Uzasadnienie
Decyzją z dnia 29 października 1999 r. (...), wydaną na podstawie art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich /Dz.U. nr 87 poz. 395/ Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odmówił Edwardzie P. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego.
W uzasadnieniu decyzji podano, iż Edwarda P. złożyła wniosek o przyznanie świadczenia pieniężnego określonego w przepisach powołanej wyżej ustawy uzasadniając to tym, że w okresie od marca 1943 r. do listopada 1944 r. przebywała we Francji. Na okoliczności objęte wnioskiem wnioskodawczyni przedstawiła dowody, które potwierdzają jej pobyt ww. miejscu i czasie oraz pracę jej matki Stanisławy M. W sprawie wniosku Edwardy P. ma zastosowanie art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich /Dz.U. nr 87 poz. 395/, który stanowi:
"Represją w rozumieniu ustawy jest deportacja /wywiezienie/ do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945."
Z treści wniosku wynika, że Edwarda P. została deportowana /wywieziona/ jako dziecko razem z rodziną do Francji a więc nie w celu podjęcia pracy przymusowej. Nie negując, że matka Edwardy P. była zatrudniona w charakterze robotnika przymusowego to biorąc pod uwagę wiek wnioskodawczyni /ur. 02.08.1939 r./ należy wykluczyć, że Edwarda P. została wywieziona w charakterze robotnika przymusowego, a tylko taki charakter represji daje podstawę do przyznania uprawnienia do świadczenia określonego w ww. ustawie.
Ponieważ wnioskodawczyni nie spełnia warunku deportacji do pracy przymusowej określonego przez ustawodawcę w cytowanym wyżej przepisie należało orzec o odmowie przyznania świadczenia pieniężnego.
We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy Edwarda P. zarzuciła, iż decyzja odmawiająca przyznania świadczenia pieniężnego jest niesłuszna.
Edwarda P. stwierdziła, iż została deportowana razem z matką do Francji do pracy przymusowej /marzec 1943 - listopad 1944/.W tym czasie miała wprawdzie 4-5 lat, lecz wykonywała drobne prace polowe /wyrywanie chwastów, grabienie trawy, pasanie gęsi/ i drobne prace domowe /zamiatanie domu i podwórka, zmywanie naczyń/. Prace te wykonywała pod przymusem, nie otrzymując żadnego wynagrodzenia. W świetle powyższego spełnia warunki, aby otrzymać świadczenie przewidziane w ustawie z dnia 31 maja 1996 r.
Decyzją z dnia 19 maja 2000 r. (...) Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał w mocy decyzję własną z dnia 29 października 1999 r. W uzasadnieniu decyzji wskazano, że wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy nie zasługuje na uwzględnienie.
Na podstawie przepisów określonych w ustawie z dnia 31 maja 1996 r. świadczenie pieniężne przysługuje osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i ZSRR, w okresie wojny w latach 1939-1945 r.
Ponieważ strona, mając 3-5 lat nie mogła wykonywać pracy przymusowej, nie była również osadzona w obozie pracy - świadczenie pieniężne nie może zostać przyznane. Przedstawiony zaś dowód w postaci zaświadczenia Mera Gminy A. z dnia 11 kwietnia 1997 r. potwierdza zatrudnienie jedynie matki strony.
W skardze do Naczelnego Sądu Administracyjnego Edwarda P. ponowiła argumenty i zarzuty zawarte we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. Skarżąca podkreśliła, że do pracy była zmuszana przez niemieckiego gospodarza, który chciał w ten sposób upokorzyć jej matkę i "pokazać kto tu jest panem i kogo należy bezwzględnie słuchać". Skarżąca zaznaczyła, iż deportacja trwała do listopada 1945 r., a nie 1944 r. jak przyjął organ.
