Uzasadnienie
II SA/Łd 400/02
C. W. zaskarżył do Naczelnego Sądu Administracyjnego decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] Nr [...], wydaną na podstawie art. 127 § 3 i 138 § l kpa oraz art. 2 i art. 4 ust. l, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i ZSRR (Dz.U. Nr 87, poz. 395 z późn. zm.) po rozpoznaniu wniosku skarżącego o ponowne rozpatrzenie sprawy, utrzymującą w mocy decyzję własną z dnia [...] Nr [...].
W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji podano, że strona złożyła wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy od decyzji Kierownika Urzędu z dnia [...] Nr [...] odmawiającej zmiany decyzji własnej o odmowie przyznania uprawnienia do świadczenia z tytułu deportacji do Niemiec w okresie od 03.1945 r. do 04.1945 r. Zdaniem organu orzekającego, wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy nie zasługuje na uwzględnienie.
Strona przedstawiła materiał dowodowy, z którego wynika, że w okresie od 04.1944 r. do 1945 r. doznała prześladowań nie objętych cytowaną wyżej ustawą o świadczeniu pieniężnym, bowiem zgodnie z art. 2 tejże ustawy Represją w rozumieniu ustawy jest:
- 1) osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939 - 1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych,
- 2) deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej (...) z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia l września 1939 r., na terytorium:
- a) III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych (...),
- b) Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych (...).
Represje strony polegały bowiem na osadzeniu jej wraz z rodziną w jednym z obozów przesiedleńczych podlegających Oddziałowi Łódź Centrali w P., w kwietniu 1944 r., co potwierdza zaświadczenie Archiwum Państwowego w Ł. z dnia 01.09.2000 r. Obozy przesiedleńcze nie były takimi samymi rodzajami miejsc odosobnienia i represji, jak obozy pracy, a zatem za osadzenie w niech świadczenie nie przysługuje z ww. ustawy.
W dniu 19.04.1944 r. strona wraz z rodzina została wywieziona do Niemiec do miejscowości R., gdzie rodzice C. W. wykonywali prace przymusowe, a zainteresowany tylko tam przebywał, bowiem mając niespełna 2 lata nie mógł wykonywać jakiejkolwiek pracy. Zatem i w tym przypadku świadczenie nie przysługuje stronie, ponieważ nie spełnia ona warunków wykonywania pracy przymusowej na deportacji.
Wnioskowany przez stronę rodzaj represji jest wprawdzie objęty ustawą z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz.U. Nr 142, poz. 950 z późn. zmian.), która jest realizowana również w ww. Urzędzie, ale ustawowy termin składania wniosków o przyznanie uprawnień kombatanckich upłynął 31.12.1998 r. C. W. poinformował Urząd o pobycie w obozie przesiedleńczym pismem z dnia 16.03.2001 r., a więc po upływie ustawowego terminu składania wniosków o przyznanie uprawnień kombatanckich.
Zatem świadczenie, z tytułu wnioskowanych represji, nie przysługuje strome.
W skardze wniesionej do Sądu administracyjnego, C. W. zwrócił się z prośba o ponowne rozpatrzenie jego odwołania. Prośbę swoją umotywował tym, że decyzja wydana przez Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, jest krzywdząca "ponieważ termin składania wniosków upłynął 13.12.1998 r., chociaż moje roszczenia były zasadne i objęte ustawą z dnia 24 stycznia 1991 r."
Zdaniem skarżącego termin do składania wniosków winien być wydłużony "ponieważ, cała okupację rodziły się dzieci."
W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o oddalenie skargi i wskazał, że C. W. wniósł skargę do Naczelnego Sądu Administracyjnego na decyzję Kierownika Urzędu z dnia [...] Nr [...] w sprawie utrzymania w mocy decyzji własnej z dnia [...] Nr [...] o odmowie zmiany decyzji własnej z dnia [...] Nr [...] o odmowie przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego określonego w ustawie z dnia 31.05.1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395, z późn. zm.).
Odnośnie okoliczności podnoszonych przez wyżej wymienionego w skardze Kierownik Urzędu wyjaśnił, że na podstawie zgromadzonego materiału dowodowego ustalono, że Skarżący przebywał na terenie III Rzeszy od marca 1943 r. do kwietnia 1945 r.
Pojęcie represji wyrażone w art. 2 cyt. wyżej ustawy dookreśla art. 3 ust. l tej ustawy, z którego wynika, iż świadczenie pieniężne "przysługuje (...) za każdy pełny miesiąc trwania pracy, o której mowa w art. 2..." tj. na deportacji lub w obozie pracy. Innymi słowy, sam fakt deportacji nie stanowi wystarczającej przesłanki do przyznania świadczenia pieniężnego. Niezbędne jest jeszcze wykonywanie w tych warunkach pracy przymusowej.
Na podstawie zebranych dokumentów stwierdzono, iż Skarżący został wprawdzie wywieziony i przebywał na terenie ówczesnej III Rzeszy, jednakże z uwagi na wiek (2 lata) należy wykluczyć, iż wywiezienie miało na celu zmuszenie do pracy przymusowej. Towarzyszenie rodzinie w pracach w gospodarstwie rolnym, czy nawet wykonywanie niektórych obowiązków związanych np. z doglądaniem zwierząt, nie mieści się w szeroko pojętym wykonywaniu pracy, nie tylko w rozumieniu przepisów ww. ustawy, ale w jej znaczeniu potocznym. Kierownik Urzędu nie neguje ciężkiej sytuacji Skarżącego podczas wojny, lecz jedynie stwierdza, iż nie został spełniony zawarty w art. 3 powołanej wyżej ustawy warunek pracy przymusowej.
Powyższy pogląd podzielił Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie (w składzie siedmiu sędziów) w uzasadnieniu do uchwały z dnia 12.10.1998 r. (sygn. akt. OPS 5/95), Naczelny Sąd Administracyjny Ośrodek Zamiejscowy w Gdańsku w wyrokach z dnia 24.09.1998 r. (sygn. akt II SA/Gd 277/98) i 12.11.1998 r. (sygn. akt II SA/Gd 728/98), Naczelny Sąd Administracyjny Ośrodek Zamiejscowy w Szczecinie w wyroku z dnia 24 marca 1999 r. (sygn. akt SA/Sz 863/98), Naczelny Sąd Administracyjny Ośrodek Zamiejscowy w Poznaniu w wyroku z dnia 4.07.2000 r. (sygn. akt II SA/Po 856/99), Naczelny Sąd Administracyjny we Wrocławiu w wyroku z dnia 3.03.2000 r. (sygn. akt II SA/Wr 1284/98) oraz z dnia 9.06.2000 r. (sygn. akt II SA/Wr 1906/98).
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje
W rozpoznawanej sprawie jest niesporne, iż skarżący wraz z rodzicami przebywał na robotach przymusowych na terenie Niemiec. Odmówiono mu jednak wypłaty świadczenia przewidzianego w ustawie z 31 maja 1996 r. bowiem nie wykonywał on, zdaniem organu administracyjnego, pracy przymusowej.
W przepisie art. 2 ustawy z 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. nr 87, poz, 395 z późn. zm.) zdefiniowano pojęcie represji na użytek ustawy, uznając za nią; osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939 - 1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych; oraz deportację do pracy przymusowej na okres, co naj- mniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed l września 1939 r. na teren III Rzeszy lub państw przez nią okupowanych bądź na na teren ZSRR i obszarów przez niego okupowanych.
Sąd Najwyższy w wyroku z 6 kwietnia 2000 r., III RN 143/99, Wokanda 2000, nr 9, s. 31, przyjął, a pogląd ten podziela skład orzekający w niniejszej sprawie, iż przytoczony art. 2 ustawy dotyczy dwóch kategorii osób, a osoba ubiegająca się o świadczenie w oparciu o pkt l art. 2 nie musi wykazywać czy w czasie pobytu w obozie wykonywała pracę przymusową. Zdaniem Sądu Najwyższego okoliczność, że w przepisie art. 3 ust. l tej ustawy mowa jest o tym, że świadczenie przysługuje "za każdy pełny miesiąc trwania pracy" ma to znaczenie, że organ prowadzący postępowanie jest obowiązany ustalić faktyczny czas przebywania wnioskodawcy w obozie pracy, nie może zaś być interpretowany jako obowiązek wykazania, że osoba ta faktycznie wykonywała pracę przymusową. Identyczny pogląd wyraził wcześniej Naczelny Sąd Administracyjny w niepublikowanym wyroku z 13 stycznia 1999 r. V SA 759/98, a także Sąd Najwyższy w wyroku z 13 stycznia 2000 r. (III RN 112/99.
OSNAPU 2000, nr 20, poz. 736). Skarżący spełnia kryteria represji określone w art. 2 pkt 2 ustawy. Z unormowania zawartego w tym przepisie - wbrew stanowisku organu administracji - wcale nie wynika, że niemożność wykonywania pracy przez osobę deportowaną np. z powodu wieku lub innych przyczyn jak choroby, wyklucza uznanie, iż wywiezienia dokonano w celu wykonywania pracy przymusowej przez okres, co najmniej 6 miesięcy. Władze okupacyjne wywożąc do III Rzeszy skarżącego wraz z rodzicami i rodzeństwem nie określały czasu ich deportacji. Dzieci w zależności od wieku bądź kierowane były natychmiast do wykonywania prac, zwłaszcza w gospodarstwach rolnych, bądź też później w miarę upływu czasu, kiedy według oceny właściciela gospodarstwa mogły i powinny wykonywać wskazane im prace - por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 4 grudnia 2000 r., V SA 674/00. Podobny pogląd wyrażono w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 marca 2001 r., V SA 1631/00, uznając, iż w okresie wojny nie obowiązywały żadne szczególne przepisy chroniące osoby wywożone do pracy przymusowej przed wyzyskiem, a w szczególności przepisy o zakazie zatrudniania takich dzieci. Także więc osoby bardzo młode mogły być zmuszane do pracy przymusowej.
