Uzasadnienie
Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...] lutego 2017 r. nr SKO. [...] po rozpatrzeniu odwołania K. S. od decyzji Kierownika Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w Z. z dnia [...] grudnia 2016 r. nr [...] odmawiającej przyznania specjalnego zasiłku opiekuńczego, utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.
W uzasadnieniu organ wskazał, że stosownie do treści art. 16 a ust. 1 ustawy z dnia [...] listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych przyznanie specjalnego zasiłku opiekuńczego zostało uzależnione od spełnienia wymienionych w tym przepisie przesłanek.
Zdaniem organu odwoławczego, organ I instancji prawidłowo uznał, że nie został spełniony podstawowy warunek, tj. obowiązek alimentacyjny skarżącej wobec jej babki, w rozumieniu Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.
Organ wskazał, że w myśl art. 128 k.r.o. obowiązek alimentacyjny – tj. obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania - obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem.
W niniejszej sprawie nie ulega wątpliwości, że skarżąca jest wnuczką wymagającej opieki T. R., która ma jeszcze dwoje dzieci, tj. syna H. R. i córkę B. K.. Są to więc osoby zobowiązane w bliższej, niż skarżąca, kolejności do spełnienia obowiązku alimentacyjnego.
Organ podkreślił, że obowiązek alimentacyjny osoby zobowiązanej w dalszej kolejności powstaje dopiero przy spełnieniu określonych prawem przesłanek i jest to wówczas jej własny obowiązek (a nie cudzy przez nią wypełniany). Z tego względu, w ocenie organu argument skarżącej, że dzieci osoby wymagającej opieki tj. T. R. nie mogą opiekować się matką z powodu dobrze płatnej pracy zawodowej, nie może być podstawą do uznania, że obowiązek alimentacyjny w takim przypadku obciąża wnuczkę.
Powołane przepisy art. 16a ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych w sposób jednoznaczny wiążą prawo do specjalnego zasiłku pielęgnacyjnego z istnieniem obowiązku alimentacyjnego po stronie osoby sprawującej opiekę. Przepisy ustawy nie zawierają upoważnienia do orzekania w sprawie tego świadczenia w sposób uznaniowy.
Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie wniosła K. S..
Skarżąca podniosła, że nie zgadza się z tą decyzją. Wyjaśniła, że " dzieci babci, które w myśl prawa mają obowiązek alimentacyjny w pierwszej kolejności nie są w stanie zaopiekować się nią, gdyż oboje pracują zawodowo, a rezygnacja z pracy byłaby dla nich niekorzystna finansowo". Opisała aktualny stan zdrowia T. R., podkreślając, że faktycznie sprawuje opiekę nad babcią, "zapewnia babci stabilizację życiową (co dla osób w podeszłym wieku jest bardzo ważne), jednocześnie odciąża Państwo od konieczności zapewnienia jej instytucjonalnej opieki". Wskazała także, że dwukrotnie otrzymała specjalny zasiłek opiekuńczy, natomiast obecnie organy odmówiły jej przyznania tego świadczenia, mimo że spełnia dwa spośród trzech warunków potrzebnych do jego otrzymania.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o oddalenie skargi, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji..
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje
Skarga nie jest zasadna.
Przedmiotem kontroli w niniejszej sprawie jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego, utrzymująca w mocy decyzję Kierownika Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w Z. odmawiającą przyznania skarżącej specjalnego zasiłku opiekuńczego w związku z opieką nad babką T. R..
Warunki nabywania prawa do świadczeń rodzinnych oraz zasady ich ustalania, przyznawania i wypłacania określa ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz. U. z 2006 r., Nr 139, poz. 992 ze zm.), zwana dalej "ustawą". Zgodnie z art. 2 pkt 2 ustawy świadczeniami rodzinnymi są m.in. świadczenia opiekuńcze: zasiłek pielęgnacyjny, specjalny zasiłek opiekuńczy i świadczenie pielęgnacyjne.
