Uzasadnienie
Decyzją z [...] r., znak: [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2020 r. poz. 256 ze zm.), po rozpatrzeniu odwołania M. S., Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Wójta Gminy T. przez Kierownika Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w T. z [...] r., znak: [...] odmawiającą M. S. przyznania prawa do świadczenia w formie specjalnego zasiłku opiekuńczego w związku z koniecznością opieki nad bratem Z. S. na okres od [...] r. do [...] r.
W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy wskazał, że z wypisu z treści orzeczenia lekarza orzecznika ZUS z [...] r. wynika, że Z. S. jest całkowicie niezdolny do pracy i niezdolny do samodzielnej egzystencji. Mieszka razem z bratem M. S.. Powołując się na art. 16a ust. 1 i ust. 2 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2020 r. poz. 111 ze zm.) oraz art. 128, art. 129 i art. 132 ustawy z 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. z 2019 r. poz. 2086 ze zm., dalej: k.r.o.), uznał jednak, że jego bratu M. S. nie przysługuje prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego z uwagi na to, że Z. S. ma czworo dzieci, na których w pierwszej kolejności ciąży obowiązek alimentacyjny wobec ojca.
Organ podniósł, że jak wynika z akt sprawy Z. S. ma czworo dzieci: S. S. ([...]), D. S. ([...]), P. S. ([...]) i J. S. ([...]) i to na dzieciach ciąży obowiązek alimentacyjny wobec Z. S.. Dzieci Z. S. mieszkają w innych miejscowościach, przy czym ani wnioskodawca, ani jego brat Z. S. nie znają dokładnych adresów ich zamieszkania. Na podstawie wywiadu środowiskowego potwierdzono, że opiekę nad Z. S. sprawuje jego brat M. S..
Kolegium wyjaśniło, że z powołanych wyżej przepisów wynika jasno, że obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem. Brat byłby uprawnionym do uzyskania wnioskowanego świadczenia, gdyby nie było osoby zobowiązanej do alimentacji w bliższej kolejności, tj. gdyby takiej osoby w ogóle nie było lub gdyby taka osoba nie była w stanie sprawować opieki nad potrzebującym lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania byłoby niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. Innymi słowy, jeżeli obowiązek alimentacyjny ciąży na dzieciach, to nie spoczywa on na bracie, któremu w efekcie nie przysługuje z tego powodu specjalny zasiłek opiekuńczy. Prawo ubiegania się o ten zasiłek wywodzi się bowiem z obowiązku alimentacyjnego, do którego art. 16a ust. 1 ustawy wprost się odwołuje, nie przewidując żadnego rozwiązania odmiennego, pozwalającego odstąpić od kodeksowej kolejności zobowiązanych, umożliwiającego przyznanie świadczenia osobie spokrewnionej w dalszym stopniu (tak: wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 30 czerwca 2016 r., I OSK 2414/15, CBOSA).
Kolegium podkreśliło, że na M. S. nie ciąży obowiązek alimentacyjny wobec brata Z. S., gdyż istnieje możliwość uczynienia zadość temu obowiązkowi przez osoby zobowiązane w bliższej kolejności. Z. S. ma bowiem czworo dzieci, które mogą uczynić zadość swojemu obowiązkowi. Organ wskazał, że jak wynika z art. 128 k.r.o., obowiązek alimentacyjny polega m.in. na dostarczaniu środków utrzymania. Może on zostać spełniony m.in. przez wypłatę niezbędnych środków lub pokrycie koniecznych wydatków, w tym na koszty opieki, a nie tylko przez osobiste świadczenia.
M. S. złożył skargę na decyzję Kolegium, wyrażając niezadowolenie z rozstrzygnięcia. Do odwołania dołączył oświadczenia dzieci Z. S., z których wynika, że z przyczyn osobistych nie mogą sprawować opieki nad ojcem. Wyjaśnił, że z uwagi na zły stan zdrowia jego brata konieczna jest opieka całodobowa.
