Uzasadnienie
Decyzją z 21 października 2022 r. Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, na podstawie art. 127 § 3 i art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jednolity: Dz. U. z 2022 r. poz. 2000 ze zm. - k.p.a.) oraz art. 2 pkt 2 lit a), art. 3 ust. 1, art. 4 ust. 1, 2 i 4 i art. 5 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o osobach deportowanych do pracy przymusowej oraz osadzonych w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 1818 - ustawa), utrzymał w mocy decyzję własną z 11 sierpnia 2022 r. o odmowie przyznania M.K. uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej.
W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ wyjaśnił, że ustawa przewiduje pewien ograniczony zakres rekompensat dla konkretnie ustalonych grup ofiar, z tytułu ściśle określonych rodzajów represji. Rodzaje represji, których doznanie, z zastrzeżeniem wymagań art. 1 ustawy, uprawnia do ubiegania się o przyznanie świadczenia pieniężnego, zostały wymienione enumeratywnie w art. 2 ustawy i obejmują:
- 1) osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych;
- 2) deportację (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia l września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium:
- a) III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945;
- b) Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach.
Treść cytowanego przepisu, w powiązaniu z art. 3 ustawy, określającym podstawę wymiaru świadczenia za każdy pełny miesiąc trwania pracy, wskazuje, że sam fakt wykonywania pracy w warunkach przymusowych, bez faktu deportacji, nie stanowi wystarczającej przesłanki przyznania świadczenia.
Dalej organ podkreślił, że zgodnie z art. 4 ustawy uprawnienie do świadczenia jest przyznawane decyzją Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, na podstawie wniosku zainteresowanej osoby i dokumentów oraz dowodów potwierdzających rodzaj i okres represji. Wynika stąd, że dla uzyskania potwierdzenia konieczne jest złożenie przez zainteresowanego wniosku oraz, o ile nie w pierwszej kolejności, poparcie wniosku odpowiednimi dowodami. Dla wydania decyzji pozytywnej na podstawie art. 2 pkt 2 ustawy konieczne jest więc łączne wystąpienie następujących przesłanek - ustalenie:
̶ że osoba została deportowana (wywieziona) do pracy przymusowej w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia l września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945
̶ oraz że praca była wykonywana w warunkach deportacji przez okres co najmniej 6 miesięcy.
Szef Urzędu wskazał, że skarżący we wniosku o przyznanie uprawnienia do świadczenia pieniężnego wskazał, iż był przymusowo skierowany do pracy na terenie Niemiec, gdzie trafił przez obóz hitlerowski w Ł. Z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika jednak, że wnioskodawca podczas II Wojny Światowej został skierowany do pracy przymusowej w rodzinnej miejscowości C. Powyższe znajduje potwierdzenie w dokumentach przesłanych przez Archiwum Akt Nowych pochodzących z Fundacji P. z postępowania o wypłatę świadczenia ze środków Fundacji oraz ankiecie dowodowej kierowanej do Powiatowego Biura Dowodów Osobistych w celu uzyskania pierwszego po wojnie dokumentu tożsamości. W przedmiotowej spawie istotnym z punktu widzenia zasadności przyznania przez Szefa Urzędu omawianego świadczenia jest ustalenie, czy strona świadczyła pracę w warunkach deportacji. Organ zwrócił się również do Stowarzyszenia Polaków Poszkodowanych przez III Rzeszę - oddział w Sieradzu, o przesłanie posiadanej dokumentacji dotyczącej pana M.K., które w wystawionej stronie legitymacji wskazało, że strona świadczyła pracę przymusową na terenie Niemiec.
W informacji uzyskanych od prezesa Stowarzyszenia wynika, iż stowarzyszenie nie posiada jakichkolwiek dokumentów potwierdzających represje strony oraz okoliczności deportacji do pracy przymusowej, a zapisy w legitymacji członkowskiej zostały dokonane jedynie na podstawie oświadczeń strony.