Stosownie do treści art. 16a ustawy przyznanie specjalnego zasiłku opiekuńczego zostało uzależnione od spełnienia następujących podstawowych przesłanek:
- 1) osoba ubiegająca się o zasiłek w związku ze sprawowaniem opieki nad daną osobą faktycznie tę opiekę sprawuje;
- 2) na osobie ubiegającej się o zasiłek ciąży względem osoby wymagającej opieki obowiązek alimentacyjny zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2012 r. poz. 788, z późn. zm.; dalej: "Kodeks rodzinny i opiekuńczy", w skrócie "k.r.o.");
- 3) osoba ubiegająca się o zasiłek rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w rozumieniu art. 3 pkt 22 ustawy - tj. z wykonywania pracy na podstawie stosunku pracy, stosunku służbowego, umowy o pracę nakładczą oraz wykonywania pracy lub świadczenia usług na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia, umowy o dzieło albo w okresie członkostwa w rolniczej spółdzielni produkcyjnej, spółdzielni kółek rolniczych lub spółdzielni usług rolniczych, a także prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej - w związku z koniecznością sprawowania stałej opieki nad osobą wymagającą opieki, a także nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej,
- 4) osoba wymagająca opieki legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji;
- 5) łączny dochód rodziny osoby sprawującej opiekę oraz rodziny osoby wymagającej opieki w przeliczeniu na osobę nie przekracza kwoty tzw. kryterium dochodowego określonego w art. 5 ust. 2 ustawy wynoszącego obecnie 764 zł (z zastrzeżeniem art. 16a ust. 3 ustawy, który w niniejszej sprawie nie znajduje zastosowania); przy jednoczesnym niewystąpieniu przesłanek negatywnych, wyliczonych w art. 16a ust. 8 ustawy.
Analiza dokumentacji zebranej w sprawie wskazuje, że w niniejszej sprawie przede wszystkim nie została spełniona przesłanka określona w punkcie 2, tj. na wnioskodawczyni nie ciąży względem babki – T. R. obowiązek alimentacyjny w rozumieniu Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.
Specjalny zasiłek opiekuńczy, którego domaga się skarżąca przysługuje osobom, na których zgodnie z przepisami k.r.o. ciąży obowiązek alimentacyjny.
Stosownie do treści art. 128 k.r.o. obowiązek alimentacyjny - tj. obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania - obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem. Przepis art. 129 k.r.o. reguluje kolejność obowiązku alimentacyjnego i jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych obowiązek alimentacyjny obciąża bliższych stopniem przed dalszymi. Krewnych w tym samym stopniu obciąża obowiązek alimentacyjny w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym (art. 129 § 2 k.r.o.).
Podkreślić należy, co w okolicznościach niniejszej sprawy jest szczególnie istotne, że stosownie do treści art. 132 k.r.o. obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności, albo gdy osoba ta, nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami.
W niniejszej sprawie okolicznością nie budzącą wątpliwości jest fakt, że z wnioskiem o przyznanie specjalnego zasiłku opiekuńczego wystąpiła wnuczka osoby niepełnosprawnej, a więc krewna w drugim stopniu, podczas gdy osoba wymagająca opieki ma jeszcze dwoje dzieci, tj. syna H. R. i córkę B. K., a zatem osoby zobowiązane w bliższej kolejności, niż skarżąca, w rozumieniu art. 132 k.r.o. do spełnienia obowiązku alimentacyjnego (w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym - art. 129 § 2 k.r.o.).
Zgodnie z uchwałą Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 9 grudnia 2013r. I OPS 5/13 – krąg uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego (a więc świadczenia opiekuńczego) wyznacza kodeks rodzinny i opiekuńczy. Dalszym krewnym pomoc przysługuje tylko wówczas, gdy niepełnosprawny nie ma innej osoby spokrewnionej w pierwszym stopniu lub gdy nie może ona sprawować nad nim opieki. Mając na uwadze, że zgodnie z art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych również specjalny zasiłek opiekuńczy jest formą świadczenia opiekuńczego, to tym samym uchwała Naczelnego Sądu Administracyjnego ma zastosowanie również przy ustalaniu prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego. Specjalny zasiłek opiekuńczy ma wspierać, a nie zastępować rodzinę w jej funkcjach opiekuńczych, a więc pomagać tam, gdzie osobą niepełnosprawną zajmuje się ktoś, na kim ciąży obowiązek alimentacyjny w pierwszej kolejności i kto zdecyduje się na rezygnację z zatrudnienia.
Należy podkreślić, że specjalny zasiłek opiekuńczy nie jest skierowany do kogokolwiek z rodziny, w zależności od tego, kto się tej opieki podejmuje, jest to świadczenie przeznaczone wyłącznie dla określonej kategorii osób.
Prawidłowo zatem organ stwierdził, że w niniejszej sprawie nie została spełniona jedna z podstawowych przesłanek do przyznania specjalnego zasiłku opiekuńczego wnioskowanego w związku z opieką nad T. R., gdyż na skarżącej będącej wnuczką w stosunku do osoby wymagającej opieki nie ciąży obowiązek alimentacyjny w rozumieniu k.r.o.
