Uzasadnienie
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Lublinie decyzją z dnia 30 grudnia 2022r., znak: SKO.41/6272/OS/2022 po rozpatrzeniu odwołania D. G. na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. w związku z art. 17 ust. 1 pkt 4, ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 615 z późn. zm.), dalej jako "u.ś.r." utrzymało w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Burmistrza Annopola przez Kierownika Ośrodka Pomocy Społecznej w Annopolu z dnia 8 grudnia 2022 r. znak: DŚR.5211.000519.2022o odmowie przyznania D. G. świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką M. G.,
W uzasadnieniu decyzji powołał się m.in. na treść art. 17 ust. 1b i art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. podnosząc, że niepełnosprawność M. G. powstała w okresie po ukończeniu przez nią 18. roku życia, a więc nie powstała w okresach, o których mowa w art. 17 ust. 1b u.ś.r., a ponadto D. G. ma ustalone prawo do renty, co wyklucza przyznanie mu świadczenia pielęgnacyjnego.
W odwołaniu skarżący powołując się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 czerwca 2019r., sygn. akt SK 2/17, wskazał, że opiekunowie uprawnieni z tytułu częściowej niezdolności do pracy mają prawo do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego w pełnej wysokości i do pobierania obu tych świadczeń jednocześnie.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze nie uwzględniło odwołania i utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.
W uzasadnieniu Kolegium przytoczyło treść przepisów art. 17 ust. 1 pkt 4 i art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r., które określają zasady przyznania świadczenia pielęgnacyjnego i wyjaśniło, że w świetle tych przepisów osoba, która ma ustalone prawo do renty nie może równocześnie pobierać świadczenia pielęgnacyjnego w pełnej wysokości.
Kolegium wskazało, że wprawdzie Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 26 czerwca 2019r., sygn. akt SK 2/17, uznał art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. w zakresie, w jakim stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, za niezgodny z art. 71 ust. 1 zdanie drugie w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP, to jednak - zdaniem Kolegium – nie oznacza to, że oba te świadczenia mogą być pobierane równocześnie. W razie zbiegu tych świadczeń osoba, która spełnia warunki do przyznania wyższego świadczenia pielęgnacyjnego i chce je otrzymać, a pobiera rentę, powinna dokonać wyboru jednego z tych świadczeń przez rezygnację z pobierania świadczenia niższego, tj. w niniejszej sprawie renty. Wybór może zrealizować przez złożenie do organu rentowego wniosku o zawieszenie prawa do renty (wyrok NSA z dnia 27 maja 2021 r. sygn. akt I OSK 303/21).
Kolegium ustaliło, że decyzją z 23 marca 2005r. przyznano D. G. rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy na stałe, jednak z jego oświadczenia z 3 listopada 2022r. wynika, że nie zrezygnuje z renty z uwagi na fakt, że jest to jego jedyne źródło utrzymania. Skoro więc skarżący nie zwrócił się do organu rentowego o zawieszenie prawa do renty, to brak jest podstaw do przyznania mu świadczenia pielęgnacyjnego.
Natomiast Kolegium za błędne uznało stanowisko organu I instancji, że w sprawie zachodzi negatywna przesłanka z art. 17 ust. 1b u.ś.r., gdyż w świetle wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014r. (sygn. akt K 38/13) kwestia daty (wieku) powstania niepełnosprawności matki skarżącego, nie stanowiła przeszkody do przyznania mu świadczenia pielęgnacyjnego.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie D. G. domagał się uchylenia decyzji organów obu instancji i przyznania mu spornego świadczenia.
Podniósł, że sprawuje całodobową opiekę nad matką i dlatego zrezygnował z możliwości podjęcia pracy zarobkowej. Jego jedyny dochód to renta w kwocie 1003,83 zł brutto. Do renty mógłby dorobić kwotę w wysokości 4536,50 zł brutto, ale ze względu na konieczność opieki nad matką jest to niemożliwe.
