 pkt 2 ustawy i uznanie świadczenia za nienależnie pobrane.
Dla przyjęcia, że świadczenie było nienależnie pobrane w rozumieniu tego przepisu nie wystarcza sama późniejsza odmienna ocena sytuacji rodzinnej czy miejsca pobytu dziecka. Konieczne jest wykazanie, że świadczenie zostało przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań albo dokumentów, bądź na skutek świadomego wprowadzenia organu w błąd. Tymczasem zaskarżona decyzja nie zawiera pełnych i przekonujących ustaleń w tym zakresie. Decyzja została także wadliwie uzasadniona. Uzasadnienie nie przedstawia bowiem pełnej analizy dowodów, nie wyjaśnia, dlaczego określonym okolicznościom nadano przeważające znaczenie, a innym odmówiono waloru istotności, nie rozróżnia również w sposób należyty pomiędzy pojęciami "miejsce pobytu", "centrum życiowe", "wspólne zamieszkiwanie", "pozostawanie na utrzymaniu" oraz "faktyczne sprawowanie opieki". Organ nie wykazał nadto istnienia rozstrzygających dowodów o charakterze obiektywnym, takich jak orzeczenie sądu rodzinnego ustalające miejsce zamieszkania dziecka przy drugim rodzicu, dokumenty wskazujące na wyłączne ponoszenie przez drugiego rodzica kosztów utrzymania dziecka, czy inne niebudzące wątpliwości dowody świadczące o całkowitym wyłączeniu skarżącej z opieki i utrzymania dziecka.
Organ stworzył w istocie pozaprawne, uproszczone kryterium rozstrzygnięcia: skoro dziecko uczy się poza granicami Polski i nie figuruje w polskim systemie oświaty, to świadczenie nie przysługuje matce. Taka konstrukcja nie wynika jednak z ustawy. Zdaniem strony organ powinien był ustalić, czy dziecko wspólnie zamieszkiwało ze skarżącą w rozumieniu ustawy, czy pozostawało również na jej utrzymaniu i czy drugi rodzic rzeczywiście sprawował wyłączną faktyczną opiekę. Tych ustaleń zabrakło albo zostały one poczynione w sposób dowolny. W konsekwencji zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 4 ust. 2, art. 22 i art. 25 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, a także z naruszeniem podstawowych reguł postępowania dowodowego wynikających z art. 7, art. 10 § 1, art. 77 § 1, art. 80 oraz art. 107 § 3 K.p.a. Uchybienia te w opinii skarżącej mogły mieć i miały istotny wpływ na wynik sprawy, gdyż doprowadziły do utrzymania w mocy decyzji uchylającej prawo do świadczenia wychowawczego.
W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, reprezentowany przez r.pr. P.K., wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zaprezentowane w zaskarżonej decyzji. Zdaniem organu zamieszkiwanie dziecka z drugim z rodziców wyklucza możliwość przyznania świadczenia wychowawczego temu z rodziców, z którym dziecko nie zamieszkuje. Podkreślić przy tym trzeba, zasadą jest uznawanie danego dziecka za członka jednej rodziny, a tylko wyjątkowo można zaliczyć dziecko jednocześnie do członków rodzin obydwojga rodziców. Wyjątek ten następuje w przypadku, gdy dziecko jest pod opieką naprzemienną rodziców. Z uwagi na fakt, iż miejscem faktycznego zamieszkiwania dziecka jest W.B., a jego centrum życiowe oraz edukacyjne znajduje się poza terytorium R. nie są spełnione przesłanki do przyznania i pobierana świadczenia wychowawczego. W tej sytuacji uznać zatem należy, że świadczenie nie przysługuje skarżącej, ponieważ nie mieszka ona z dzieckiem i nie sprawuje nad nim faktycznej opieki. Fakt, że dziecko ma możliwość zamieszkania u wnioskodawczyni w czasie przerw od szkoły w W. pozostaje bez wpływu na jej uprawnienia do świadczenia.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje
Skarga zasługuje na uwzględnienie, aczkolwiek z innych przyczyn niż powołane w skardze.
Stosownie do treści art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r. poz. 1267) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2026 r. poz. 143 ze zm.), powoływanej dalej jako "p.p.s.a.", sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie.
Wspomniana kontrola sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd administracyjny bada więc co do zasady, czy zaskarżony akt administracyjny jest zgodny z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami proceduralnymi normującymi podstawowe zasady postępowania przed organami administracji publicznej. W ramach takiej kontroli sąd nie może kierować się względami słuszności czy zasadami współżycia społecznego.