Na podstawie poczynionych ustaleń organ uznał, że strona nie została deportowana i świadczyła pracę w miejscu zamieszkania. Natomiast ustawa nie przewiduje objęcia świadczeniem wszystkich osób, które doznały represji okresu wojennego i powojennego. Nie dotyczy też wszystkich rodzajów i form represji, jakim w tym okresie poddani byli obywatele polscy.
W ocenie organu zebrane w toku prowadzonego postępowania dowody stoją w sprzeczności z podnoszoną przez stronę okolicznością skierowania go do pracy przymusowej na tereny III Rzeszy i powrocie do Polski po wyzwoleniu w 1945 r.
Na ostateczną decyzję Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi złożył M.K., zarzucając naruszenie art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. polegające na niewyczerpującym zebraniu i rozpatrzeniu materiału dowodowego i niepodjęciu wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy, w tym niewyjaśnienie, czy zostały spełnione przesłanki deportacji.
Ponadto skarżący wskazał, że decyzja została wydana z pominięciem jego wniosku dowodowego, który wysłał za pośrednictwem poczty polskiej 13 października 2022 r. We wniosku dowodowym przedłożył oświadczenie brata – C.K., które potwierdza, że skarżący wykonywał pracę w warunkach deportacji.
W związku z powyższym skarżący wniósł o zmianę zaskarżonej decyzji i przyznanie mu świadczenia pieniężnego przewidzianego w ustawie.
Zdaniem skarżącego organ nie ustalił stanu faktycznego w sposób prawidłowy. W okresie II wojny światowej skarżący był deportowany do miejscowości znajdującej się w Niemczech, K. Pracował u niemieckiego właściciela gospodarstwa rolnego - J.K. Pracował tam przez okres 18 miesięcy. Powyższe może potwierdzić świadek C.K. Oświadczenie świadka zostało przesłane 13 października 2022 r.
W odpowiedzi na skargę Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych podtrzymał stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i w związku z tym wniósł o oddalenie skargi.
W piśmie z 6 grudnia 2022 r. skarżący wyjaśnił, że posiada legitymację członkowską Stowarzyszenia Polaków Poszkodowanych przez III Rzeszę o nr 37004872, wydaną 28 maja 1996 r. w Sieradzu, która potwierdza, że pracował przymusowo w Niemczech, gdzie pracował przez 1 rok i 6 miesięcy w latach 1940/1945. Powyższa legitymacja została wydana na podstawie karty urlopowej, którą otrzymał od bauera J.K., zamieszkującego we wsi E., w powiecie I. leżącego w Prusach Wschodnich. Po powrocie do Polski skarżący także pracował dla Niemca – A.H. Prace, które wykonywał też były przymusowe. Pracował dla niego 3 lata. Urząd do Spraw Kombatantów zażądał karty urlopowej, której skarżący nie posiada.
Skarżący dodał, że to nie on, lecz jego brat pracował dla Niemca w C. przez okres 5 lat.