W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o oddalenie skargi wywodząc zbieżnie z uzasadnieniem zaskarżonej decyzji. Podkreślono, iż zaświadczenie wydane przez mera gminy potwierdza pracę matki, zaś w przypadku dzieci - jedynie deportację. Nie został więc spełniony warunek osobistego wykonywania pracy przymusowej wskazany w art. 2 ust. 2 ustawy z 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym, który mówi: "Represją w rozumieniu ustawy jest (...) deportacja /wywiezienie/ do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy (...)". Pogląd ten został potwierdzony również w uzasadnieniu uchwały Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 12 października 1998 r. /OPS 5/98/ oraz w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 12 listopada 1998 r. /II SA/Gd 728/98/, jak również Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 marca 1999 r. /SA/Sz 863/98/.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Artykuł 1 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich /Dz.U. nr 87 poz. 395 ze zm./ przewiduje prawo do świadczenia pieniężnego dla osób, które podlegały represjom określonym w ustawie. Represją więc w rozumieniu ustawy jest:
1/ osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych /art. 2 pkt 1/, 2/ deportacja /wywiezienie/ do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r. na terytorium:
a/ III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny 1939-1945 /art. 2 pkt 2 lit. "a"/, b/ Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach /art. 2 pkt 2 lit. "b"/.
Pojęcie represji zdefiniowane przez ustawodawcę adresowane jest zatem do dwóch kategorii osób: - po pierwsze, osób osadzonych w obozach pracy oraz - po drugie, do osób deportowanych do pracy przymusowej. O tym, że ustawa określa warunki przyznawania świadczenia pieniężnego dla dwóch kategorii osób świadczy również brzmienie tytułu ustawy. Jak podkreślił Naczelny Sąd Administracyjny w wyrokach z dnia 30 listopada 1998 r. /V SA 71/98/ i 13 stycznia 1999 r. /V SA 759/98/ interpretacji tej nie podważa fakt, że osoby deportowane do pracy przymusowej mogły być osadzone w obozach pracy, gdzie pracę tę wykonywały.
W powołanych wyżej wyrokach Naczelny Sąd Administracyjny przypomniał, że art. 4 ust. 1 pkt 1, 2 i 3 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego /t.j. Dz.U. 1997 nr 142 poz. 950 ze zm./, jak wynika z orzecznictwa, objął swoim działaniem również dzieci, a nawet dzieci nie narodzone, przebywające wraz z matkami czy rodzicami w obozach koncentracyjnych czy łagrach. W obozach pracy dzieci znajdowały się w porównywalnych warunkach, co w obozach koncentracyjnych czy łagrach. Niesłusznym więc byłoby wyłączenie ich z możliwości rekompensaty chociażby częściowej za utracone lata dzieciństwa związane z pobytem w obozie.
Jednocześnie podkreślono, iż art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu -pieniężnym (...) dotyczy sposobu obliczania świadczenia pieniężnego - świadczenie to jest należne za każdy pełny miesiąc pracy. Nie można jednak uznać, że przepis ten uzupełnia definicję ustawową zawartą w art. 2 tejże ustawy.
Z tychże względów Sąd uznał, że osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych stanowi samodzielną podstawę prawną przyznania świadczeń pieniężnych przewidzianych w ustawie, bez względu na to czy osadzony wykonywał pracę przymusową. A zatem błędny jest pogląd Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów, że do uzyskania świadczenia musi zawsze istnieć przesłanka dotycząca wykonywania pracy przymusowej.
Ten kierunek interpretacji art. 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym (...) podzielił Sąd Najwyższy w wyrokach z dnia 13 stycznia 2000 r. /III RN 112/99 - Wokanda 2000 nr 9 str. 31/ i z dnia 6 kwietnia 2000 r. /III RN 143/99 - OSNAPU 2000 nr 20 poz. 736/.
W szczególności Sąd Najwyższy przyjął, iż ustawa z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym określa, stosownie do jej tytułu, warunki przyznawania świadczenia pieniężnego dla dwóch kategorii osób, a mianowicie dla osób deportowanych do pracy przymusowej oraz dla osób osadzonych w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Potwierdza to również dyspozycja art. 2 tej ustawy, wedle którego represją w rozumieniu ustawy jest zarówno osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939 - 1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych /art. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniu pieniężnym/, jak i deportacja /wywiezienie/ do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r. (...) /art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym/.
