Uzasadnienie
Sygn. akt II SA/Lu [...]
Decyzją z dnia 19 sierpnia 2022 r. SKO.II.41/945/ŚR/2022 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Chełmie po rozpatrzeniu odwołania M. L. od decyzji wydanej przez Wójta Gminy Łopiennik Górny z dnia 23 czerwca 2022 r., znak: 000090,ODM.SP.525.06.2022, odmawiającej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej wnioskowanego na J. M. na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r. poz. 735) w związku z art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 roku o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 615, dalej powoływana jako "u.ś.r.") utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.
W uzasadnieniu decyzji Kolegium wskazało, że w dniu 30 maja 2022 r. pełnomocnik M. L., adwokat M. Ż., wniósł o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku opieką na osobą niepełnosprawną J. H. M. - matką strony.
Wydaną przez Wójta Gminy Łopiennik Górny decyzją z dnia 23 czerwca 2022 r., odmówiono przyznania świadczenia. Jako powód odmowy organ pierwszej instancji wskazał niespełnienie wymogów ustawowych tj. art. 17 ust. 1b pkt 1 i 2 u.ś.r. stanowiącego, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.
Stwierdził, że z przedłożonych dokumentów wynika, że nie ustalono od kiedy istnieje niepełnosprawność. Ponadto osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury, co zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 1 ustawy uniemożliwia przyznanie świadczenia.
W odwołaniu od decyzji pełnomocnik skarżącej zarzucił naruszenia prawa materialnego tj. art. 17 ust. 1b oraz art. 17 ust. 5 pkt 1 lit a u.ś.r. oraz art. 77 § 1 w związku z art. 9 Kodeksu postępowania administracyjnego. W uzasadnieniu powołał się na orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego oraz sądów administracyjnych.
Organ odwoławczy wskazał, że materialnoprawną podstawę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego stanowią przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 615), która określa warunki nabywania prawa do świadczeń rodzinnych oraz zasady ustalania, przyznawania i wypłacania tych świadczeń. Kolegium przytoczyło treść art. 17 ust. 1 oraz art. 17 ust. 1b pkt 1 i pkt 2 powyższej ustawy
Odnosząc się w pierwszej kolejności do uzasadnienia decyzji dotyczącego stosowania art. 17 ust. 1b ustawy Kolegium podkreśliło, że wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 (Dz. U. poz. 1443) orzeczono, że art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Wyroki Trybunału Konstytucyjnego są wiążące co do swojej sentencji. Na bazie tego orzeczenia wydanych zostało szereg wyroków sądów administracyjnych, które uznać należy za utrwaloną linię orzecznictwa. Powyższy wyrok Trybunału Konstytucyjnego jest wyrokiem zakresowym, a zatem nie wywołuje on prostego skutku, określonego w art. 190 ust. 1 i 3 Konstytucji RP, a więc utraty mocy obowiązującej zakwestionowanej regulacji prawnej.
Tym niemniej powoduje on konieczność zrekonstruowania normy prawnej w oparciu o stanowione przepisy prawa, które pozostają zgodne z Konstytucją RP, przy wykorzystaniu reguł wykładni prawa, tak aby wynik tej rekonstrukcji nie był sprzeczny ze stanowiskiem wyrażonym w wyroku Trybunału. Stosując więc taki sposób wykładni art. 17 ust.1b u.ś.r., należy przyjąć, że w stosunku do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała nie później, niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia, przepis art. 17 ust. 1b cyt. ustawy - jako zgodny z Konstytucją - winien znaleźć zastosowanie.
Natomiast w stosunku do opiekunów osób, których niepełnosprawność powstała później, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utracił przymiot konstytucyjności, a zatem w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium. W rezultacie nie jest więc dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.