W uzupełnieniu skargi, pismem z 26 stycznia 2023 r., ustanowiony z urzędu pełnomocnik skarżącego zarzucił zaskarżonej decyzji:
- I. naruszenie przepisów postępowania, tj.:
- 1. art. 7 w zw. z art. 77 § 1 k.p.a. poprzez niepodjęcie wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, w szczególności brak ustalenia okoliczności przemawiających za przyznaniem skarżącemu świadczenia, o którym mowa w art. 1 pkt 1 ustawy, a także brak należytej współpracy ze skarżącym celem ustalenia prawdy obiektywnej, co w konsekwencji doprowadziło do niedostatecznego wyjaśnienia okoliczności faktycznych sprawy;
- 2. art. 77 § 1 w zw. z art. 80 oraz art. 75 § 1 w zw. z art. 78 § 1 k.p.a. poprzez nieprawidłowe rozpatrzenie materiału dowodowego sprawy i nielogiczną jego ocenę tj. dokonanie dowolnej oceny materiału dowodowego w oparciu jedynie wybrane dowody, przekroczenie zasad logiki oraz doświadczenia życiowego, a tym samym naruszenie prawa skarżącego (osoby w podeszłym wieku) do prawidłowego, szczegółowego, merytorycznego rozpoznania indywidualnej sprawy, mającej dla niego istotne znaczenie, w szczególności poprzez całkowite pominięcie dowodu z dokumentu w postaci oświadczenia świadka C.K. i nieuwzględnienie ww. oświadczenia mającego istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy;
- 3. art. 11 w zw. z art. 107 § 3 k.p.a. poprzez sporządzenie niewystarczającego uzasadnienia faktycznego i prawnego zaskarżonej decyzji, niespełniającego wymogów określonych w tym przepisie, w szczególności brak wskazania przyczyn, z powodu których organ odmówił wiarygodności i mocy dowodowej dowodowi z dokumentu w postaci oświadczenia świadka C.K., co uniemożliwia weryfikację poprawności analizy materiału dowodowego poczynionej przez organ oraz czyni niemożliwym weryfikację samego procesu decyzyjnego;
- II. naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.:
- 1. art. 1a ust. 1 w zw. z art. 2 ust. 2 lit. a) ustawy poprzez ich błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że skarżący nie doznał represji w rozumieniu tych przepisów, tj. przyjęciu, że skarżący nie został deportowany i świadczył pracę w miejscu zamieszkania, podczas gdy skarżący wykazał ustawowe przesłanki niezbędne do ustalenia istnienia represji i przyznania świadczenia pieniężnego, o którym mowa w ustawie.
Mając na uwadze powyższe pełnomocnik skarżącego wniósł o uwzględnienie skargi i uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 11 sierpnia 2022 r. w całości, a także o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej świadczonej skarżącemu z urzędu, według stawki maksymalnej, oświadczając, że nie zostały one opłacone ani w całości, ani w części.
Ponadto, na zasadzie art. 106 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 259) – dalej: "p.p.s.a." – pełnomocnik skarżącego wniósł o zobowiązanie Stowarzyszenia Polaków Poszkodowanych przez III Rzeszę do przedłożenia karty urlopowej wydanej M.K. przez J.K. celem przeprowadzenie dowodu uzupełniającego z przedmiotowego dokumentu na okoliczność deportacji skarżącego na tereny III Rzeszy i wykonywania przez niego pracy przymusowej w rozumieniu ustawy. Na wypadek nieprzedłożenia ww. karty przez Stowarzyszenie Polaków Poszkodowanych przez III Rzeszę, pełnomocnik skarżącego wniósł o zobowiązanie ww. Stowarzyszenia do wydania dokumentu precyzującego, czy warunkiem uzyskania legitymacji członkowskiej wydanej przez Stowarzyszenie Polaków Poszkodowanych przez III Rzeszę było przedstawienie dokumentów potwierdzających doznane represje, tj. fakt deportacji i wykonywanie pracy przymusowej na terenie III Rzeczy w czasie II wojny światowej celem wykazania istnienia dokumentu w postaci karty urlopowej, o której wspominał skarżący oraz przekazania jej przez skarżącego Stowarzyszeniu Polaków Poszkodowanych przez III Rzeszę.
W uzasadnieniu pisma pełnomocnik skarżącego po pierwsze wskazał, że organ nie wziął pod uwagę dowodu mającego istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia przedmiotowej sprawy, mianowicie oświadczenia świadka C.K. (brata skarżącego) z 11 października 2022 r., który potwierdził, że skarżący został wywieziony do pracy do Prus Wschodnich na terytorium III Rzeszy do miejscowości I. (obecnie C., miasto w obwodzie [...] w Rosji) wraz 30 innymi osobami i pracował tam przez 1 rok i 6 miesięcy u obywatela ówczesnej III Rzeszy J.K.