Jego zdaniem, w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego o sygn. akt SK 2/17, przepis art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. jako niezgodny z art. 71 ust. 1 zdanie drugie, w związku z art. 31 ust. 1 Konstytucji RP, w zakresie w jakim stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeśli osoba ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy - utracił moc 9 stycznia 2020r., a zatem obecnie nie stanowi on negatywnej przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego opiekunom z ustalonym prawem do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy.
Trybunał Konstytucyjny uznał, że sytuacja faktyczna osób z przyznaną rentą z tytułu częściowej niezdolności do pracy, sprawujących opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, niepodejmujących zatrudnienia z powodu tej opieki, jest tożsama z sytuacją osób zdolnych do pracy, lecz rezygnujących z niej w tym celu. Orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego są powszechnie obowiązujące i ostateczne. Przyjęcie, że stwierdzenie niekonstytucyjności przepisu nie przekłada się na ukształtowanie nowego stanu prawnego jest sprzeczne z zasadami państwa prawa, które organy mają obowiązek wcielać w życie. Na dzień wydania zaskarżonej decyzji, ustawodawca nie dokonał zmian niekonstytucyjnego przepisu, a więc orzekanie o uprawnieniu do świadczenia pielęgnacyjnego powinno dokonywać się z jego pominięciem.
Końcowo podniósł, że z powodu braku możliwości podjęcia dodatkowej pracy jest w trudnej sytuacji materialnej i obawia się zawieszenia pobieranej renty, która jest jego jedynym stałym źródłem dochodu.
W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje
Sądy administracyjne stosownie do treści art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r., poz. 137), w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023r., poz.259), dalej jako "p.p.s.a."- sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności. Oznacza to, że sąd administracyjny bada, czy zaskarżony akt administracyjny (decyzja, postanowienie) jest zgodny z obowiązującymi przepisami.
Kontrolując skargę w takim zakresie Sąd stwierdził, że nie jest ona zasadna.
Kolegium nie dokonało bowiem błędnej wykładni przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych, przyjmując, że w razie zbiegu prawa do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy i prawa do świadczenia pielęgnacyjnego konieczne jest dokonanie wyboru jednego świadczenia, gdyż nie jest dopuszczalne jednoczesne ich pobieranie.
Organy przytoczyły treść mających zastosowanie w sprawie przepisów, Sąd dla porządku przytacza je ponownie:
Stosownie do art. 17 ust. 1 pkt 4 i ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. – "świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: (...) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji" (art. 17 ust. 1 pkt 4), z tym, że "świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego lub rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, o którym mowa w ustawie z dnia 31 stycznia 2019r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym" (art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a).
Przepis ten (art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r.) był przedmiotem badania przez Trybunał Konstytucyjny, który we wskazanym przez pełnomocnika skarżącego wyroku z 26 czerwca 2019r., sygn. akt SK 2/17 (Dz. U. z 2019 r., poz. 1257) stwierdził, że "w zakresie, w jakim stanowi on, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, jest niezgodny z art. 71 ust 1 zdanie drugie w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej".
Zdaniem skarżącego, skoro Trybunał Konstytucyjny wyraźnie wyłączył z tego przepisu rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy, to znaczy, że osoba, która posiada prawo do takiej renty może jednocześnie mieć przyznane prawo do świadczenia pielęgnacyjnego w pełnej wysokości.
Zdaniem Sądu w składzie niniejszym, stanowisko to nie jest trafne.
Problem sprowadza się do właściwej interpretacji spornego wyroku TK o sygn. SK 2/17.
Należy zatem podnieść, że wyrok ten jest tzw. wyrokiem zakresowym oraz, że został wydany przez TK nie w ramach odpowiedzi na pytanie prawne, lecz w wyniku rozpatrywania skargi konstytucyjnej. Obie te okoliczności wskazują na konieczność szczególnie wnikliwej interpretacji tego wyroku i jego uzasadnienia z uwzględnieniem kontekstu systemowego regulacji, której on dotyczy, by prawidłowo odczytać intencję Trybunału.