Obowiązek ten obciąża w pierwszej kolejności dzieci niepełnosprawnej T. R., a dopiero gdyby nie było osoby zobowiązanej w bliższej kolejności, albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi, lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami to dopiero wówczas powstałby obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności.
Jak słusznie stwierdził organ, w niniejszej sprawie taka sytuacja nie ma miejsca. W rozpatrywanym przypadku, decydujące znaczenie ma fakt, iż przy życiu pozostają dzieci niepełnosprawnej i to na nich w pierwszej kolejności ciąży obowiązek alimentacyjny. Skarżąca nie wykazała, by B. K. i H. R. – dzieci T. R. miały orzeczoną niepełnosprawność i z tego powodu nie były w stanie sprawować opieki nad swoją matką.
Natomiast zarówno w odwołaniu od decyzji organu I instancji, jak i w skardze K. S. podkreśliła, że "dzieci babci pracują zawodowo i nie są w stanie zrezygnować z dobrze płatnych posad", oraz że "rezygnacja z pracy byłaby dla nich niekorzystna finansowo".
Osoby te mają zatem możliwość spełnienia obowiązku alimentacyjnego poprzez sfinansowanie kosztów związanych z opieką nad matką.
Wykonanie tego obowiązku może bowiem polegać na świadczeniu pomocy materialnej, a nie tylko osobistej opieki nad osobą niepełnosprawną.
Podkreślić należy, że wbrew przekonaniu skarżącej, fakt zatrudnienia dzieci osoby wymagającej opieki nie stanowi przesłanki wyłączającej możliwość sprawowania opieki nad swoją niepełnosprawną matką.
Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 18 lipca 2012 r. sygn. akt I OSK 198/12, sam fakt (....) pozostawania w zatrudnieniu bądź wykonywania innej działalności zarobkowej pozostaje zasadniczo bez wpływu na istnienie obowiązku alimentacyjnego i możliwość sprawowania opieki.
O tym komu spośród członków rodziny winno być przyznane określone świadczenie decyduje przepis prawa regulujący daną sytuację. Nie można bowiem aprobować sytuacji, że to rodzina decyduje o tym, komu spośród jej członków winno być przyznane takie świadczenie.
Skoro zatem, jak wynika z powyższej analizy, obowiązek alimentacyjny względem T. R. ciąży obecnie na jej dzieciach, jako osobach zobowiązanych do alimentacji w pierwszej kolejności, to z art. 132 k.r.o. jasno wynika, że obowiązek ten – wymagany w świetle art. 16a ust. 1 ustawy – nie ciąży na skarżącej, która jako wnuczka (krewna w drugim stopniu) jest zobowiązana do alimentacji względem babki dopiero w następnej kolejności (art. 129 § 1 in fine k.r.o.). Już sama ta okoliczność samodzielnie przesądza o niemożności przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia, bez względu na ziszczenie się (bądź nie) pozostałych przesłanek.
Reasumując stwierdzić należy, że prawidłowo Samorządowe Kolegium Odwoławcze uznało, że przede wszystkim nie został spełniony warunek określony w punkcie 2, tj. na wnioskodawczyni nie ciąży względem babki obowiązek alimentacyjny w rozumieniu Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. A zatem nie została spełniona jedna z podstawowych przesłanek do przyznania wnioskowanego świadczenia (sama skarżąca podkreśliła w skardze, że spełnia dwa spośród trzech warunków potrzebnych do otrzymania świadczenia).
Nie zasługuje na uwzględnienie zarzut skarżącej dotyczący odmowy przyznania jej wnioskowanego świadczenia mimo dwukrotnego przyznania przez organ I instancji tego samego świadczenia w poprzednich okresach zasiłkowych. Dołączone do skargi kserokopie decyzji nie zawierają uzasadnienia, a zatem trudno wywnioskować jakimi argumentami kierował się organ, zaś dodatkowo podnieść należy, że w obecnie toczącym się postępowaniu Sąd nie może badać prawidłowości dotychczas wydanych decyzji.
W ocenie Sądu, Samorządowe Kolegium Odwoławcze odmawiając przyznania K. S. specjalnego zasiłku opiekuńczego z uwagi na niespełnienie wymogów ustawy o świadczeniach rodzinnych działało zgodnie z prawem. Zaskarżona decyzja nie narusza prawa, a organ administracji prawidłowo ustalił i ocenił stan faktyczny i prawny sprawy, uzasadniając swoje stanowisko adekwatnie do wymagań zawartych w art. 107 § 3 kpa.
W tej sytuacji, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie na mocy art. 151 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji.