Uzasadnienie
Decyzją z 4 maja 2022 r., znak: SKO.II.41/606/ŚR/2022, wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r. poz. 735 ze zm., dalej: k.p.a.) oraz art. 17 ust. 1, pkt 4 iart. 17b ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 615, dalej: u.ś.r.) po rozpatrzeniu odwołania I. J. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Chełmie utrzymało w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Wójta Gminy [...] przez Kierownika Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] z 24 marca 2022 r., znak: PS.ŚP.5052.11.2022, odmawiającą wnioskodawczyni przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką T. Ś..
Powyższa decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.
W dniu 4 marca 2022 r. wpłynął do Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] wniosek I. J. o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką sprawowaną nad matką T. Ś., ur. [...] r. (wdową). Zgodnie z orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Chełmie z 23 lutego 2022 r., znak: MOPR.PZOON.41570-74617/2022 T. Ś. została zaliczona do znacznego stopnia niepełnosprawności na stałe, ze wskazaniem, że niepełnosprawność istnieje od dnia 27 grudnia 2021 r., zaś ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 25 stycznia 2022 r.
W trakcie wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu 9 marca 2022 r. specjalista pracy socjalnej Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] ustalił, że T. Ś. (lat 82) jest osobą niepełnosprawną, leżącą i zależną od osób drugich. W grudniu 2021 r. upadła, doznała urazu kręgosłupa i biodra. Od tego czasu prowadzi wyłącznie leżący tryb życia. Choruje na cukrzycę II stopnia insulinozależną, nadciśnienie tętnicze, miażdżycę aorty, przewlekłą niewydolność serca, skoliozę kręgosłupa, ma problemy z pamięcią i koncentracją. Jej córka I. J. sprawuje faktyczną, całodobową opiekę nad matką. Pomaga matce we wszystkich czynnościach związanych z codziennym funkcjonowaniem, w higienie osobistej, zmienia pampersy, przygotowuje i podaje posiłki, zmienia bieliznę, wykupuje recepty, podaje leki, kontroluje poziom cukru, mierzy ciśnienie, podaje insulinę i umawia wizyty lekarskie. W III części wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego I. J. oświadczyła, że z dniem 1 marca 2022 r. zaprzestała wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym.
W oświadczeniu z 8 kwietnia 2022 r. wskazała, że jest współwłaścicielem gospodarstwa rolnego o powierzchni 9,926 ha przeliczeniowych (9,14 ha fizycznych), w którym nie pracuje. Prace w gospodarstwie rolnym wykonuje jej mąż C. J..
Organ pierwszej instancji odmówił stronie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z powodu niespełnienia przesłanki dotyczącej kryterium wieku powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki.
Utrzymując w mocy decyzję organu pierwszej instancji, Kolegium nie podzieliło tej argumentacji organu pierwszej instancji, powołując się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., K 38/13, w którym stwierdzono, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad dorosłą osobą niepełnosprawną ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 Konstytucji. Z uwagi na powyższe Kolegium przyjęło, że w sprawie nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części art. 17 ust. 1b u.ś.r., której niekonstytucyjność stwierdził Trybunał Konstytucyjny.
Kolegium wyjaśniło jednocześnie, że bezspornie skarżącą obciąża obowiązek alimentacyjny w stosunku do matki i sprawuje ona opiekę nad matką posiadającą znaczny stopień niepełnosprawności. Nie zostały jednak spełnione pozostałe ustawowe przesłanki niezbędne do przyznania wnioskowanego świadczenia.
Świadczenie pielęgnacyjne ma w założeniu w części zrekompensować danej osobie brak dochodu z pracy zarobkowej, która tej pracy nie może wykonywać, ponieważ musi opiekować się niepełnosprawnym członkiem rodziny, nie mogącym samodzielnie egzystować. Skarżąca wprawdzie we wniosku oświadczyła, że od 1 marca 2022 r. zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego albo wykonywania w nim pracy, ale w oświadczeniu z 8 kwietnia 2022 r. wskazała, że prace w gospodarstwie rolnym wykonuje mąż C. J., co oznacza, że działalność rolnicza we wspólnym gospodarstwie rolnym prowadzona jest nadal. Kolegium nadmieniło, że beneficjentem dopłat wypłacanych przez Agencję Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa jest C. J..