W sytuacji wyroków zakresowych, "orzeczenie TK dotyczy niekonstytucyjności w "pewnym zakresie", dochodzi do uchylenia tylko pewnego fragmentu normy, uznanego za niekonstytucyjny, w pozostałym zakresie natomiast Trybunał utrzymuje stan prawny. Stwierdzenie częściowej niekonstytucyjności powoduje oczywiste trudności w wykładni systemowej regulacji, pozostającej po orzeczeniu Trybunału. Powstaje bowiem praktyczna i trudna dla oceny skutków kwestia znaczenia i konsekwencji "usunięcia" fragmentu regulacji" (zob. na ten temat M. Jackowski, ROZDZIAŁ TRZECI Następstwa prawne wyroku TK dla podmiotu, który złożył skargę konstytucyjną [w:] Następstwa wyroków Trybunału Konstytucyjnego w procesie sądowego stosowania prawa, W. 2016., https://sip.lex.pl nr 369419789). Podobne wątpliwości dostrzegł NSA w wyroku z dnia 22 listopada 2022r., sygn. akt I OSK 247/22 i - co należy podkreślić – odnosiły się one wprost do spornego wyroku SK 2/17: "wyroki zakresowe pociągają za sobą pewne komplikacje w procesie stosowania prawa, rozszczepianie regulacji prawnej w drodze orzeczenia niekonstytucyjności na część zgodną i niezgodną z Konstytucją narusza jej konstrukcję całościową i może jej nadać taki kształt, który jest całkowicie nieadekwatny do intencji prawodawcy (...)". Dodać należy, że do wyroku SK 2/17 zostało zgłoszone zdanie odrębne.
Trudności w jego interpretacji wynikają nie tylko z jego zakresowego charakteru, ale również z tego, że został wydany na skutek skargi konstytucyjnej. Postępowanie ze skargi konstytucyjnej "uznaje się za tryb, który zmierza w pierwszej kolejności do ochrony wolności i praw człowieka, a dopiero później do eliminacji z porządku prawnego aktów prawnych sprzecznych z konstytucją. (...) Skarga konstytucyjna, niezależnie od tego, że prowadzi do wydania powszechnie obowiązującego orzeczenia, ma na celu przede wszystkim ochronę interesów jednostki". W związku z tym, "wprawdzie sformułowanie przez wnoszącego taką skargę zarzutu niezgodności przepisów z konstytucją jest najważniejszym elementem treściowym skargi, jednakże nie chodzi o zarzut jakiejkolwiek niezgodności, ale o wskazanie sposobu, w jaki kwestionowany przepis narusza unormowania konstytucyjne stanowiące podstawę podmiotowych praw skarżącego (...).
Wyrok uwzględniający skargę ma zatem na celu nie tylko usunięcie hierarchicznej niezgodności norm, lecz przede wszystkim stanowi środek ochrony praw i wolności. W sytuacji, gdy TK rozstrzyga o zasadności skargi konstytucyjnej, jego judykat {wyrok} jest nie tylko orzeczeniem o zgodności norm, ale przede wszystkim decyzją o usunięciu naruszenia prawa lub wolności skarżącego. Podzielając zarzut skarżącego, orzeka w celu udzielenia mu ochrony". (zob. M. Jackowski.....j.w.).
Przy dokonywaniu wykładni spornego wyroku TK o sygn. SK 2/17 nie można zatem pominąć, że został on wydany przede wszystkim jako środek ochrony konstytucyjnego prawa skarżącej, który wywodziła ona z art. 71 ust. 1 Konstytucji w związku z art. 2 i 32 ust. 1 Konstytucji. Skarżąca pobierała rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy i jednocześnie opiekowała się niepełnoprawnym dzieckiem, w związku z czym nie mogła podjąć dodatkowego zatrudnienia. Organ odmówił jej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z powodu pobieranej renty, pomimo tego, że świadczenie pielęgnacyjne było dla niej korzystniejsze – znacznie wyższe niż renta.