Zgodnie z art. 135 p.p.s.a. sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia. Uchylenie zaskarżonej decyzji lub postanowienia w całości albo w części następuje w przypadku stwierdzenia przez sąd naruszenia przepisów prawa materialnego, jeżeli miało ono wpływ na wynik sprawy lub naruszenia przepisów prawa procesowego, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a także dając podstawę do wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a.). W przypadku, o którym mowa w § 1 pkt 1 i 2, sąd stwierdzając podstawę do umorzenia postępowania administracyjnego, umarza jednocześnie to postępowanie (art. 145 § 3 p.p.s.a.).
Natomiast w razie nieuwzględnienia skargi, sąd skargę oddala odpowiednio w całości albo w części (art. 151 p.p.s.a.). Ponadto należy wskazać, że zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
Biorąc pod uwagę tak zakreśloną kognicję sądów administracyjnych i przyczyny wzruszenia aktów organów administracji publicznej Sąd stwierdził, że zaskarżona decyzja i poprzedzająca ją decyzja organu I instancji nie odpowiadają prawu co uzasadnia ich uchylenie w całości.
W pierwszej kolejności wyjaśnić należy, że przedmiotem skargi w kontrolowanej sprawie jest decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie, którą utrzymano w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o uchyleniu przyznanego w dniu 23 lutego 2023 r. K.K. prawa do świadczenia na dziecko M.K. na okres od 1 czerwca 2023 r. do 31 maja 2024 r.
W kontrolowanej sprawie organ I instancji stwierdził, że dziecko mieszka i pozostaje pod opieką drugiego rodzica, a zatem skarżąca nie sprawuje faktycznej opieki nad dzieckiem. Organ II instancji utrzymując decyzję organu I instancji w mocy stwierdził, że dziecko na stałe przebywa poza granicami kraju, gdzie zamieszkuje razem z ojcem i realizuje obowiązek szkolny w placówce edukacyjnej znajdującej się w W.. Z uwagi na fakt, iż miejscem faktycznego zamieszkiwania dziecka jest W. a jego centrum życiowe oraz edukacyjne znajduje się poza terytorium R., nie są spełnione przesłanki do przyznania i pobierana świadczenia wychowawczego. W tej sytuacji świadczenie skarżącej nie przysługuje, ponieważ nie mieszka ona z dzieckiem i nie sprawuje nad nim faktycznej opieki. Fakt, że dziecko ma możliwość zamieszkania u skarżącej w czasie przerw od szkoły w W. pozostaje bez wpływu na uprawnienia do świadczenia.
Podstawę materialnoprawną wydanych w sprawie decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r. poz. 1576 ze zm.), powoływanej dalej jako: "u.p.p.w.d.".
Zgodnie z treścią art. 4 ust. 1 u.p.p.w.d. celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Świadczenie wychowawcze przysługuje matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a (ust. 2 pkt 1). W myśl art. 5 ust. 2a u.p.p.w.d. w przypadku gdy dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców rozwiedzionych, żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu, sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach, kwotę świadczenia wychowawczego ustala się każdemu z rodziców w wysokości połowy kwoty przysługującego za dany miesiąc świadczenia wychowawczego.
Z kolei zgodnie z art. 13a ust. 1 u.p.p.w.d. przyznanie przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych świadczenia wychowawczego nie wymaga wydania decyzji. W sprawach odmowy przyznania świadczenia wychowawczego, uchylenia lub zmiany prawa do świadczenia wychowawczego oraz nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego Zakład Ubezpieczeń Społecznych wydaje decyzję (ust. 4). Natomiast w myśl art. 27 ust. 1 u.p.p.w.d. Zakład Ubezpieczeń Społecznych może bez zgody strony zmienić lub uchylić prawo do świadczenia wychowawczego, jeżeli uległa zmianie sytuacja rodzinna mająca wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego, osoba nienależnie pobrała świadczenie wychowawcze lub wystąpiły inne okoliczności mające wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego.
W rozpoznawanej sprawie bezspornym jest, że informacją z dnia 23 lutego 2023 r. przyznano skarżącej świadczenie wychowawcze na syna na okres od 1 czerwca 2023 r. do 31 maja 2024 r. Z uwagi jednak na późniejsze uzyskanie informacji, wedle której dziecko skarżącej zamieszkuje z ojcem w W., organ I instancji uchylił przyznane skarżącej prawo do świadczenia wychowawczego, a organ II instancji utrzymał to rozstrzygnięcie w mocy.