Odnosząc się do stwierdzenia organu pierwszej instancji, że M. L. pobiera emeryturę Kolegium wskazało, że osoba, która spełnia warunki do przyznania wyższego świadczenia pielęgnacyjnego i chce je otrzymać, a pobiera emeryturę, winna móc dokonać wyboru jednego z tych świadczeń przez rezygnację z pobierania świadczenia niższego, tj. w niniejszej sprawie emerytury. Wybór może zrealizować przez złożenie do organu rentowego wniosku o zawieszenie prawa do emerytury na podstawie art. 103 ust. 3 u.e.r.f.u.s. Zgodnie z tym przepisem prawo do emerytury, renty z tytułu niezdolności do pracy lub renty rodzinnej, do której uprawniona jest jedna osoba, może ulec zawieszeniu na wniosek emeryta lub rencisty. Emerytura jest prawem niezbywalnym, ale zawieszenie tego prawa eliminuje negatywną przesłankę z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy, w postaci posiadania prawa do emerytury. Istota ograniczenia prawa do zasiłku pielęgnacyjnego dla emeryta, wynikająca z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy musi być interpretowana jako wiążąca się nie z samym prawem do emerytury, lecz z jego realizacją w postaci wypłaty świadczenia.
Pomimo zastosowania częściowo błędnej podstawy prawnej, w przedmiotowej sprawie brak jest jednak - w ocenie organu odwoławczego - przesłanek do przyznania stronie wnioskowanego świadczenia, o których mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. Wyeliminowanie negatywnej przesłanki z art. 17 ust. 1b dotyczącej wieku powstania niepełnosprawności i z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r., wykluczającej nabycie uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na ustalenie prawa do emerytury, nie przesądza jeszcze o spełnieniu wszystkich normatywnych warunków umożliwiających przyznanie prawa do tegoż świadczenia. Świadczenie pielęgnacyjne bowiem nie przysługuje za samo sprawowanie opieki nad osobą niepełnosprawną, lecz za rezygnację opiekuna z zatrudnienia w celu świadczenia tej opieki. Ustalenie zatem zakresu sprawowanej opieki oraz wystąpienia związku przyczynowego między świadczeniem opieki nad niepełnosprawnym, a rezygnacją opiekuna z zatrudnienia (niepodejmowaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej) odnosi się także i do emeryta ubiegającego się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego.
Kolegium podkreśliło, że istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest pomoc osobom rezygnującym z zatrudnienia z uwagi na konieczność objęcia opieką niepełnosprawnego członka rodziny. Świadczenie przyznawane jest w celu zrekompensowania osobom zdolnym do pracy kosztów związanych z decyzją o rezygnacji z zatrudnienia, w szczególności utraconych przez nie dochodów. Stanowi ono zatem ekwiwalent zarobków za pracę. Świadczenie pielęgnacyjne przysługuje opiekunowi, który nie może wykonywać pracy z powodu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny i traci możliwość zarobkowania. Państwo wspiera w ten sposób tych, którzy obejmując opieką osoby niepełnosprawne, przyjmują na siebie realizację obowiązków spoczywających na państwie (Rączka Piotr (red.), Świadczenia rodzinne. Komentarz WKP 2021).
Dalej organ orzekający wskazał, że z wypisu z treści Orzeczenia Lekarza Rzeczoznawcy Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego OR/PT w Chełmie, nr akt GE=Z1 0300244, z dnia 5 sierpnia 2021 r. wynika, że J. M. jest trwale niezdolna do samodzielnej egzystencji. Leczy się z powodu zwyrodnienia kręgosłupa, biodra, tarczycy, nadciśnienia, refluksu, głuchoty. Opiekę na nią sprawuje córka M. L.. Z załączonego przez wnioskodawczynię wykazu wykonywanych czynności podczas opieki wynika, że pomaga ona w razie potrzeby przy utrzymaniu higieny (kąpiel dwa razy w tygodniu, obcinanie paznokci raz na miesiąc, strzyżenie włosów raz na trzy miesiące, moczenie nóg co drugi dzień), smarowanie maściami, przygotowaniu ubrania, ćwiczeniach fizycznych (jazda na rowerku, obieranie jabłek), mierzenie ciśnienia raz w tygodniu, podawanie leków dwa razy dziennie, przygotowanie posiłków trzy razy dziennie, sprzątanie, pranie, wizyty lekarskie co dwa miesiące, opłacanie rachunków, robienie zakupów co drugi dzień, realizacja recept raz na dwa miesiące, wyjście na spacery jak jest pogoda, palenie w piecu, wyjście do kościoła raz w tygodniu, załatwianie spraw urzędowych, rozmowy, czytanie, oglądanie TV, układanie do snu.