W związku z powyższym dokonując rekonstrukcji normy prawnej przepisu art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. po wyroku SK 2/17 należy wyjaśnić, że Trybunał badał zgodność z Konstytucją tylko tego fragmentu spornego przepisu, który obejmuje rencistów o częściowej niezdolności do pracy (wyznaczonego granicami skargi konstytucyjnej), a ponadto tylko to, czy w sytuacji skarżącej (takiej, w jakiej znalazła się skarżąca) doszło do naruszenia jej konstytucyjnego prawa podmiotowego.
Z analizy uzasadnienia wyroku wynika, że w istocie badanie zgodności spornego art. 17 ust. 5 pkt 1 lit a u.śr. z Konstytucją było bardzo ograniczone.
Przede wszystkim Trybunał podzielił stanowisko skarżącej, że w związku z tym, że sprawuje ona faktycznie opiekę nad niepełnosprawnym synem, jej prawo podmiotowe wynikające z art. 71 Konstytucji, zaktualizowało się: "Świadczenie pielęgnacyjne jest {bowiem} jednym z instrumentów realizowania przez ustawodawcę obowiązku wyznaczonego w art. 71 ust. 1 zdanie drugie Konstytucji. Obowiązek ten dotyczy osób o słabszych niż przeciętne zdolnościach adaptacyjnych do nowych warunków społecznych. W świetle tych okoliczności, zdaniem Trybunału, ograniczenie możliwości pobierania świadczenia pielęgnacyjnego przez opiekuna, który ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, ale jednocześnie pracy nie podejmuje z uwagi na sprawowanie opieki nad niepełnosprawnym dzieckiem, stanowi przejaw niewłaściwego zinterpretowania przez ustawodawcę nałożonego nań konstytucyjnego obowiązku wsparcia osób i rodzin w wysiłkach zmierzających do zaspokojenia niezbędnych potrzeb i umożliwienia im życia w warunkach odpowiadających godności człowieka".
Natomiast gdy chodzi o badanie przez TK zgodności tego przepisu z art. 32 ust. 1 Konstytucji, to miało ono charakter jedynie pomocniczy – Trybunał orzekł o {zakresowej} niezgodności art. 71 ust. 1 zdanie drugie [jedynie] w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP). (3.3.). W tej kwestii Trybunał wyjaśnił, że świadczenie pielęgnacyjne pełni funkcję kompensacyjną, bowiem ma częściowo rekompensować zarobek utracony - na skutek rezygnacji z zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Prawo do tego świadczenia zabezpiecza rodzinę przed negatywnymi finansowymi skutkami sprawowanej przez nich koniecznej opieki nad bliskimi.
Jednocześnie zauważył, że w świetle obowiązujących przepisów osoby mające ustaloną rentę z tytułu częściowej (a nie całkowitej) niezdolności do pracy, także mogą podejmować zatrudnienie, choć względu na stan zdrowia oczywiście w ograniczonym zakresie. W związku z tym, mogą one także zrezygnować z tego zatrudnienia, m.in. gdy zachodzi konieczność sprawowania opieki nad niepełnoprawnym członkiem rodziny. "Ich sytuacja jest więc podobna do sytuacji opiekunów, którzy są zdrowi i nie mają tym samym prawa do renty, lecz również rezygnują z zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad dorosłą osobą niepełnosprawną." (3.3.3.).