Pełnomocnik skarżącego podkreślił, że organ w piśmie z 7 listopada 2022 r. skierowanym do skarżącego wskazał, że wniosek o dopuszczenie dowodu z oświadczenia świadka C.K. wpłynął już po wydaniu decyzji administracyjnej w sprawie, a więc po 21 października 2022 r. Jednakże z dokumentów załączonych do akt niniejszej sprawy jasno wynika, że wniosek wpłynął do organu znacznie wcześniej. Świadczyć o tym może potwierdzenie nadania ww. pisma, dane ze strony śledzenia przesyłek Poczty Polskiej oraz pieczęć widniejąca na wniosku o dopuszczenie dowodu z dokumentu z 13 października 2022 r., potwierdzająca, iż wniosek ten wraz z oświadczeniem świadka C.K. został przyjęty przez organ 18 października 2022 r., a więc wpłynął do organu na kilka dni przed wydaniem decyzji w sprawie, a nie jak twierdzi organ po dniu wydania decyzji. Organ miał zatem możliwość zapoznania się z wnioskiem dowodowym i mógł go rozpoznać, jednakże tego nie uczynił.
Jednocześnie, zdaniem pełnomocnika skarżącego, organ naruszył art. 107 § 3 k.p.a. W związku z tym, że dowód z dokumentu w postaci oświadczenia świadka C.K. wpłynął do organu przed wydaniem decyzji w sprawie, organ powinien był ustosunkować się do niego w uzasadnieniu faktycznym decyzji. Nawet jeśli organ nie uwzględniłby ww. wniosku dowodowego, powinien był wskazać przyczyny, z powodu których odmówił dowodowi wiarygodności i mocy dowodowej. W sprawie będącej przedmiotem niniejszego postępowania organ w żaden sposób nie nawiązał w uzasadnieniu faktycznym do wskazanego powyżej dowodu, nie wymienił powodów, z powodu których odmówił mu wiarygodności i mocy dowodowej, co stanowi istotne uchybienie wydanej w sprawie decyzji.
W ocenie pełnomocnika skarżącego organ dopuścił się również błędów w ocenie materiału dowodowego sprawy. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ stwierdził, że z zebranego materiału dowodowego w sprawie wynika, że skarżący podczas II Wojny Światowej został skierowany do pracy przymusowej w rodzinnej miejscowości C. Organ wskazał, że potwierdzenie tej okoliczności wynika m. in. z ankiety dowodowej kierowanej do Powiatowego Biura Dowodów Osobistych w celu uzyskania pierwszego po II wojnie światowej dokumentu tożsamości. Organ przyjął, że skarżący przez cały okres II wojny światowej przebywał w rodzinnej miejscowości C. Dane te nie są prawdziwe.
Skarżący w 1941 roku po miesięcznym pobycie w obozie pracy w Ł. został deportowany wraz z rodzicami na teren ówczesnych Prus Wschodnich, do I. Skarżący został skierowany do pracy przymusowej w C. dopiero po powrocie z I. w 1943 r. W C. skarżący pracował przez 3 lata u A.H., obywatela III Rzeszy.
Odwołując się do orzecznictwa sądowoadministracyjnego pełnomocnik skarżącego wskazał, że mimo iż skarżący składał oświadczenie o miejscu zamieszkania w czasie okupacji pod rygorem odpowiedzialności za fałszywe zeznania, to jednakże powyższe nie może przesądzać o wyłącznej mocy dowodowej ankiety dowodowej. Należy mieć na uwadze, iż również w tym przypadku w istocie mamy do czynienia z oświadczeniem wnioskodawcy, a nie dokumentem bezpośrednio potwierdzającym fakt zamieszkiwania w danej miejscowości. Poza tym trudno oczekiwać od osoby, która została deportowana wbrew swojej woli do pracy przymusowej, by taka osoba w ankiecie dowodowej jako miejsce zamieszkania wskazała miejsce będące źródłem jej cierpienia psychicznego i fizycznego. Takie miejsce z pewnością budziło w skarżącym jedynie negatywne odczucia. Zamieszkiwanie w danym miejscu oznacza faktyczne przebywanie w danej miejscowości, ale także wolę przebywania w niej z zamiarem stałego pobytu.