Kolegium podkreśliło, że celem systemu wsparcia bezpośredniego jest finansowe wspieranie rolników, czyli osób, które faktycznie uprawiają grunty rolne. Dodało, że pomimo złożonego oświadczenia o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego albo wykonywania w nim pracy nadal pośrednio uczestniczy jako współwłaściciel w prowadzeniu działalności rolniczej związanej z gospodarstwem rolnym. W konsekwencji faktycznie strona nie zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego.
Skargę na decyzję Kolegium wniosła I. J., zarzucając naruszenie:
- 1) art. 7 k.p.a., art. 8 k.p.a., art. 9 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a., art. 80 k.p.a. i art. 107 § 3 k.p.a. poprzez dokonanie wadliwej oceny dowodów i błędne ustalenie, że skarżąca nie zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego i pracy w nim, wykonuje jakiekolwiek czynności zarządcze w stosunku do gospodarstwa i że kieruje jakimikolwiek pracami pozostającymi w ścisłym związku z tym gospodarstwem;
- 2) art. 17 ust. 1b pkt 1 i 2 u.ś.r. przez jego błędną wykładnię i uznanie, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje rolnikowi, który zaprzestał prowadzenia gospodarstwa rolnego i pracy w gospodarstwie rolnym, gdy w dalszym ciągu prowadzi je jego małżonek i uzyskuje z tego tytułu dochody.
W związku z powyższym skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej tę decyzję decyzji Wójta Gminy [...] z 24 marca 2022 r., znak: PS.ŚP.5052.11.2022 oraz o zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych.
Według skarżącej, u podstaw błędnej decyzji Kolegium legło wadliwe przekonanie, że w przypadku wspólnego prowadzenia gospodarstwa rolnego przez małżonków świadczenie pielęgnacyjne przysługuje jedynie w przypadku, gdyby oboje małżonkowie zaprzestali jego prowadzenia lub pracy w nim. Jest to twierdzenie, które w żadne sposób nie wynika z norm regulujących prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. W przepisach jest mowa o rolniku, a skarżąca, będąc rolnikiem, zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego i pracy w nim. Jak wynika z materiału dowodowego w sprawie, gospodarstwo rolne prowadzi jedynie mąż skarżącej. Gołosłownym jest twierdzenie organu, który dochodzi do wniosku, że I. J. pośrednio jako współwłaściciel prowadzi działalność rolniczą. Obecnie gospodarstwo rolne prowadzi wyłącznie mąż skarżącej. Owszem wnioskodawczyni utrzymuje się z dochodów uzyskiwanych z gospodarstwa rolnego, ale to nie znaczy, że w dalszym ciągu prowadzi gospodarstwo rolne.
Wniosek taki wynika wprost z legalnej definicji "rolnika" zawartej w art. 6 pkt 1 ustawy z 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, która posiadanie lub własność gospodarstwa sytuuje jako jeden z elementów pojęcia rolnika, jak i z domniemania zawartego w art. 38 pkt 1 tej ustawy sprowadzającego się do stwierdzenia, że właściciel gruntów prowadzi działalność rolniczą. Nie ma wątpliwości, że domniemanie takie nie byłoby potrzebne, gdyby sama własność gospodarstwa wystarczała do uznania właściciela za rolnika. Przesłanką uzyskania prawa do świadczenia nie jest ani brak własności gospodarstwa rolnego, ani brak uzyskiwania dochodów z gospodarstwa, a jedynie zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego, a są to pojęcia odmienne. Dla uzyskania prawa do świadczeń istotne jest, czy w związku z opieką nad matką skarżąca jest w stanie podjąć jakąkolwiek pracę w gospodarstwie rolnym.