Oznacza to, że osoba ubiegająca się o przyznanie świadczenia pieniężnego na podstawie przepisów powyższej ustawy powinna wykazać, iż spełnia tak określone przesłanki prawne uzasadniające zaliczenie jej do jednej z dwóch wymienionych w art. 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym kategorii osób represjonowanych, nie jest natomiast obowiązana wykazywać, czy w czasie pobytu w tego typu obozie faktycznie wykonywała pracę przymusową. Jeżeli więc w art. 3 ust. 1 ustawy o świadczeniu pieniężnym, w którym określone zostały wyłącznie przesłanki prawne dotyczące sposobu obliczania wysokości należnego świadczenia pieniężnego, mowa jest o tym, że świadczenie takie przysługuje za każdy pełny miesiąc trwania pracy, to należy stanąć na stanowisku, że wynika stąd jedynie obowiązek ustalenia faktycznego czasu trwania pobytu określonej osoby w obozie pracy, natomiast nie wynika obowiązek wykazania przez tę osobę, czy w czasie pobytu w obozie pracy przymusowej, w którym została osadzona lub do którego została deportowana, faktycznie wykonywała pracę przymusową /OSNAPU 2000 nr 20 poz. 736/.
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie orzekającym w niniejszej sprawie opowiada się w pełni za poglądem wyrażonym w przedstawionych powyżej wyrokach Naczelnego Sądu Administracyjnego i wyrokach Sądu Najwyższego. Zdaniem Sądu wiek osoby przebywającej w obozie pracy czy też wywiezionej z terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r. na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny 1939-1945 nie stanowi negatywnej przesłanki przyznania świadczenia pieniężnego. Inaczej mówiąc wiek osoby należącej do jednej z dwóch wyżej określonych kategorii osób nie może stanowić jedynej /wyłącznej/ przyczyny odmowy przyznania świadczenia, o jakim mowa w art. 1 ustawy. Należy zauważyć, że sytuacja małoletnich dzieci wywiezionych na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych częstokroć nie różniła się od sytuacji osób dorosłych, tak co do warunków, w jakich przebywały jak i konieczności wykonywania pracy i to pracy przerastającej możliwości dziecka. Pamiętać należy, iż nawet te dzieci, które zostały wywiezione z rodzicami na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych, znajdowały się w sytuacji zdecydowanie negatywnie oddziaływającej tak na ich zdrowie psychiczne jak i fizyczne. Izolacja, jakiej doświadczały dzieci - od dotychczasowego środowiska /wywiezienie/ i od rodziców na wiele godzin dziennie /czas pracy rodziców/ - stanowiła dla nich szczególną dolegliwość. Dzieci, podobnie jak inne wywiezione osoby, nie miały żadnego wpływu na sytuację, w której się znalazły. Musiały znosić ciężar deportacji /wywiezienia/ łączący się nie tylko z pobytem we wrogim kraju, ale i częstokroć z koniecznością pracy. Jest powszechnie wiadomym, iż nie tylko dorośli, ale i dzieci wywiezione do III Rzeszy zmuszane były do niewolniczej pracy. Los dzieci spoczywał w ręku obcych ludzi, którzy decydowali o warunkach ich pobytu na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych /zakwaterowanie, wyżywienie, praca/. Wywiezienie dzieci oznaczało nie rzadko w praktyce ciężkie warunki egzystencji, wyniszczenie dzieci głodem, chorobami, zimnem, pracą, urazami fizycznymi.
A zatem nie wiek, lecz fakt deportacji /wywiezienia/ w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy o i świadczeniu pieniężnym (...) winien decydować o uprawnieniu danej osoby do świadczenia przysługującego z tytułu doznanych represji.
Oznacza to konieczność należytego wyjaśnienia i rozważenia okoliczności sprawy w aspekcie przesłanek określonych w art. 2 powołanej wyżej ustawy.