Nie może więc budzić wątpliwości, że miejscowość, do której został deportowany skarżący nie była miejscowością, w której chciał on przebywać z zamiarem stałego pobytu. Skarżący poddany represji, jaką była deportacja, z pewnością jako swoje miejsce zamieszkania uznawał C. To tę miejscowość skarżący traktował jako ośrodek życia codziennego i to z nią wiązał przyszłość po powrocie na terytorium Polski. Nie może zatem dziwić fakt, iż to właśnie C. został wskazany przez skarżącego jako jego miejsce zamieszkania w przywołanej powyżej ankiecie dowodowej.
Pełnomocnik skarżącego zarzucił, że organ całkowicie pominął oświadczenia samego skarżącego złożone w niniejszej sprawie. W ocenie skarżącego nie było żadnych podstaw do nieuwzględnienia dowodu z oświadczeń skarżącego dotyczącego jego wywiezienia do pracy przymusowej w prowadzonym przez Niemców gospodarstwie. Opisy przeżyć zawarte w oświadczeniach składanych przez skarżącego w pełni oddają pojęcie represji, o którym mowa w ustawie. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ w ogóle nie odniósł się do oświadczeń skarżącego, nie wskazał dlaczego nie wziął ich pod uwagę albo je pominął i z jakich przyczyn. Organ podniósł jedynie, iż z informacji uzyskanych od prezesa Stowarzyszenia Polaków Poszkodowanych przez III Rzeszę - oddział w Sieradzu, wynika, że Stowarzyszenie nie posiada jakichkolwiek dokumentów potwierdzających represje strony oraz okoliczności deportacji do pracy przymusowej. Nie da się obronić ani ze względów logiki, ani przepisów postępowania administracyjnego dotyczących oceny dowodów twierdzenia organu, że skoro nie istnieją dokumenty potwierdzające represje strony, to nie można uznać przedstawionych przez skarżącego informacji za prawdziwe.
Nie można oczekiwać, że w Stowarzyszeniu Polaków Poszkodowanych przez III Rzeszę czy też archiwach państwowych zachowały się dokumenty potwierdzające pobyt w czasie II wojny światowej w niemieckim gospodarstwie rolnym. Brak tych dokumentów nie przesądza o tym, że skarżący w takim gospodarstwie nie przebywał i nie pracował. Dodać również należy, że zgodnie z § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznych z dnia 29 grudnia 1999 r. w sprawie wymaganych dokumentów i dowodów potwierdzających rodzaj represji i okres trwania oraz szczegółowego trybu postępowania przy składaniu i rozpatrywaniu wniosków o przyznanie świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (t.j. Dz. U. z 1999 r., nr 111 poz. 1300 ze zm.) – dalej: "rozporządzenie", w przypadku stwierdzenia braku możliwości przedstawienia przez wnioskodawcę dokumentów lub innych dowodów określonych w § 2 ust. 1-3 rozporządzenia, dowodami w sprawie mogą być również oświadczenia co najmniej dwóch świadków.