W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentacje zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Skarga jest niezasadna. Zaskarżona decyzja jest zgodna z prawem.
Decyzją utrzymaną w mocy przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze odmówiono przyznania skarżącemu specjalnego zasiłku opiekuńczego w związku z opieką nad bratem Z. S..
Prawnomaterialną podstawę tego rozstrzygnięcia stanowi art. 16a ust. 1 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, zgodnie z którym specjalny zasiłek opiekuńczy przysługuje osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, a także małżonkom, jeżeli:
- 1) nie podejmują zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej lub
- 2) rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej
- - w celu sprawowania stałej opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Z powołanej normy prawnej wynika, że prawo do uzyskania specjalnego zasiłku opiekuńczego nad osoba inną niż małżonek powiązane zostało każdorazowo z obowiązkiem alimentacyjnym. Innymi słowy, uprawnionym do specjalnego zasiłku opiekuńczego pozostaje wyłącznie osoba sprawująca opiekę na niepełnosprawnym, na której w świetle przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ciąży obowiązek alimentacyjny, który polega na dostarczaniu środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania.
Ustawa o świadczeniach rodzinnych nie normuje obowiązku alimentacyjnego, w tym nie reguluje tzw. kolejności obowiązku alimentacyjnego, odsyłając w tym zakresie do regulacji Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.
Zgodnie z art. 129 § 1 k.r.o. obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem. Kolejność obowiązku alimentacyjnego polega natomiast na tym, że obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami (art. 132 k.r.o.).
W rozpoznawanej sprawie bezspornym jest, że Z. S. jest osobą o ustalonym znacznym stopniu niepełnosprawności (trwała całkowita niezdolność do pracy i niezdolność do samodzielnej egzystencji w związku ze stwardnieniem rozsianym) i że stałą opiekę nad nim sprawuje wnioskodawca będący jego bratem. Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że Z. S. ma cztery dorosłe córki. Z treści złożonych przez nie oświadczeń wynika, że: córka P. S., mieszkająca w T., nie jest w stanie zajmować się ojcem ze względu na trudności z dojazdem i pracę w gospodarstwie rolnym, córka D. S., mieszkająca w M. W. gm. K., nie jest w stanie zajmować się ojcem ze względu na konieczność sprawowania opieki nad dwójką dzieci, córka S. S., mieszkająca w W. gm. R., nie jest w stanie zajmować się ojcem ze względu na konieczność sprawowania opieki nad dzieckiem oraz ciążę, zaś córka J. S. zamieszkała w [...], nie jest w stanie zajmować się ojcem ze względu na podjęcie dalszej nauki.
W świetle powołanego wyżej art. 16a ust. 1 ustawy, skoro niepełnosprawny ma czworo dzieci, to przyznanie specjalnego zasiłku opiekuńczego dla skarżącego będącego jego bratem mogło nastąpić wyłącznie w razie ustalenia, że nie są one w stanie sprawować stałej opieki nad ojcem. Przepisy ustawy nie wyjaśniają, w jakich przypadkach należy przyjąć, że osoba spokrewniona w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki "nie jest w stanie" tej opieki świadczyć. Oceny tej okoliczności dokonują zatem organy administracji zgodnie z logiką i zasadami doświadczenia życiowego.
W ocenie Sądu nie ulega wątpliwości, że przesłanka ta dotyczy okoliczności uniemożliwiających w sposób obiektywny, a więc niezależny od woli osób spokrewnionych w pierwszym stopniu z osobą niepełnosprawną, sprawowanie przez te osoby opieki nad niepełnosprawnym krewnym. Wynika to z faktu, że za szczególną okoliczność powodującą niemożność sprawowania opieki nie może zostać uznana konieczność wykonywania pracy zarobkowej, skoro podstawową przesłanką przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest właśnie rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu przeniesienia centrum swojej aktywności życiowej na sprawowanie opieki nad chorym. Nawet bowiem fakt niezamieszkiwania osób spokrewnionych w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki nie stanowi przeszkody obiektywnej, to jest niemożliwej do przezwyciężenia, a jedynie przeszkodę natury faktycznej, która nie uzasadnia zwolnienia krewnych z opieki.