J. M. pobiera emeryturę z KRUS w kwocie 1250,88 zł oraz świadczenie uzupełniające kwocie 500 zł (decyzja z dnia 31 sierpnia 2021 r. znak GE/03002241-2/15). M. L. pobiera emeryturę z KRUS w kwocie 1233,72 zł (decyzja z 15 marca 2022 r. znak GE/01196990- 2/15). Organ pierwszej instancji w dniu 22 czerwca 2022 r. przeprowadził wywiad, o którym mowa w art. 23 ust. 4e ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych. Z wniosków pracownika socjalnego wynika, iż M. L. sprawuję opiekę, wykonuje wszystkie czynności dnia codziennego. Opieka jest sprawowana prawidłowo.
Kolegium podniosło jednak, że nie zawsze osoba zaliczona do znacznego stopnia niepełnosprawności będzie wymagać takiej opieki, która pozostawać będzie w stopniu wykluczającym podjęcie przez osobę bliską zatrudnienia. Zaznaczyło, że opieka ubiegającego się o przyznanie świadczenia nad osobą niepełnosprawną musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej, a jej zakres musi wykluczać możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej, tak więc związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem) a sprawowaną, faktyczną i konieczną opieką, musi być realny i bezpośredni.
W ocenie Kolegium opisane czynności wykonywane przez odwołującą się składają się na szeroko rozumiane prowadzenie gospodarstwa domowego i nie mogą być uznane za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności skarżącej, gdyż są to typowe czynności dnia codziennego, które są wykonywane przez osoby, które na co dzień pracują zawodowo i wykonują je przed rozpoczęciem pracy i po jej zakończeniu (patrz: wyrok NSA z 24 czerwca 2021 r., I OSK 351/21). Czynności polegające na pomocy w codziennej higienie osobistej, myciu czy podaniu leków oraz pomocy w dostaniu się do lekarza nie są czynnościami oznaczającymi stałą lub długotrwałą opiekę innej osoby w rozumieniu art. 17 ust. 1 ustawy uniemożliwiającą podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia, choćby na część etatu (patrz: wyrok NSA z 16 kwietnia 2021 r., I OSK 2859/20). Wskazane przez odwołującą się czynności, które wykonuje, jako czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego, przy właściwej organizacji (np. wcześniejszym przygotowaniu posiłków) dają możliwość pogodzenia ich z wykonywaniem aktywności zawodowej (patrz: wyrok NSA z 16 grudnia 2021 OSK 858/21).
Obowiązki wykonywane przez odwołującą się w związku ze sprawowaną przez nią opieką nie wypełniają całego dnia, zaś zakres tej opieki nie uniemożliwia podjęcia zatrudnienia choćby na część etatu. Opieka sprawowana nad matką nie wymaga więc całkowitej rezygnacji przez nią z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Należy uznać, że zakres koniecznej opieki jest do pogodzenia z równoczesnym podjęciem zatrudnienia, choćby w niepełnym wymiarze czasowym. Świadczenie pielęgnacyjne nie może zostać przyznane w sytuacji, gdy czas poświęcany na czynności opiekuńcze nad niepełnosprawnym członkiem rodziny absorbuje jedynie część dnia, gdyż stan taki umożliwia podjęcie zatrudnienia. Nie zachodzi bowiem wówczas wymagana ustawą przesłanka przyznania świadczenia. Związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego nie podejmowaniem) a sprawowaną opieką musi być rzeczywisty. W niniejszej sprawie zakres deklarowanych przez odwołującą się czynności związanych ze sprawowaną, wymaganą i konieczną - z uwagi na niepełnosprawność matki - opieką nie stanowi sam w sobie podstawy do powstrzymywania się od aktywności zawodowej.
Ocena charakteru sprawowanej opieki nad osobą niepełnosprawną nie oznacza przy tym zakwestionowania stanu jej zdrowia wynikającego z treści orzeczenia o niepełnosprawności. Niepełnosprawność w stopniu znacznym obejmuje bardzo różne stany zdrowotne osób, wobec których taką niepełnosprawność orzeczono - niektóre z tych osób wymagają jedynie wykonywania pewnych czynności opiekuńczych, inne zaś nie są w stanie w ogóle bez takiej opieki funkcjonować.