W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Skarga jest zasadna. Zaskarżona decyzja oraz decyzja organu pierwszej instancji naruszają prawo w stopniu uzasadniającym ich uchylenie.
Przedmiotem sporu jest kwestia zasadności odmowy przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z pracy zarobkowej w gospodarstwie rolnym w związku z opieką nad niepełnosprawną matką T. Ś..
Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi art. 17 ust. 1 pkt 4 w związku z art. 17b ust. 1 i 2 u.ś.r. W myśl pierwszego z powołanych przepisów, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zgodnie zaś z art. 17b ust. 1 i 2 u.ś.r., w przypadku, gdy o świadczenie pielęgnacyjne ubiegają się rolnicy, małżonkowie rolników lub domownicy świadczenia te przysługują odpowiednio: 1) rolnikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego;
- 2) małżonkom rolników lub domownikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego albo wykonywania przez nich pracy w gospodarstwie rolnym.
Zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego lub zaprzestanie wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym potwierdza się stosownym oświadczeniem złożonym pod rygorem odpowiedzialności karnej jak za składanie fałszywych zeznań.
Wprawdzie Kolegium zasadnie uznało za błędne uzasadnienie organu pierwszej instancji w zakresie dotyczącym zastosowania art. 17 ust. 1b u.ś.r., twierdząc, że nie może stanowić podstawy odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego przepis, którego niezgodność z konstytucyjną zasadą równości została stwierdzona wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. K 38/13, jednak przedwcześnie przyjęło, że istnieją inne okoliczności wykluczające przyznanie skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką.
Kolegium zakwestionowało prawdziwość oświadczenia skarżącej o zaprzestaniu pracy w gospodarstwie rolnym, przyjmując tym samym, że skarżąca nie spełniła przesłanki rezygnacji z pracy zarobkowej.
Matka skarżącej T. Ś., zgodnie z orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Chełmie z dnia 23 lutego 2022 r., znak: MOPR.PZOON.41570-74617/2022, została zaliczona do znacznego stopnia niepełnosprawności na stałe. W sprawie niekwestionowane jest, że matka skarżącej jest osobą, która z uwagi na liczne schorzenia i podeszły wiek wymaga stałej, całodobowej opieki. Bezsporne jest również, że tę opiekę sprawuje nad nią skarżąca I. J..
W dniu 9 marca 2022 r. skarżąca złożyła oświadczenie o zaprzestaniu pracy w gospodarstwie rolnym z dniem 1 marca 2022 r. Jego prawdziwość została zakwestionowana przez organ odwoławczy, co stanowiło jedyną przesłankę odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia. Kolegium wywnioskowało z treści kolejnego oświadczenia skarżącej, złożonego 8 kwietnia 2022 r., że skoro jest ona wraz z mężem współwłaścicielką gospodarstwa rolnego, a prace w gospodarstwie rolnym wykonuje mąż, to działalność rolnicza skarżącej we wspólnym gospodarstwie rolnym prowadzona jest nadal. Kolegium dostrzegło jednocześnie, że beneficjentem dopłat wypłacanych przez Agencję Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa jest C. J.. Powyższe, w ocenie Kolegium, dowodzi tego, że skarżąca nie zrezygnowała z prowadzenia gospodarstwa rolnego, a pracę w nim łączy ze sprawowaniem opieki nad matką.
Takie stanowisko jest przedwczesne, niepoparte żadnymi racjonalnymi argumentami.
W aktualnym stanie prawnym możliwe jest uzyskanie przez rolnika świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., pod warunkiem zaprzestania prowadzenia przez niego gospodarstwa rolnego. W świetle art. 17b ust. 2 u.ś.r. dla ustalenia wystąpienia tej przesłanki niezbędne jest złożenie przez rolnika stosownego oświadczenia pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Taka forma dowodzenia podstawowej przesłanki przyznania świadczenia została wprowadzona z uwagi na specyficzny charakter pracy rolnika. Z oczywistych względów nie ma w tym przypadku innych dokumentów wskazujących na rezygnację z aktywności zawodowej, tak jak w sytuacji osób rezygnujących z zatrudnienia na podstawie stosunku pracy. Nie oznacza to jednak, że oświadczenie rolnika nie podlega weryfikacji przez organ orzekający w sprawie świadczenia pielęgnacyjnego. Takie założenie byłoby sprzeczne z podstawowym obowiązkiem wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy zgodnie z rzeczywistością (zasada prawdy obiektywnej - art. 7 k.p.a.). Nie przeczy temu również fakt, że oświadczenie jest składane pod rygorem odpowiedzialności karnej.