Nie można bowiem uznać za zgodną z prawem decyzję wydaną bez wyjaśnienia okoliczności objętych hipotezą przepisów mających w sprawie zastosowanie. Postępowanie administracyjne prowadzone przed wydaniem przez organ administracji publicznej decyzji, powinno zapewniać dokładne wyjaśnienie stanu faktycznego, w tym okoliczności podnoszonych przez składającego wniosek o przyznanie uprawnień do świadczenia pieniężnego. Obowiązek ten wynika w szczególności z art. 7, art. 77 par. 1 i art. 80 Kpa.
Niedopełnienie tego obowiązku stanowi naruszenie podstawowych zasad postępowania administracyjnego i uniemożliwia często prawidłowe zastosowanie przepisów prawa materialnego.
Postępowanie wszczęte z wniosku o przyznanie uprawnień do świadczenia pieniężnego jest postępowaniem administracyjnym prowadzonym według zasad określonych w Kodeksie postępowania administracyjnego, a zatem konieczne jest prawidłowe i rzetelne stosowanie przepisów proceduralnych, które określają uprawnienia procesowe uczestników postępowania, w tym przepisów regulujących postępowanie.
Jako dowód należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem. W szczególności dowodem mogą być dokumenty i zeznania świadków - art. 75 par. par. 1 Kpa.
Jeżeli po wyczerpaniu środków dowodowych lub z powodu ich braku pozostały niewyjaśnione fakty istotne dla rozstrzygnięcia sprawy, organ administracji publicznej dla ich wyjaśnienia może przesłuchać stronę - art. 86 Kpa/.
Jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 20 września 1990 r. - III ARN 9/90 /OSNCP 1991 z. 10-12 poz. 127/ - oświadczenie składane przez stronę w postępowaniu administracyjnym oraz przedstawione przez nią dokumenty korzystają z domniemania prawdziwości, jeżeli nie są sprzeczne z innymi dowodami lub okolicznościami i faktami znanymi organowi administracyjnemu z urzędu.
Organy administracji państwowej obowiązane są stosować się do zasad przeprowadzenia dowodów określonych w rozdziale 4 działu II Kodeksu postępowania administracyjnego.
Nie ma uzasadnionych podstaw, by zasada ta nie była respektowana w postępowaniu w sprawie przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego. Artykuł 4 ust. 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich /Dz.U. nr 87 poz. 395 ze zm./ jednoznacznie stanowi: w zakresie postępowania dotyczącego ustalenia lub odmowy przyznania świadczenia mają zastosowanie przepisu Kodeksu postępowania administracyjnego.
Procedurę tą normuje również zarządzenie Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 23 lipca 1996 r. w sprawie wymaganych dokumentów i dowodów oraz szczegółowego trybu postępowania (...) /M.P. nr 46 poz. 450/, wydane na podstawie art. 4 ust. 3 powołanej wyżej ustawy /przed nowelizacją dokonaną ustawą zmieniającą z dnia 18 marca 1999 r. - Dz.U. nr 28 poz. 257/ - od dnia 31 grudnia 1999 r. rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 29 grudnia 1999 r. w sprawie wymaganych dokumentów i dowodów potwierdzających rodzaj represji i okres jej trwania (...) - Dz.U. nr 111 poz. 1300.
W postępowaniu wyjaśniającym w rozważanej sprawie organ orzekający, mimo posiadania dokumentów i informacji, z naruszeniem art. 7, art. 77 par. 1 i 80 Kpa nie poczynił wyczerpujących ustaleń w celu wyjaśnienia okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, a w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji powołał się jedynie na wiek skarżącej. Nadto organ nie zauważył, że skarżąca we wniosku wskazała nieprawidłową datę końcową deportacji, a mianowicie 1944 r. Tym niemniej z zaświadczenia Mera Gminy A. wynika, że skarżąca przebywała na deportacji od marca 1943 r. do listopada 1945 r. w majątku należącym do Niemca o nazwisku P. A zatem w okresie deportacji nie miała jak przyjął organ 3-5 lat, lecz 3 lata i 7 miesięcy w chwili wywiezienia a 6 lat i 3 miesiące w listopadzie 1945 r. Skarżąca w toku postępowania administracyjnego wskazywała konkretne okoliczności mające świadczyć, iż została deportowana do Francji z matką i podobnie jak ona pracowała przymusowo. Organ odmawiając przyznania świadczenia pieniężnego oparł się jedynie na nieprawidłowo ustalonym wieku skarżącej i błędnym okresie deportacji.