W tak ustalonym stanie sprawy w pierwszej kolejności dostrzec należy, że w orzecznictwie sądowoadministracyjnym utrwalony jest pogląd, zgodnie z którym decyzja uchylająca lub zmieniająca prawo do świadczenia wychowawczego o której mowa w art. 27 ust. 1 u.p.p.w.d, ma charakter konstytutywny i działa ze skutkiem ex nunc, tj. z mocą na przyszłość od daty wydania decyzji. W trybie art. 27 u.p.p.w.d. nie podlega zatem zmianie lub uchyleniu prawo do świadczenia wychowawczego już wcześniej skonsumowane, czyli świadczenie w całości pobrane. W konsekwencji jedynie w sytuacji, gdy przyznane prawo do świadczenia wychowawczego nie zostało jeszcze całkowicie skonsumowane, a wyjdą na jaw okoliczności wskazujące, że przyznane świadczenie jest nienależne, w pierwszej kolejności należy doprowadzić do wydania decyzji o zmianie bądź uchyleniu prawa do świadczenia wychowawczego (od dnia orzekania w danej kwestii), a następnie wydać decyzję o nienależnie pobranym świadczeniu za okres, w jakim zostało ono wypłacone.
Natomiast w sytuacji, gdy prawo do świadczenia wychowawczego zostało już skonsumowane (wypłacone), a na jaw wyjdą okoliczności wskazujące na to, że przyznane świadczenie jest nienależne, nie ma podstaw do wydawania decyzji zmieniającej/uchylającej świadczenie. W takim przypadku wydaje się jedynie decyzję w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia (por. wyroki: WSA w Łodzi z 22 sierpnia 2024 r., sygn. II SA/Łd 357/24, WSA w Bydgoszczy z 5 listopada 2024 r., sygn. akt II SA/Bd 807/24, www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Analiza art. 27 ust. 1 u.p.p.w.d. w kontekście systemowym, a także celowościowym, nie daje podstaw do twierdzenia, że decyzja wydawana na podstawie tego przepisu może dotyczyć także zmiany lub uchylenia decyzji przyznającej świadczenie z mocą wsteczną, w szczególności za okres, za jaki świadczenie zostało już wypłacone (por. wyroki NSA: z 24 maja 2018 r., sygn. akt I OSK 2842/17 i z 28 kwietnia 2022 r., sygn. akt I OSK 1465/21, www.orzeczenia.nsa.gov.pl).
W rozpoznawanej sprawie rozstrzygnięcie o uchyleniu prawa do świadczenia dotyczy świadczenia wychowawczego przyznanego skarżącej na okres od 1 czerwca 2023 r. do 31 maja 2024 r. Z kolei decyzja organu I instancji została wydana w dniu 3 września 2024 r., a zaskarżona ostateczna decyzja Prezesa ZUS została wydana 24 marca 2026 r., a zatem już po upływie okresu na jaki zostało przyznane świadczenie. W konsekwencji powyższego wydane rozstrzygnięcia istotnie naruszają art. 27 ust. 1 u.p.p.w.d., co miało wypływ na wynik sprawy albowiem, jak już wcześniej zaznaczono, rozstrzygnięcie w tym przedmiocie może być wydane jedynie na przyszłość.
W konsekwencji powyższego należy jednoznacznie stwierdzić, że organ I instancji nie miał podstaw do prowadzenia postępowania w trybie art. 27 u.p.p.w.d. w przedmiocie zmiany lub uchylenia prawa do świadczenia wychowawczego na okres od 1 czerwca 2023 r. do 31 maja 2024 r. Błędu tego nie dostrzegł organ odwoławczy utrzymując w mocy decyzję organu I instancji.
Odnośnie zaś kwestii nienależnie pobranego świadczenia zaznaczyć należy, że co prawda organ I instancji wspomniał w treści decyzji, że wypłacone świadczenie jest świadczeniem nienależnie pobranym i podlega zwrotowi, to jednak nie sposób uznać, aby rozstrzygnął sprawę w tym zakresie. Kwestia nienależnie pobranego świadczenia nie została bowiem w żaden sposób doprecyzowana przez wskazanie kwoty nienależnie pobranego świadczenia, terminu jego zwrotu, ani też określenia ewentualnych odsetek. Organ II instancji, prawdopodobnie dochodząc do tego samego wniosku, orzekł jedynie w zakresie uchylenia prawa do świadczenia wychowawczego.