Ponadto, zgodnie z § 4 rozporządzenia w uzasadnionych przypadkach, gdy brak jest możliwości udokumentowania doznanej represji dowodami wymienionymi w § 2 lub § 3 rozporządzenia, dowodem może być również oświadczenie wnioskodawcy lub protokół z przesłuchania. Regulacja rozporządzenia nie stoi zatem na przeszkodzie dopuszczeniu dowodu z przesłuchania świadków, którzy złożyli pisemne oświadczenia. Konieczność dołączenia do wniosku dokumentów niezbędnych do ustalenia uprawnień, nie wyklucza możliwości wykazania okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia wniosku innymi dowodami. Rozporządzenie porządkując tryb przyznawania uprawnień, nie może bowiem wykluczać reguł postępowania dowodowego obowiązujących w postępowaniu administracyjnym, w tym uregulowania wynikającego z art. 75 § 1 k.p.a., który stanowi, że w toku postępowania administracyjnego jako dowód należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy a nie jest sprzeczne z prawem. Dowodem tym mogą być dokumenty, zeznania świadków, zeznania stron. Przeciwna interpretacja stanowiłaby znaczne ograniczenie obowiązującej w postępowaniu administracyjnym zasady prawdy materialnej.
Pełnomocnik skarżącego zaznaczył, że w niniejszej sprawie zostały złożone dwa pisemne oświadczenia - jedno przez samego skarżącego, a drugie przez jego brata C.K. Z oświadczeń skarżącego, a także C.K. wynika jednoznacznie, że skarżący wraz z rodzicami został wbrew własnej woli, a więc przymusowo wywieziony ze swego dotychczasowego miejsca zamieszkania. Powyższe świadczy o represji w stosunku do skarżącego, co wskazuje na zaistnienie w jego przypadku przesłanek deportacji w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy. Organ miał możliwość przeprowadzić dowód z przesłuchania świadków na okoliczność wykazania faktu deportacji skarżącego, czego jednak w sprawie będącej przedmiotem niniejszego postępowania zaniechał.
Pełnomocnik skarżącego dodał, że Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w odpowiedzi na skargę zwrócił się do Stowarzyszenia Polaków Poszkodowanych przez III Rzeszę - oddział w Sieradzu o przesłanie posiadanej dokumentacji dotyczącej skarżącego, z której to dokumentacji zdaniem Organu wynika, że ww. Stowarzyszenie nie posiada jakichkolwiek dokumentów potwierdzających represję strony oraz okoliczności pracy przymusowej, a zapisy w legitymacji członkowskiej Stowarzyszenia Polaków Poszkodowanych przez III Rzeszę zostały dokonane na podstawie oświadczeń stron.
Skarżący jednak w celu uzyskania ww. legitymacji przedkładał ww. Stowarzyszeniu kartę urlopową potwierdzającą fakt deportacji i wykonywania przez niego prac przymusowych w czasie II wojny światowej na terenie III Rzeszy. Gdyby Organ przesłuchał skarżącego, posiadałby wiedzę o tym fakcie. Organ jednak zaniechał takiej czynności, co świadczy o nieprawidłowościach w ustaleniu i ocenie materiału dowodowego w niniejszej sprawie. Stąd też istotne jest przeprowadzenie dowodu uzupełniającego z dokumentu potwierdzającego ww. okoliczność, bowiem dowód ten jest niezbędny do wyjaśnienia istotnych wątpliwości w sprawie.
Na rozprawie 5 kwietnia 2023 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi postanowił oddalić wniosek pełnomocnika skarżącego zawarty w piśmie procesowym z 26 stycznia 2023 r. jako zmierzający do ustalenia istotnych elementów stanu faktycznego.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje
Skarga jest zasadna.
Stosownie do treści art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2022 r. poz. 2492) w związku z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2023 r. poz. 259) – powoływanej dalej jako: "p.p.s.a." – sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach owej kontroli sąd administracyjny nie przejmuje sprawy administracyjnej do jej końcowego załatwienia, lecz ocenia, nie będąc przy tym związany granicami skargi, czy przy wydawaniu zaskarżonego aktu nie naruszono reguł postępowania administracyjnego i czy prawidłowo zastosowano prawo materialne.
Sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie uchyla decyzję lub postanowienie w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a.). Przy czym stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. rozstrzygając daną sprawę sąd, co zasady, nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi, może zastosować przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 p.p.s.a.). Natomiast w razie nieuwzględnienia skargi, sąd skargę oddala odpowiednio w całości albo w części (art. 151 p.p.s.a.).