Nadto Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych powołał się na uchwałę siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 12 października 1998 r., OPS 5/98, dokonując dowolnej interpretacji tejże uchwały.
W uzasadnieniu wskazanej wyżej uchwały Sąd stwierdził, iż odniesieniu do pracy przymusowej na rzecz III Rzeszy, wykonywanej w latach 1939-1945, prawo do świadczenia ograniczono do przypadków wymienionych w art. 2 pkt 1 i pkt 2 lit. "a" ustawy. Dotyczy ono osób osadzonych w obozach pracy przymusowej, lecz tylko z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych, z wyłączeniem innych przyczyn, np. kryminalnych. W drugim wypadku, unormowanym w art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy prawo do świadczenia z tytułu pracy przymusowej przysługuje osobom deportowanym /wywiezionym/ do tej pracy z terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed 1 września 1939 r. na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. Jest to uzasadnione, jeśli zważyć, że sytuacja przymusowo zatrudnionych izolowanych całkowicie od dotychczasowego środowiska była - nieporównanie gorsza od sytuacji innych przymusowo zatrudnionych osób, i to nawet wówczas, gdy warunki pracy były porównywalne.
Z tych względów Sąd stwierdził, iż brak jest podstaw do uznania, że praca przymusowa obywatela polskiego /nawet małoletniego/ w gospodarstwie rolnym osadnika III Rzeszy, przydzielonego mu w następstwie pacyfikacji ludności polskiej, które położone było na terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed 1 września 1939 r., lecz będącego pod okupacją III Rzeszy w latach 1939-1945, uprawnia do przewidzianego w ustawie świadczenia pieniężnego, jeśli osoba przymusowo zatrudniona nie była do pracy deportowana, gdyż zamieszkiwała w miejscowości, w której znajdowało się gospodarstwo rolne, i deportacja nie była zastosowana.
Przyznanie świadczenia z tytułu pracy niewolniczej na rzecz Niemiec nie wszystkim obywatelom polskim, którzy doznali tej represji, ale tylko tym osobom, które poddane były represji w szczególnych warunkach /osadzenie w obozie pracy albo wywiezienie do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy/, nie może być uznane za niesprawiedliwe faworyzowanie tych osób.
Reasumując, Sąd uznał, że nie stanowi represji w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich /Dz.U. nr 87 poz. 395/ niezwiązane z deportacją /wywiezieniem/ przymusowe zatrudnienie w latach 1939-1945 obywatela polskiego /także małoletniego/ w gospodarstwie rolnym osadnika niemieckiego, położonym w miejscowości będącej dotychczasowym miejscem zamieszkania obywatela polskiego, znajdującym się na terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed 1 września 1939 r., a po tej dacie okupowanym przez III Rzeszę. /por. ONSA 1999 Nr 1 poz. 1/
W niniejszej sprawie taka sytuacja nie zachodzi, albowiem Edwarda P. została deportowana z terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed 1 września 1939 r. na terytorium terenów okupowanych przez III Rzeszę w okresie wojny w latach 1939-1945.
Z powyższych względów Sąd na mocy art. 22 ust. 1 pkt 1 oraz ust. 2 pkt 1 i 3 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym /Dz.U. nr 74 poz. 368 ze zm./ orzekł jak w sentencji. O kosztach orzeczono na podstawie art. 55 ust. 1 powołanej wyżej ustawy o NSA.