Należy w tym miejscu podkreślić, że rozstrzygnięcie to wiążące ustalenie konsekwencji stosowanego przepisu prawa materialnego, w tym sensie decyzja rozstrzyga sprawę administracyjną co do jej istoty (art. 104 K.p.a.). Rozstrzygnięcia nie można domniemywać ani wyprowadzać z treści uzasadnienia decyzji i innych okoliczności sprawy, albowiem powinno być ono wyrażone expressis verbis w sentencji decyzji, musi być ono jednoznaczne i nie budzić jakichkolwiek wątpliwości. Wypełnienie przez organ dyspozycji art. 107 § 1 pkt 5 K.p.a. następuje wyłącznie wtedy, gdy rozstrzygnięcie to zostanie sformułowane w sposób kategoryczny co do zawartego tam władczego uregulowania przez organ sytuacji prawnej strony (por. wyrok NSA z 16 lipca 2024 r., sygn. akt III OSK 75/23, www.orzeczenia.nsa.gov.pl).
Na marginesie wyjaśnić jednocześnie przyjdzie, że przeprowadzenie postępowania w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, o czym organ I instancji zdawkowo wspomniał w swojej decyzji, wymaga bezwzględnego ustalenia, czy zachodzą przesłanki do uznania wypłaconych skarżącej świadczeń za świadczenia nienależnie pobrane na gruncie art. 25 u.p.p.w.d. Dopiero w następstwie powyższego organy będą władne rozstrzygnąć, czy w sprawie można mówić o nienależnie pobranym świadczeniu w kontekście przesłanek z art. 25 ust. 2 u.p.p.w.d. z jednoczesnym uwzględnieniem unormowania, o którym mowa w ust. 6 ww. przepisu, zgodnie z którym decyzja o ustaleniu i zwrocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego nie jest wydawana, jeżeli od terminu jego pobrania upłynęło więcej niż 2 lata. Kwestia uznania za nienależnie pobrane świadczenia wychowawczego i żądania jego zwrotu wykracza jednakże poza przedmiot postępowania w rozpoznawanej sprawie, którym pozostaje uchylenie prawa do świadczenia wychowawczego.
Zagadnienie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego i żądanie jego zwrotu może być natomiast przedmiotem odrębnego postępowania. Podobnie, w tym odrębnym postępowaniu będą ewentualnie rozważane argumenty skarżącej dotyczące sprawowanej przez skarżącą opieki nad synem.
Warto wreszcie podnieść, że kwestionowane decyzje zostały wydane także z naruszeniem art. 107 § 1 pkt 4 K.p.a. Przepis art. 107 § 1 K.p.a. określa elementy decyzji administracyjnej, do których zalicza się m.in. powołanie podstawy prawnej. Tymczasem organ I instancji w wydanej decyzji wskazał jedynie ogólnie ustawę o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, natomiast organ odwoławczy w podstawie zaskarżonej decyzji wskazał jedynie art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a. i art. 28 ust. 1 u.p.p.w.d., zapominając całkowicie o materialnoprawnej podstawie rozstrzygnięcia zaskarżonej decyzji. Przepis art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a. wskazuje bowiem, że organ odwoławczy wydaje decyzję, w której utrzymuje w mocy zaskarżoną decyzję.
Z kolei art. 28 ust. 1 u.p.p.w.d. stanowi jedynie, że w sprawach nieuregulowanych w niniejszej ustawie stosuje się przepisy K.p.a., z zastrzeżeniem ust. 2 oraz z zastrzeżeniem, że organem wyższego stopnia w stosunku do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych jest Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.
Konkludując, wskutek dokonania błędnej wykładni art. 27 ust. 1 u.p.p.w.d., a w rezultacie naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, organ błędnie uchylił prawo do świadczenia wychowawczego przyznanego w informacji z dnia 23 lutego 2023 r. na dziecko M.K. na okres od 1 czerwca 2023 r. do 31 maja 2024 r. Charakter rozstrzygnięcia podejmowanego w trybie art. 27 ust. 1 u.p.p.w.d. nie pozwala bowiem, aby zmiana lub uchylenie przyznanego prawa do świadczenia wychowawczego następowała z datą wsteczną. Skoro świadczenie wychowawcze za okres od 1 czerwca 2023 r. do 31 maja 2024 r. zostało już wypłacone skarżącej, to w dacie orzekania organu w tej sprawie świadczenie to zostało już całkowicie zrealizowane. Z uwagi na powyższe oraz przy uwzględnieniu przedstawionego wyżej konstytutywnego charakteru prawnego decyzji zmieniającej prawo do świadczenia działającej ze skutkiem ex nunc (na przyszłość od jej wydania) nie było podstaw, aby uznać kontrolowane decyzje za niewadliwe, skoro decyzja dotyczyła prawa już skonsumowanego. Jak też wyżej wskazano, odrębnym zagadnieniem, wykraczającym poza granice kontrolowanej sprawy, pozostało, czy świadczenie wypłacone skarżącej stanowi świadczenie nienależnie pobrane.