Kolegium nie negując stanu zdrowia J. M. uznało, że niespełniona została przesłanka przyznania świadczenia z art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie M. L., reprezentowana przez A. Ż. domagała się uchylenia decyzji organów obu instancji zarzucając ich wydanie z naruszeniem prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącą w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymizującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.
W uzasadnieniu skargi pełnomocnik skarżącej przytoczył treść art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, wskazując, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje osobom w nim wymienionym, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniem konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Zatem podstawowym wymogiem uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jest sprawowanie stałej, ciągłej opieki wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, która nie musi być opieką całodobową.
Pełnomocnik skarżącej powołał się w tym zakresie na utrwalone orzecznictwo dotyczące tego jak należy rozumieć zawarty przez ustawodawcę w ustawie o świadczeniach rodzinnych zwrot stałej oraz długotrwałej opieki. Wskazał, że zgodnie z tym orzecznictwem warunku "stałej" opieki nie można rozumieć jako wykonywania opieki nieustannie i przez 24 godziny na dobę, lecz ma to być opieka stała w sensie trwałości, zaś "długotrwała" w sensie rozciągłości w czasie, jako opieka nad niepełnosprawną osobą, której zakres wyznaczony jest niepełnosprawnością osoby wymagającej opieki, a więc koniecznością wykonywania czynności warunkujących egzystowanie tej osoby w warunkach godności człowieka (por. wyrok WSA w Krakowie z dnia 9 grudnia 2019 r., sygn. akt III SA/Kr 1164/19). Istotą opieki, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. jest więc nie tylko jej stałość i ciągłość, ale także zapewnienie zaspokojenia normalnych, codziennych potrzeb osoby, nad która jest sprawowana; zapewnienie jej egzystencji, której bez pomocy osób trzecich nie jest w stanie sobie sama zapewnić (por. wyrok WSA w Rzeszowie z dnia 3 lipca 2019 r., sygn. akt II SA/Rz 535/19).
W ocenie strony skarżącej nie sposób przyjąć, że skoro pomoc (opieka) świadczona przez skarżącą matce nie jest wykonywana przez całą dobę (a jedynie we wskazanych godzinach), to tym samym nie można mówić o opiece "stałej i długoterminowej" w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o oddalenie skargi, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje
Skarga jest niezasadna.
Kwestie sporne w sprawie dotyczą tego, czy stronie prawidłowo odmówiono ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną matką J. H. M..
Zdaniem Sądu, w zaskarżonej decyzji zaprezentowano prawidłową wykładnię prawa materialnego (art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.), którą z kolei poprzedziły ustalenia faktyczne w zakresie niezbędnym do oceny zasadności zgłoszonego przez stronę wniosku.
Zasadność złożonego wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną matką pełnomocnik skarżącej wywodzi z treści art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.
Zgodnie z tym przepisem, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:
- 1) matce albo ojcu,
- 2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
- 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
- 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności
- - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
W sprawie, poza sporem pozostawała okoliczność, że skarżąca, będąca córką osoby wymagającej opieki, spełnia kryteria podmiotowe, o jakich mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., albowiem należy do kręgu osób, na których ciąży obowiązek alimentacyjny wobec podopiecznego. W okolicznościach faktycznych sprawy nie jest również kwestionowane to, że matka strony legitymuje się orzeczeniem Lekarza Rzeczoznawcy KRUS z dnia 5 sierpnia 2021 r. o niezdolności do samodzielnej egzystencji (k. 27 akt adm.).
Sporna na tle powołanego wyżej art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. pozostaje natomiast kwestia wystąpienia w sprawie związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy rezygnacją przez skarżącą z zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną (matką).
Jakkolwiek sam wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego został zredagowany w ten sposób, że strona, reprezentowana przez fachowego pełnomocnika, wnosi w nim o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad osobą niepełnosprawną, to wobec faktu, że pobiera ona świadczenie emerytalne nie ulega kwestii, że w stanie faktycznym sprawy rozważenia wymagała przesłanka niepodejmowania przez nią zatrudnienia w związku z opieką nad matką, a nie rezygnacji z zatrudnienia w związku z tą okolicznością.
