Uzasadnienie
B. N. zwróciła się do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi o zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi A. N., B.N., P. N., B. W. i M. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. z dnia [...] w przedmiocie ustalenia warunków zabudowy dla inwestycji.
Z oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym wynika, że skarżąca prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe. Wnioskodawczyni utrzymuje się ze świadczenia przedemerytalnego w kwocie 878,17 zł i prac dorywczych (305,07 zł). Jest współwłaścicielką (1/3) domu o powierzchni 220 mkw. Strona zadeklarowała posiadanie oszczędności w kwocie 3750,40 zł. Wskazując na swoje stałe miesięczne wydatki (m.in. leki w wysokości 100 zł, gaz – 40 zł, ubezpieczenie budynków – 21 zł, opał – 250 zł, telefon – 15 zł, podatek – 25 zł, energia elektryczna – 100 zł, woda – 50 zł, śmieci – 6,50 zł) skarżąca stwierdziła, że ma "bardzo niskie dochody, wysokie koszty utrzymania".
Postanowieniem z dnia 21 grudnia 2016 r. starszy referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Łodzi postanowił przyznać B. N. prawo pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych ponad kwotę 100 złotych, a w pozostałej części wniosek oddalić.
W sprzeciwie od powyższego postanowienia skarżąca wniosła o całkowite zwolnienie od kosztów sądowych z uwagi na bardzo niskie dochody oraz wysokie koszty utrzymania, które nie pozwolą jej na pokrycie kosztów postępowania. Wskazała, że zaoszczędzone pieniądze pochodzą z okresu, kiedy pracowała i są przeznaczone na zakup węgla, wydatki związane ze świętami oraz inne niezaplanowane wydatki, których z obecnie pobieranego świadczenia i prac dorywczych nie jest w stanie pokryć.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zaskarżone postanowienie nie narusza prawa, zatem zasadnym jest utrzymanie go w mocy.
Zgodnie z treścią art. 243 § 1 i art. 245 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz.U. z 2016 r., poz. 718 ze zm., dalej: p.p.s.a.), prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. Prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Częściowe zwolnienie od opłat lub wydatków może polegać na zwolnieniu od poniesienia ułamkowej ich części albo określonej ich kwoty pieniężnej.
W rozumieniu art. 246 § 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (pkt 1); w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2).
Według art. 259 § 1 p.p.s.a. od zarządzeń i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, strona albo adwokat, radca prawny, doradca podatkowy lub rzecznik patentowy mogą wnieść do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego sprzeciw w terminie siedmiu dni od dnia doręczenia zarządzenia lub postanowienia. Rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy (art. 260 § 1 p.p.s.a.). W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 p.p.s.a.). Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 3 p.p.s.a.).
W pierwszej kolejności wyjaśnić trzeba, że prawo pomocy jest instytucją stanowiącą wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony postępowania. Z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania, a wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku musi uprawdopodobnić, w sposób bardzo rzetelny, okoliczności przemawiające za uwzględnieniem wniosku. Całkowite zwolnienie od kosztów sądowych jest możliwe wyjątkowo w przypadku osób żyjących w ubóstwie, które są pozbawione środków do życia, a pozyskanie przez nie kwot na sfinansowanie kosztów udziału w sporze sądowym jest obiektywnie niemożliwe (por. postanowienie NSA z dnia 12 lipca 2013 r. sygn. akt II OZ 604/13 – Lex nr 1345059).
W przekonaniu sądu starszy referendarz sądowy prawidłowo ocenił sytuację rodzinną, osobistą i majątkową skarżącej i na tej podstawie zwolnił skarżącą od kosztów sądowych ponad kwotę 100 złotych, oddalając wniosek w pozostałej części.
Wyjaśnić trzeba, że to na wnioskodawcy spoczywa ciężar dowodu, iż znajduje się w sytuacji uprawniającej do przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Zatem to wnioskodawca zobowiązany jest do dokładnego i zgodnego z prawdą przedstawienia własnej sytuacji majątkowej oraz wykazania, iż spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W realiach rozpoznawanej sprawy B. N. w przedłożonym do sprawy formularzu PPF wskazała, że posiada stałe źródło utrzymania w postaci świadczenia przedemerytalnego w wysokości 878,17 zł oraz wynagrodzenia z tytułu umowy zlecenia w kwocie 305,07 zł, co daje kwotę 1183,24 zł miesięcznie.
Ponadto, ma zagwarantowane warunki mieszkaniowe i zgromadziła oszczędności w kwocie 3750 zł. Zdaniem sądu, pomimo obciążających ją miesięcznych wydatków, skarżąca jest w stanie przynajmniej częściowo wygospodarować środki na prowadzenie postępowania sądowego, które na chwilę obecną wynoszą 100 zł. Po pokryciu stałych zobowiązań i wydatków pozostaje skarżącej prawie połowa osiąganych dochodów. Ponadto, w orzecznictwie sądowym przyjmuje się, że co do zasady posiadanie majątku, w szczególności oszczędności i nieruchomości, wyklucza możliwość zwolnienia od kosztów sądowych (por. postanowienie NSA z dnia 15 września 2010 r. sygn. akt II FZ 430/10, Lex nr 742485). Podnoszona przez skarżącą w sprzeciwie ewentualna konieczność poniesienia z tych oszczędności w przyszłości jakichkolwiek, bliżej nieokreślonych wydatków nie może stanowić przy tym przeszkody do zapłaty należności publicznoprawnych.
Mając powyższe na względzie, wskazać należy, że brak jest tym samym jakichkolwiek podstaw do zmiany zaskarżonego postanowienia i przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Celem instytucji prawa pomocy, która w istocie oznacza dofinansowanie strony postępowania przez Skarb Państwa, jest zagwarantowanie prawa do sądu osobom najuboższym (np. osobom bezrobotnym bez prawa do zasiłku czy pozbawionym jakichkolwiek dochodów), znajdującym się w wyjątkowo złej sytuacji materialnej, które całkowicie nie są w stanie wygospodarować środków na pokrycie kosztów związanych z dochodzeniem swych praw przed sądem. Stosując prawo pomocy nie można chronić czy też zwiększać majątku osób prywatnych, gdyż celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do zwolnienia od kosztów sądowych, czy też prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej.
Wymóg ponoszenia kosztów postępowania jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 9 czerwca 2014 r. sygn. akt II OZ 561/14 - Lex nr 1470078).
Z tego też względu sąd orzekł jak w sentencji postanowienia na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 260 § 1 i 3 p.p.s.a. a.bł.