W konsekwencji Trybunał potwierdzając naruszenie konstytucyjnego prawa podmiotowego skarżącej wynikającego – zdaniem Trybunału - z art. 71 ust. 1 Konstytucji, stwierdził tylko to, że w sytuacji skarżącej, mającej ustaloną rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy, rezygnującej z zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnoprawnym dzieckiem, odmowa przyznania jej prawa do (wyższego) świadczenia pielęgnacyjnego, stanowiła naruszenie jej prawa podmiotowego. Z tego wynika, że zdaniem Trybunału, przepis art. 17 ust. 5 pkt 1 lit a u.ś.r. nie może być rozumiany w ten sposób, że bezwzględnie pozbawia osoby pobierające rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
Wbrew przekonaniu skarżącego D. G., Trybunał nie stwierdził w żadnym miejscu spornego wyroku, by za dopuszczalne uznał on jednoczesne pobieranie renty (z tytułu częściowej niezdolności do pracy) i świadczenia pielęgnacyjnego w pełnych wysokościach. Przeciwnie – Trybunał podkreślając wyłącznie kompensacyjną (a nie premiującą) funkcję świadczenia pielęgnacyjnego, w kilku miejscach wspomina o faktycznym zróżnicowaniu wysokości świadczenia pielęgnacyjnego i renty (3.3.5., 3.2.2.) i wskazuje, że granice pomocy społecznej państwa "wyznaczają inne podlegające ochronie wartości konstytucyjne takie jak równowaga budżetowa (...).
Trybunał mając na względzie wynikające z Konstytucji zobowiązanie Państwa do wspierania rodzin w trudnych sytuacjach stwierdził, że "bez względu na intensywność oddziaływania czynników, które mogą hamować dążenie do zaspokojenia uzasadnionych potrzeb socjalnych (np. finansowych), ustawowa realizacja konstytucyjnego prawa socjalnego nie może nigdy uplasować się poniżej minimum wyznaczonego przez istotę danego prawa (zob. wyrok o sygn. SK 22/99)". Trybunał wprost odwołał się zatem do jakiegoś minimalnego zabezpieczenia finansowego takich osób. Trybunał dostrzegając, że "realna wysokość renty (...) może być zdecydowanie niższa niż wysokość świadczenia pielęgnacyjnego" i "brak jest (...) rozwiązana pośredniego, które pozwoliłoby tę sytuację rozwiązać dzięki np. obniżeniu wysokości przyznanego świadczenia proporcjonalnie do wysokości pobieranej renty" uznał, że "sprzeczna z zasadą równości jest jedynie sytuacja, gdy samo przyznanie prawa do takiej renty skutkuje odebraniem świadczenia [pielęgnacyjnego]".(3.3.5.) W tym kontekście stwierdził, że "wyłączenie przez ustawodawcę możliwości uzyskania przez opiekuna - rencistę świadczenia pielęgnacyjnego (...) stanowi nieproporcjonalne i nieuzasadnione różnicowanie.
Brak jest podstaw do wykluczenia z pobierania świadczenia osób, które nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnoprawną z tego tylko względu, że mają one przyznane prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, (zwłaszcza) {podkreślenie Trybunału}, jeżeli świadczenia tego nie pobierają". (3.3.4.).
Trybunał wyraźnie zatem oddzielił kwestię zasadności przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego rencistom od kwestii wysokości tych świadczeń, uznając za niezgodne z Konstytucją wyłącznie bezwzględne pozbawienie w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. rencistów o częściowej niezdolności do pracy prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, bo w praktyce oznaczałoby to, że rencista nie ma prawa ubiegać się o takie świadczenie, nawet jeśliby renty nie pobierał. Poza tym warto zauważyć, że w toku badania skargi konstytucyjnej przez Trybunał zostało zaprezentowane stanowisko przedstawiciela Sejmu (4.2.), którego zdaniem, "art. 71 ust. 1 zdanie drugie w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji nie wymaga przyznania opiekunom-rencistom prawa do kumulacji świadczenia rentowego (z tytułu częściowej niezdolności do pracy) oraz świadczenia pielęgnacyjnego w pełnej ich wysokości, jednakże wyklucza zasadność całkowitego pozbawienia ich tego świadczenia".