Należy zauważyć, że strona, reprezentowana w toku postępowania przez fachowego pełnomocnika, na żadnym etapie postępowania nie podnosiła (ani też nie wykazała), że w związku z opieką nad matką musiała zrezygnować z zatrudnienia w czasie, kiedy już przysługiwały jej świadczenia emerytalne (jak sama wskazała ostatni okres jej zatrudnienia przypada na 2015 r., co wynika z załącznika do złożonego przez nią oświadczenia – k. 12 akt adm.).
W kwestii nie objętej skargą dotyczącej pobierania przez skarżącą emerytury (a podniesionej w odwołaniu od decyzji organu pierwszej instancji), Sąd odniesie się na dalszym etapie rozważań.
Pozostając przy wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., trafnie zwraca uwagę organ drugiej instancji, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest kierowane do wszystkich niezatrudnionych osób opiekujących się niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz do tych osób, które wywiązując się ze swojego obowiązku alimentacyjnego, osobiście zapewniają stałą i długotrwałą opiekę oraz pomoc niepełnosprawnemu członkowi rodziny i jednocześnie z tego właśnie powodu zaprzestają, czy też nie podejmują aktywności zawodowej. Innymi słowy, pomoc państwa w formie świadczenia pielęgnacyjnego jest udzielana wyłącznie w takich sytuacjach, gdy opieka nad osobą niepełnosprawną jest tak bardzo absorbująca, że konieczna jest rezygnacja przez opiekuna, albo nie jest możliwe podjęcie przez niego nawet takich form zarobkowania, które nie wymagają pracy w ogólnym wymiarze czasu pracy, maksymalnie przez osiem godzin na dobę.
Stąd wymagane jest każdorazowo ustalenie związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy sprawowaniem opieki a rezygnacją lub niepodejmowaniem przez opiekuna zatrudnienia.
Jak wynika z uzasadnienia zaskarżonej decyzji, organ analizował istnienie tego związku w świetle zebranego w sprawie materiału dowodowego (głównie bazując na informacjach podanych w toku wywiadu środowiskowego z dnia 22 czerwca 2022 r. oraz w opisie czynności, jakie wnioskodawczyni wykonuje w ramach opieki nad matką) i uznał, że taki związek w sprawie nie zachodzi.
Sąd w pełni podziela ocenę organu drugiej instancji. Co należy wyraźnie podkreślić, organ drugiej instancji nie zakwestionował w sprawie ani tego, że matka strony wymaga opieki w zakresie wskazanym w orzeczeniu Lekarza Rzeczoznawcy KRUS, jak i tego, że strona jej taką opiekę zapewnia. Uznał natomiast, biorąc pod uwagę rodzaj i intensywność czynności opiekuńczych, że wykonywana przez stronę opieka przy matce nie spełnia wymogu opieki, o której mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.
Analizy pojęcia "opieki" w sprawach z zakresu ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać przez pryzmat treści 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., ale również, przy uwzględnieniu ratio legis wprowadzenia świadczenia pielęgnacyjnego do systemu prawa. Celem przyznania świadczenia jest rekompensowanie braku dochodów z pracy zarobkowej z powodu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Przy czym, nie budzi wątpliwości interpretacyjnych w kontekście dyrektyw wykładni celowościowej i co jest też powszechnie przyjęte w orzecznictwie sądowym, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za sam fakt opieki, ale z tego powodu, że zakres tej opieki w sposób obiektywny stanowi przeszkodę do podjęcia czy kontynuowania zatrudnienia. Prawidłowo podkreślono zarówno w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, jak i w uzasadnieniu skargi, że ustawa o świadczeniach rodzinnych nie zawiera definicji sprawowania opieki.
Jednak z treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, że aby można było mówić o opiece w rozumieniu ustawy, musi ona być stała lub długoterminowa. Te określenia "stała lub długoterminowa" wskazują na to, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej przez osobę opiekującą się niepełnosprawnym członkiem rodziny (por. wyrok NSA z dnia 23 października 2020 r. sygn. akt I OSK 1148/20, dostępny - podobnie jak i pozostałe orzeczenia przywołane w tym uzasadnieniu - na stronie: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Inaczej ujmując, z przepisu tego wynika, że podstawową przesłanką, jaką musi spełnić osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne, należąca do kręgu osób zobowiązanych do alimentacji, jest rezygnacja z pracy zarobkowej lub niepodejmowanie jej - spowodowane koniecznością sprawowania permanentnej opieki nad osobą bliską o określonym stopniu niepełnosprawności (por. wyrok NSA z dnia 13 maja 2015 r., sygn. akt I OSK 2820/13).