Dokonując kontroli zaskarżonej decyzji w wyżej zakreślonych granicach Sąd stwierdził, że zarówno zaskarżona decyzja, jak i poprzedzająca ją decyzja Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z 11 sierpnia 2022 r. naruszają prawo w sposób określony w przywołanych wyżej przepisach, co uzasadniało uwzględnienie skargi.
Materialnoprawną podstawą przyznania wnioskowanego świadczenia są przepisy ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o osobach deportowanych do pracy przymusowej oraz osadzonych w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. W myśl art. 2 pkt 2 lit. a) tejże ustawy represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium: a) III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945, b) Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach.
Rozstrzygnięcie organu oparte na przywołanej normie prawnej poprzedzone powinno być postępowaniem wyjaśniającym przeprowadzonym z poszanowaniem zasad ogólnych zapisanych w Kodeksie postępowania administracyjnego. Natomiast analiza dokumentów zgromadzonych dla potrzeb niniejszej sprawy uzasadnia tezę, iż w toku przeprowadzonego postępowania doszło do naruszenia przepisów proceduralnych, w szczególności art. 7, art. 8, art. 9, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a., które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
W pierwszej kolejności przypomnieć trzeba, iż organy administracji stoją na straży praworządności i podejmują wszelkie niezbędne kroki do dokładnego ustalenia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 k.p.a.). Obowiązane są w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzeć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a.), gdyż dopiero całokształt materiału dowodowego daje organowi możliwość oceny, czy dana okoliczność została udowodniona (art. 80 k.p.a.). W ten sposób realizowana jest zasada swobodnej oceny dowodów (art. 8 k.p.a.), zgodnie z którą ocena dowodów winna opierać się na materiale zebranym przez organ i winna być poparta na wszechstronnej analizie całokształtu materiału dowodowego.
Jednocześnie w toku całego postępowania organ obowiązany jest do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego. Nadto organy winny czuwać nad tym, aby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa i w tym celu winny udzielać im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek (art. 9 k.p.a.). Wreszcie wynik postępowania wyjaśniającego powinien być przedstawiony w uzasadnieniu decyzji skonstruowanym zgodnie z wymogami zawartymi w art. 107 § 3 k.p.a. Uzasadnienie faktyczne decyzji powinno bowiem w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne - wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa.
Przenosząc powyższe uwagi na grunt niniejszej sprawy przede wszystkim rację należy przyznać skarżącemu, że organ pominął przedstawiony przez niego dowód w postaci oświadczenia świadka – brata skarżącego C.K. na okoliczność wywiezienia skarżącego do pracy przymusowej w Niemczech. Jak wynika bowiem z akt sprawy pismo skarżącego wraz z załączonym oświadczeniem, o którym wyżej mowa wpłynęło do organu 18 października 2022 r., a więc 3 dni przed wydaniem przez organ decyzji. Nie jest zatem prawdą twierdzenie organu zawarte w skierowanym do skarżącego piśmie z 7 listopada 2022 r., że powyższa korespondencja wpłynęła już po wydaniu decyzji w sprawie. Stwierdzić zatem należy, że rozpatrzenie sprawy miało miejsce z pominięciem dowodu, mogącego mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
W sposób niedostateczny organ ustalił, na jakiej podstawie i w oparciu o jakie dowody wystawiona została legitymacja członkowska skarżącego, a sporządzona notatka służbowa na okoliczność rozmowy telefonicznej z przedstawicielem Stowarzyszenia Osób Poszkodowanych przez III Rzeszę jest nieprecyzyjna i odnosi się do osoby "p. K.", co może wywołać zarzut, że dotyczy ona innej osoby niż skarżący M.K.