Wyraził on jednocześnie przekonanie, że "z punktu widzenia konstytucyjności zaskarżonego rozwiązania prawnego uzasadnione byłoby co najwyżej zróżnicowanie sytuacji prawnej osób rezygnujących z pracy w celu opiekowania się niepełnosprawnymi krewnymi, o tyle, o ile nie prowadziłoby do całkowitego wyłączenia opiekunów-rencistów z kręgu podmiotów uprawnionych do świadczeń pielęgnacyjnych. W szczególności zróżnicowanie to mogłoby polegać na stosunkowym (uwzględniającym wartość przyznanej renty) obniżeniu kwoty tego świadczenia". Z przedstawionej przez TK w uzasadnieniu argumentacji wynika, że Trybunał podzielił to stanowisko.
Na tle tego wyroku zrodziła się potrzeba rekonstrukcji przez sądy administracyjne tej części normy prawnej wyrażonej w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r., która nie została wyeliminowana omawianym wyrokiem z porządku prawnego jako niekonstytucyjna. Konieczność rekonstrukcji dotyczy przede wszystkim tego, czy również pozostałe osoby wymienione w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r., którym przysługują prawa z zabezpieczenia społecznego, mają co do zasady prawo do świadczenia pielęgnacyjnego oraz tego, jak powinien postąpić organ, jeśli osoby te, w tym także renciści, złożą wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego.
Odpowiadając na tę potrzebę, ukształtowała się ostatecznie linia orzecznicza, zgodnie z którą, podobnie jak rencistów z częściową niezdolnością do pracy należy traktować także emerytów, którzy – tak jak renciści o częściowej niezdolności do pracy, mogą i są w stanie, pomimo przyznanej emerytury, w pewnym zakresie podejmować prace zarobkowe. "Wynika to wprost z unormowań przepisów art. 103 i 103a ustawy z 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przewidujących, że osoba, która osiągnęła wiek emerytalny nie ma obowiązku rozwiązania stosunku pracy i może nadal pozostawać w zatrudnieniu u tego samego pracodawcy (co skutkuje zawieszeniem prawa do emerytury), jak również pobierając świadczenie emerytalne może ona podjąć dodatkowe zatrudnienie. Osiągnięcie wieku emerytalnego nie wyłącza zatem ze swej istoty możliwości pozostawania w zatrudnieniu i uzyskiwania dochodów z tego tytułu". (zob. wyrok NSA z sygn. akt I OSK [...] i powołane tam liczne orzecznictwo).
Zdaniem sądów, za wyłączeniem emerytów z kręgu osób wymienionych w art. 17 ust. 5 lit a u.ś.r., a więc pozbawionych bezwzględnie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, przemawia konstytucyjna zasada równości (art. 32 ust. 1), na którą również "pomocniczo" wskazywał TK w spornym wyroku.
W orzecznictwie ponadto ukształtowała się linia orzecznicza dotycząca tego, jak powinien postąpić organ w sytuacji zbiegu emerytury/renty ze świadczeniem pielęgnacyjnym. W tym miejscu należy wyjaśnić, że ustawodawca uregulował tę kwestię w art. 27 ust. 5 u.ś.r. przewidując prawo wyboru jednego z nich, ale przepis ten odnosi się tylko do niektórych ze świadczeń wymienionych w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. "b" u.ś.r., a pomija zbieg ze świadczeniami z systemu zabezpieczeń społecznych wymienionymi w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. (w dacie wejścia w życie u.ś.r. świadczenia wymienione w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a były wyższe, niż świadczenie pielęgnacyjne, a zatem wprowadzone ustawowo rozwiązanie było pierwotnie korzystniejsze dla strony). Powołany przepis art. 27 ust. 5 u.ś.r. stał się wzorcem do wypracowania stanowiska, że w razie zbiegu tych świadczeń ze świadczeniem pielęgnacyjnym (które obecnie jest znacznie wyższe) strona powinna dokonać wyboru świadczenia poprzez złożenie wniosku do organu emerytalnego o zawieszenie prawa do emerytury czy renty (stosownie do art. 103 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS) i złożenie organowi pomocy społecznej decyzji tego organu o wstrzymaniu wypłaty emerytury/renty (zob. wyrok NSA z 15 marca 2023 r., I OSK 1280/22 i wskazane w nim orzecznictwo).