Oświadczenie skarżącej złożone 9 marca 2022 r. mogło zatem zostać poddane ocenie przez organy obu instancji z poszanowaniem ogólnych reguł swobodnej oceny dowodów. Tymczasem organ drugiej instancji stwierdził, "że pomimo złożonego oświadczenia o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego albo wykonywania w nim pracy skarżąca nadal pośrednio uczestniczy jako współwłaściciel w prowadzeniu działalności rolniczej związanej z gospodarstwem rolnym. W konsekwencji faktycznie strona nie zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego". Takie twierdzenie jest gołosłowne.
W świetle powyższego oraz z uwzględnieniem wykładni art. 17b u.ś.r. za bezzasadne należało uznać stanowisko Kolegium odnośnie do braku wiarygodności oświadczenia skarżącej o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego albo wykonywania w nim pracy od 1 marca 2022 r. Organ odwoławczy nie miał podstaw do przyjęcia, że współwłasność gospodarstwa rolnego jest równoznaczna z jego prowadzeniem albo z pracą w nim.
Sąd podziela w pełni stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego, że samo posiadanie lub własność gospodarstwa nie mogą być kwalifikowane jako jego prowadzenie, jeżeli nie wiąże się z nimi wykonywanie określonej działalności rolniczej. Wniosek taki wynika wprost z legalnej definicji "rolnika" zawartej w art. 6 pkt 1 ustawy z 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, która posiadanie lub własność gospodarstwa sytuuje jako jeden z elementów pojęcia rolnika i z domniemania zawartego w art. 38 pkt 1 tej ustawy, sprowadzającego się do stwierdzenia, że właściciel gruntów prowadzi działalność rolniczą. Nie ma wątpliwości, że domniemanie takie nie byłoby potrzebne, gdyby sama własność gospodarstwa wystarczała do uznania właściciela za rolnika (wyroki NSA: z 13 stycznia 2015 r., I OSK 905/14 oraz z 5 listopada 2015 r., I OSK 980/14).
Wykładnia art. 17b u.ś.r. wyklucza wszelkie rozważania na temat tego, kto zamiast wnioskodawczyni prowadzi gospodarstwo rolne, jakie osiąga z tego tytułu dochody i czy dochody te stanowią źródło utrzymania wnioskodawcy. Nie mają one żadnego znaczenia dla przyznania rolnikowi świadczenia pielęgnacyjnego. Jednocześnie organ odwoławczy nie wykazał, aby istniały jakiekolwiek wątpliwości co do prawdziwości złożonego przez skarżącą oświadczenia.
Mając na względzie powyższe, Sąd uchylił decyzje organów obu instancji jako wydane z naruszeniem przepisów prawa procesowego i w konsekwencji również z naruszeniem przepisów prawa materialnego, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a/ i c/ oraz art. 135 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r. poz. 329 ze zm., dalej: p.p.s.a.).
O kosztach postępowania Sąd orzekł na podstawie art. 200 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c/ rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. poz. 1800 ze zm.).
Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ pierwszej instancji uwzględni dokonaną przez Sąd ocenę prawną. Ustali, czy skarżąca spełnia ustawowe przesłanki do przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego i uzasadni swoje stanowisko w sposób racjonalny i przekonujący. Jako dowód dopuści wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem. W szczególności dowodem mogą być dokumenty, zeznania świadków, opinie biegłych oraz oględziny (art. 75 § 1 k.p.a.).
Mając na uwadze powyższe, Sąd orzekł, jak w sentencji.