Przesłankę niepodejmowania zatrudnienia przez opiekuna (rezygnacji z zatrudnienia) na gruncie art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. należy rozumieć i wykładać zgodnie z treścią art. 3 pkt 22 u.ś.r., w którym ustawodawca zawarł legalną definicję zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej na gruncie przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych. Zgodnie z tym przepisem, ilekroć w ustawie jest mowa o zatrudnieniu lub innej pracy zarobkowej - oznacza to wykonywanie pracy na podstawie stosunku pracy, stosunku służbowego, umowy o pracę nakładczą oraz wykonywanie pracy lub świadczenie usług na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia, umowy o dzieło albo w okresie członkostwa w rolniczej spółdzielni produkcyjnej, spółdzielni kółek rolniczych lub spółdzielni usług rolniczych, a także prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej.
Jak wynika z przedstawionego w zaskarżonej decyzji i nie kwestionowanego opisu czynności opiekuńczych, strona pomaga matce w razie potrzeby przy utrzymaniu higieny (kąpiel dwa razy w tygodniu, obcinanie paznokci raz na miesiąc, strzyżenie włosów raz na trzy miesiące, moczenie nóg co drugi dzień), podawaniu leków dwa razy dziennie, przygotowuje i podaje posiłki, mierzy ciśnienie raz w tygodniu, wychodzi z matką na spacer (w czasie ładnej pogody), realizuje recepty raz na dwa miesiące, zawozi do lekarza, wychodzi do kościoła raz w tygodniu, a nadto, wykonuje szereg czynności jakie zwyczajowo wchodzą w zakres prowadzenia gospodarstwa domowego (robi zakupy, sprząta, pierze, prasuje).
Należy podkreślić,że matka strony nie jest osobą leżącą, nie wymaga karmienia, porusza się samodzielnie w obrębie mieszkania, zaś na zewnątrz wymaga asekuracji, samodzielnie korzysta z toalety. Jak wynika z dowodów dołączonych do wniosku, w 2020 r. J. M. korzystała z leczenia sanatoryjnego (k. 4 akt adm.).
W tym stanie rzeczy, zgodzić się należy z twierdzeniem zawartym w zaskarżonej decyzji, że niepełnosprawność nawet w znacznym stopniu obejmuje bardzo różne stany zdrowotne osób, wobec których taką niepełnosprawność orzeczono – niektóre z tych osób wymagają jedynie wykonywania pewnych czynności opiekuńczych, inne zaś nie są w stanie w ogóle bez takiej opieki funkcjonować. Matka skarżącej wymaga pomocy m.in. przy przygotowywaniu posiłków, przy podawaniu leków oraz przy wykonywaniu niektórych czynności pielęgnacyjnych. Zakres tego rodzaju czynności nie jest na tyle intensywny i absorbujący by stanowić obiektywną przeszkodę do podjęcia przez stronę zatrudnienia w znaczeniu wynikającym z treści art. 3 pkt 22 u.ś.r. Jak wskazała sama strona, leki podawane są matce dwa razy dziennie.
Z kolei, nie ma przeszkód aby przy odpowiedniej organizacji czasu pracy skarżąca podała matce śniadanie, a kolejne posiłki po powrocie z pracy. Co do samego przygotowywania posiłków, to nie ma przecież przeszkód by je przyrządzać po pracy lub w czasie wolnym od pracy, tak jak to ma miejsce w większości gospodarstw domowych, prowadzonych przez osoby aktywne zawodowo. Analogicznie należy odnieść się do podnoszonej przez stronę okoliczności wykonywania pozostałych prac domowych, jak robienie zakupów, sprzątanie, pranie, prasowanie. Niewątpliwie realizacja recept, załatwianie spraw urzędowych i dowóz matki do lekarzy nie mają miejsca codziennie.