Sąd ma świadomość, że w orzecznictwie prezentowane jest również odmienne stanowisko, dopuszczające jednoczesne pobieranie renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy i świadczenia pielęgnacyjnego w pełnych wysokościach, co argumentowane jest redakcją omawianego wyroku Trybunału Konstytucyjnego sygn. SK 2/17 i wyłącznie jego językową wykładnią.
Niezależnie od poprawności systemowej spornego wyroku (zob. zdanie odrębne do niego), w świetle art. 190 Konstytucji, sporny wyrok jest aktem powszechnie obowiązującym, a zatem wszystkie podmioty prawa, w tym Sąd rozpatrujący niniejszą sprawę, są nim związane.
W ocenie Sądu, spornego wyroku nie można odczytywać jedynie literalnie. Z przedstawionej analizy jego uzasadnienia wynika, że Trybunał badał w nim zgodność normy prawnej wykluczającej z zabezpieczenia finansowego (rekompensaty) rencistów (o częściowej niezdolności do pracy, a więc w ograniczonym podmiotowo zakresie), zmuszonych do rezygnacji z dodatkowego dochodu (zarobkowania) na rzecz opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Badaną normą nie była natomiast dopuszczalność ewentualnego premiowania (nagradzania) za sprawowanie takiej opieki osób, które już wcześniej z innych powodów zrezygnowały z zatrudnienia, czego wyrazem byłaby możliwość równoczesnego pobierania świadczenia pielęgnacyjnego i innych świadczeń z zabezpieczenia społecznego w pełnych wysokościach. Ani analizowany przepis art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r., ani żaden inny przepis u.ś.r. nie zawiera bowiem normy premiującej takie działanie. "W ramach ustawy o świadczeniach rodzinnych funkcjonuje zasada wypłaty jednego świadczenia, wybranego przez osobę uprawnioną, w sytuacji zbiegu uprawnień do różnych świadczeń rodzinnych". (zob. wyrok WSA w Gdańsku z 21 października 2021r., sygn. akt III SA/Gd 739/21).
W świetle przedstawionych wywodów, organ odwoławczy prawidłowo uznał, że skoro skarżący został pouczony przez pracownika organu I instancji o prawie wyboru jednego ze świadczeń poprzez zwrócenie się do FUS o zawieszenie renty, ale oświadczył, że nie zrezygnuje z renty (k.4 akt admin.), to organ zasadnie odmówił przyznania mu świadczenia pielęgnacyjnego.
W tym miejscu warto zauważyć, że w orzecznictwie wskazuje się, że "pożądaną i optymalną reakcją na zmianę stanu prawnego wywołaną wyrokiem TK powinna być ingerencja ustawodawcy. Jej brak powoduje, że stan prawny wywołany wyrokiem podlega stosowaniu w rozpoznawanych przypadkach z uwzględnieniem kontekstu systemowego, w tym konstytucyjnego, funkcjonalnego". (zob. wyrok NSA z 22 listopada 2022r., sygn. akt I OSK 247/22). Takiej reakcji jednak ustawodawca dotychczas nie podjął, a zatem do czasu zmian legislacyjnych sporny art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. podlega wykładni ukształtowanej w orzecznictwie sądowym.
Dodać należy, że organ odwoławczy wydając zaskarżoną decyzję prawidłowo stwierdził, że organ I instancji błędnie zastosował przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r., bowiem wobec treści wyroku TK z dnia 21 października 2014r., sygn. K 38/13, przymiot konstytucyjności utraciło przewidziane w tym przepisie kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego przez opiekunów dorosłych niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała później niż w okresach wskazanych w art. 17 ust. 1b pkt 1 i 2 u.ś.r., a zatem oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium.
Mając powyższe na uwadze Sąd, na podstawie art. 151 p.p.s.a. oddalił skargę.
Dodać należy, że skarga została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a. z uwagi na wniosek organu o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym i brak sprzeciwu skarżącego.