Niezależnie od powyższego organ zaniechał wyjaśnienia rozbieżności w oświadczeniach skarżącego i dowodach zebranych w sprawie, co uniemożliwia definitywne rozstrzygnięcie kwestii, czy w sprawie miała miejsce deportacja skarżącego do pracy przymusowej, uprawniająca do uzyskania świadczenia, o którym mowa w ustawie.
Wskazać bowiem należy, że skarżący raz wspomina o tym, że był deportowany tylko z ojcem (k. 5 akt adm.), a innym razem twierdzi, że był wywieziony z obojgiem rodziców (k. 17 akt adm.). Z kolei z karty osobowej (k. 13 akt adm.) oraz z ankiety na potrzebę wydania dowodu osobistego (k. 15-14 akt adm.) wynika, że skarżący przez okres okupacji pracował w C., co potwierdzają również zeznania świadków A.B. (k. 21 akt adm.) i M.K. (k. 22 akt adm.), jak również zaświadczenie ZUS Oddział w Zduńskiej Woli (k. 20 akt adm.). Skarżący raz twierdzi, że na deportacji pracował aż do 1945 r. i dopiero po wyzwoleniu wrócił do Polski (k. 5 akt adm.), innym razem skarżący twierdzi, że w I. pracował przez rok i sześć miesięcy, a następnie wrócił do Polski do rodziny (k. 17 akt adm.).
Skarżący oświadcza, że w C. pracował dla A.H. (k. 17 akt adm.), natomiast z powołanych wyżej zeznań świadków i zaświadczenia ZUS wynika, że najpierw pracował dla F.H., a potem dla M.Z. Ponadto z akt sprawy nie wynika, czy skarżący wrócił z I. sam (jeżeli dać wiarę jego twierdzeniom o deportacji na terytorium Niemiec), czy może razem z ojcem (ewentualnie z obojgiem rodziców).
Podkreślić również należy, że wskazane wyżej rozbieżności w materiale dowodowym, w ocenie skarżącego, mogą wynikać z mylenia jego osoby z osobą jego brata C.K., który nie został wywieziony razem ze skarżącym do Niemiec, lecz przez cały okres okupacji pracował u Niemca w C. Wyjaśnienie powyższych, kluczowych wątpliwości, jest zatem niezbędne w sprawie. Organ obowiązany jest zatem ponownie podjąć wszelkie niezbędne kroki w tym kierunku, mając na uwadze, iż nie ma podstaw do odmowy wiary dowodowej oświadczeniom skarżącego czy świadka – jego brata C., który te okoliczności potwierdza, jeżeli tylko rozbieżności w innych oświadczeniach skarżącego i dokumentach zostaną wyjaśnione. Brak powyższych ustaleń stanowi naruszenie art. 7, art. 8, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a.
Organ administracji winien zatem uwzględnić rozważania zawarte w niniejszym uzasadnieniu oraz dokonać ponownej, rzetelnej oceny całości zebranego materiału dowodowego, a przede wszystkim ocenić wszystkie dowody, w tym złożone w toku postępowania administracyjnego oświadczenie jego brata. Dopiero na tej podstawie z uwzględnieniem zasady prawdy obiektywnej i swobodnej oceny dowodów organ przesądzi, czy doszło do deportacji skarżącego do pracy przymusowej. Przy istnieniu rozbieżności w zeznaniach świadków czy dokumentach szczególnie ważne jest przy tym uzasadnienie decyzji, które powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej. Pozwala to na weryfikację prawidłowości przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego i wywiedzionych przez organ wniosków.
Wobec powyższego, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) w związku z art. 135 p.p.s.a., Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi orzekł o uchyleniu zaskarżonej i poprzedzającej ją decyzji, jak w pkt 1 wyroku.
Wynagrodzenie pełnomocnikowi z urzędu Sąd przyznał na podstawie art. 250 p.p.s.a oraz § 21 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu (Dz. U. z 2019 r., poz. 68 ze zm.), o czym orzeczono jak w pkt 2. k.ż.