Podobnie stwierdził NSA w wyroku z dnia 18 lipca 2012 r. (I OSK 198/12, LEX nr 1214520) uznając, że unormowanie, według którego osobie innej niż spokrewniona w pierwszym stopniu, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, przysługuje świadczenie w przypadku, gdy osoba spokrewniona w pierwszym stopniu nie jest w stanie sprawować opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, musi być wykładane przy zastosowaniu przesłanek obiektywnych, do których nie należy sam fakt wykonywania pracy. Podobne stanowisko zajął WSA w Gliwicach w wyroku z 14 stycznia 2020 r., II SA/Gl 1190/19, CBOSA.
Do obiektywnych przesłanek uniemożliwiających sprawowanie opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny nie należy również kontynuowanie nauki, trudności z dojazdem, czy konieczność opieki nad własnymi dziećmi. Podkreślenia bowiem wymaga, że obowiązek alimentacyjny nie zawsze musi być spełniony poprzez świadczenie osobistej opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Zamieszkiwanie w innej miejscowości czy też wykonywanie pracy zawodowej nie muszą być okolicznością uniemożliwiającą wykonywanie nałożonego przez ustawę obowiązku alimentacyjnego. Okoliczności te są bowiem wynikiem dokonanego w sposób świadomy wyboru przez określoną osobę i nie zwalniają jej z obowiązku alimentacyjnego. W takim przypadku obowiązek ten nie przybierze postaci świadczenia pomocy w formie starań osobistych, ale może polegać np. na opłaceniu osoby drugiej, która tę opiekę zapewni.
Zdaniem Sądu w realiach niniejszej sprawy organy obu instancji prawidłowo uznały, że skarżącemu, jako bratu osoby niepełnosprawnej, nie przysługuje prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego. Brak jest bowiem okoliczności, które pozwoliłyby zaktualizować obowiązek alimentacyjny skarżącego względem brata przed obowiązkiem alimentacyjnym jego dzieci. Są one w pierwszej kolejności zobowiązane do sprawowania opieki nad ojcem i nie zachodzą żadne obiektywnie uzasadnione okoliczności, świadczące o tym, by dzieci nie mogły wypełniać swojego obowiązku alimentacyjnego względem ojca. Również skarżący nie wskazał (na żadnym etapie postępowania administracyjnego, ani też w skardze), aby takie okoliczności zachodziły.
Oczywiste jest przy tym, że nie można automatycznie wykluczać skarżącego jako brata z kręgu potencjalnych osób, którym mogłoby być przyznane wnioskowane przez niego świadczenie. Jednak byłoby to możliwe tylko w razie zaistnienia szczególnej sytuacji, w której dzieci osoby niepełnosprawnej nie byłyby w stanie z niezależnych od siebie powodów wypełniać swoich obowiązków alimentacyjnych. Zobowiązania rodzinne czy zawodowe dzieci nie są szczególnymi okolicznościami uniemożliwiającymi sprawowanie opieki nad ojcem.
Konkludując, w rozpoznawanej sprawie nie zaszły okoliczności, które pozwoliłyby na uznanie, że obowiązek alimentacyjny skarżącego względem jego brata wyprzedza obowiązek alimentacyjny dzieci brata. To dziecko jest bowiem w pierwszej kolejności zobowiązane do sprawowania opieki nad ojcem. Skoro zatem skarżący nie jest osobą w pierwszej kolejności zobowiązaną do spełnienia obowiązku alimentacyjnego na rzecz brata, to w wyżej powołanych okolicznościach sprawy nie mógł on skutecznie ubiegać się o świadczenie z tytułu opieki nad nim. W rozpoznawanej sprawie nie doszło zatem do naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, ani też do naruszenia przepisów postępowania mogącego mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Mając na uwadze powyższe, Sąd orzekł jak w sentencji wyroku na podstawie art. 151 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm.).