Z przytoczonych względów nie można uznać trafności poglądu Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, iż z powodu wieku skarżący nie może być uznany za osobę deportowaną do pracy przymusowej i dlatego nie przysługuje mu świadczenie przewidziane w ustawie. Przytoczone w odpowiedzi na skargę orzeczenia odnoszą się do wcześniejszego okresu. Począwszy od 1999 r. orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyj- nego i Sądu Najwyższego zaczęło się zmieniać w kierunku uznania wywiezionych wraz z rodzicami dzieci za osoby deportowane do pracy przymusowej (por. dodatkowo wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 października 2003 r., III RN 120/02; niepublik.).
Dodatkowo, należało w sprawie tej wyjaśnić, że Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 15 kwietnia 2003 r., Sygn. akt SK 4/02, stwierdził, że art. 22 ust. 3 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz.U. z 1997 r. Nr 142, poz. 950 ze zm.) jest niezgodny z art. 2 i art. 32 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.
Trybunał Konstytucyjny, rozważając wątpliwości przedstawione w pytaniu prawnym Naczelnego Sądu Administracyjnego, dotyczące art. 22 ust. 3 ustawy o kombatantach, uznał, że przepis ten naruszył konstytucyjne wartości wyrażone w zasadach zaufania obywateli do państwa i stanowionego przez nie prawa oraz zasadę równości (art. 2 i 32 Konstytucji).
Art. 22 ust. 3 ustawy o kombatantach został dodany nowelizacją z 25 kwietnia 1997 r. i wprowadził - dotychczas tej ustawie nieznany - termin zamykający drogę uzyskania i potwierdzenia statusu kombatanta z upływem 1997 r. W ramach tej samej nowelizacji została rozszerzona lista tytułów uprawniających do uzyskania miana kombatanta. Spowodowało to konieczność ponownego przedłużenia terminu do końca 1998 r.
W uzasadnieniu powołanego wyroku podniesiono, iż osoby, które podejmowały starania o nabycie uprawnień przed 31 lipca 1997 r., a więc w okresie, kiedy wnioski o przyznanie uprawnień mogły być składane bezterminowo, powinny, zgodnie z fundamentalną zasadą zaufania do państwa i stanowionego przez nie prawa, uprawnienia te uzyskać. Ustawa o kombatantach określa, jakie działania, fakty i zdarzenia decydując tym, że dana osoba jest kombatantem. Potwierdzeniem statusu jest orzeczenie wydane przez Urząd do Spraw Kombatantów, a j ego dodatkowym skutkiem jest uzyskanie prawa do pewnych świadczeń materialnych. Jednak podkreślenia wymaga, że samo złożenie i pozytywne rozpoznanie wniosku nie decyduje o statusie kombatanta (ma charakter deklaratoryjny), a jedynie potwierdza istnienie przesłanek wynikających z ustawy.
Wprowadzenie terminu ograniczającego możliwość dochodzenia uprawnień kombatanckich doprowadziło do sytuacji, w której osoby znajdujące się, na podstawie tych samych przepisów, w tej samej sytuacji (będąc kombatantami) mogą być w różnej sytuacji, jeśli chodzi o oficjalne uznanie przez państwo ich statusu, częstokroć nie z własnej winy, lecz wskutek opieszałych działań administracji publicznej. W wypadku kombatantów chodzi przy tym o ludzi zazwyczaj mniej zaradnych z uwagi na wiek i stan zdrowia. Złożenie na zainteresowanych całego ciężaru uzyskiwania niezbędnej dokumentacji, korespondencji z polskimi i za- granicznymi placówkami dyplomatycznymi, jest odbierane przez samych zainteresowanych jako sztuczne utrudnienia dowodowe.
Ponadto, w sprawie niniejszej brakowało dostępnych przesłanek do przyjęcia, ze skarżący pismem z dnia 27 lipca 2000 roku, wniósł o zmianę decyzji w trybie art.154 kpa, jak przyjął to organ orzekający. Treść żądania skarżącego, zawartego w tym piśmie mogłoby (przykładowo) wskazywać,że jest to wniosek o wznowienie postępowania na podstawie art. 145 § 1 pkt 5 kpa (skarżący wskazał na nowe dowody w tej sprawie). Organ orzekający kwestii tej nie wyjaśnił, nie zwrócił się do skarżącego o sprecyzowanie żądania, zawartego we wniosku, co nastąpiło z naruszeniem art.7 i 77 § 1 kpa, która nie mogło nie mieć istotnego wpływu na wynik sprawy.
Mając powyższe na uwadze, na podstawie art.145 § 1 pkt 1 oraz art.152 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowanie przed sądami administracyjnymi (Dz.U.Nr.153, poz. 1270) w zw. z art.97 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Przepisy wprowadzające ustawę - Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (DZ.U.nr 153, poz 1271) orzeczono jak w sentencji. O Naczelnym Sądzie Administracyjnym (DZ.U.nr.74, poz 368 z późn. zm.) w zw. z art. 97 § 2 ustawy – Przepisy wprowadzające ustawę – Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.