Organy w niniejszej sprawie naruszyły jednocześnie przepisy postępowania, tj. art. 6, art. 7, art. 8, art. 11 i art. 77 § 1 K.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Podkreślenia wymaga, że obowiązkiem organów administracji publicznej jest zgodnie z art. 7 K.p.a. podejmowanie wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy. W myśl art. 8 K.p.a. organy powinny prowadzić postępowanie w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej. W tym przejawia się nie tylko zasada praworządności (art. 6 K.p.a.), ale i przekonywania (art. 11 K.p.a.). Przepisy te znajdują doprecyzowanie m.in. w art. 77 § 1 K.p.a., zgodnie z którym organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy. W rozpoznawanej sprawie organy pominęły istotną dla sprawy okoliczność skonsumowania przyznanego skarżącej prawa do świadczenia wychowawczego, nadto wydały decyzje w sposób naruszający art. 107 § 1 pkt 5 K.p.a., bowiem nie powołały w sposób prawidłowy podstawy prawnej rozstrzygnięcia.
Organ I instancji prowadził ponadto postępowanie w sposób niebudzący zaufania jego uczestników do władzy publicznej z uwagi na zdawkowe wspomnienie o kwestii nienależnie pobranego świadczenia, wywołując tym samym wątpliwości co do zakresu prowadzonego postępowania.
Z uwagi na powyższe Sąd stwierdza, że zarówno zaskarżona decyzja jak i poprzedzająca ją decyzja organu I instancji zostały wydane z naruszeniem podstawowych zasad postępowania administracyjnego, a także z naruszeniem prawa materialnego tj. art. 27 ust. 1 u.p.p.w.d.
Odnosząc się z kolei do wniosków dowodowych zgłoszonych w piśmie procesowym skarżącej z 17 kwietnia 2026 r. Sąd stwierdza, że wnioskowane dowody dotyczyły okoliczności, których wyjaśnienie z wyżej przytoczonych przyczyn nie było istotne dla końcowego rozstrzygnięcia sprawy. Tym samym nie został spełniony podstawowy warunek dopuszczenia przez Sąd dowodu uzupełniającego z dokumentu, jakim jest konieczność "wyjaśnienia istotnych wątpliwości" (art. 106 § 3 p.p.s.a.) (por. wyrok WSA w Poznaniu z 5 października 2017 r., II SA/Po 217/17, LEX nr 2377569, www.orzeczenia.nsa.gov.pl).
Mając powyższe na względzie Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. w zw. z art. 135 p.p.s.a., uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji, o czym orzeczono w pkt 1 sentencji wyroku.
Uwzględniając zachodzące w sprawie okoliczności i odnosząc się do kwestii umorzenia postępowania, należy wyjaśnić, że zgodnie ze stanowiskiem orzecznictwa administracyjnego bezprzedmiotowość oznacza, że nie występuje któryś z elementów materialnego stosunku prawnego, co powoduje niemożność wydania decyzji rozstrzygającej sprawę co do istoty (por. wyrok NSA z 21 listopada 2014 r., sygn. akt II GSK 1785/13, www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Bezprzedmiotowość taka może wiązać się z brakiem możliwości ukształtowania stosunku administracyjnoprawnego, ze względu na brak przepisów prawa powszechnie obowiązującego stanowiących podstawę prawną do wydania merytorycznej decyzji. Taka sytuacja występuje w niniejszej sprawie, ponieważ prowadzona sprawa dotyczyła świadczenia już skonsumowanego, zatem uwzględniając przedstawione stanowisko, zaistniała również podstawa do umorzenia postępowania administracyjnego na podstawie art. 145 § 3 p.p.s.a. o czym orzeczono w pkt 2 sentencji wyroku.
IB