Z kolei spacery z matką i wspólne spędzanie z nią czasu są tego rodzaju czynnościami, które nie wykraczają poza zwyczajowo przyjętą troskę dzieci wobec zaawansowanych wiekiem i schorowanych rodziców. Trzeba w tym miejscu przypomnieć, że moralnym obowiązkiem dorosłych dzieci wobec zaawansowanych wiekiem rodziców jest udzielanie im wsparcia, także w postaci utrzymywania relacji rodzinnych.
W okolicznościach faktycznych rozstrzyganej sprawy nie można pominąć, że strona zamieszkuje z matką, a zatem przynajmniej część czynności domowych (robienie zakupów, pranie, prasowanie, sprzątanie czy przynoszenie opału) może być wykonywana w ramach gospodarstwa domowego, jakie niewątpliwie prowadzi skarżąca.
Odnosząc się do powoływanych w skardze orzeczeń sądów administracyjnych to należy wskazać, że wyroki na które powołuje się strona zapadły na gruncie konkretnych stanów faktycznych i nie są wiążące w realiach kontrolowanej sprawy.
Kierując się przedstawioną argumentacją, Sąd uznał, że w zaskarżonej decyzji Kolegium zaprezentowało prawidłową wykładnię art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Podniesiony w skardze zarzut naruszenia tego przepisu okazał się zatem bezpodstawny.
Sąd uznał również, że organy orzekające w niniejszej sprawie nie naruszyły przepisu art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r.
Oczywiście Sądowi znane jest orzecznictwo sądowe odnoszące się do sytuacji prawnej osób pobierających świadczenia emerytalne i ubiegających się o świadczenie pielęgnacyjne. Innymi słowy, Sąd dostrzega ugruntowaną już linię orzecznictwa, w tym Naczelnego Sądu Administracyjnego, gdzie zwraca się uwagę na pewien kontekst historyczny wprowadzenia art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r. oraz konieczność zapewnienia równości wobec prawa osobom pobierającym świadczenie emerytalne a ubiegającym się o świadczenie pielęgnacyjne (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 3 marca 2022 r., sygn. akt I OSK 1648/21, CBOSA).
W rozpoznawanej sprawie należy niemniej jednak dostrzec, co wyraźnie zostało zaakcentowane w zaskarżonej decyzji, że okoliczność pobierania przez stronę świadczenia emerytalnego stanowiła wtórną przeszkodę do przyznania jej wnioskowanego świadczenia, albowiem zasadniczą podstawą odmowy uwzględnienia jej wniosku na etapie orzekania przez organ drugiej instancji było stwierdzenie, że w sprawie nie zachodzi związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem przez stronę zatrudnienia a sprawowaną opieką nad matką.
Z tych względów, nie mogły mieć w sprawie znaczenia wypowiadane w orzecznictwie sądowym poglądy wskazujące na konieczność pouczenia wnioskodawcy - emeryta o powinności zawieszenia świadczenia emerytalnego, co usunęłoby niedopuszczalny w świetle prawa zbieg świadczeń, o jakim mowa w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r. Nie można nie dostrzec, że w licznych orzeczeniach sądowych odnoszących się do tej kwestii obowiązek pouczenia przez organy o prawie do zawieszenia świadczenia emerytalnego ma związek z faktem, że osoba występująca z wnioskiem spełnia przesłanki z art.17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., a jedyną przeszkodą do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest fakt, że pobiera emeryturę (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 8 kwietnia 2021 r., sygn. akt IV SA/Wr 121/21, CBOSA).
W kontrolowanej sprawie taka sytuacja nie zachodzi, albowiem jak zostało trafnie ocenione w zaskarżonej decyzji, w sprawie nie ma miejsca związek przyczynowo-skutkowy w rozumieniu art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Odmowa ustalenia stronie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na brak spełnienia podstawowej przesłanki z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. nie może być zatem postrzegana w danych okolicznościach sprawy jako naruszająca treść art. 17 ust. 5 pkt 1 lit a) u.ś.r. Jak wynika z treści uzasadnienia zaskarżonej decyzji, fakt pobierania przez stronę świadczenia emerytalnego miał charakter wtórny wobec zasadniczego argumentu, jakim jest brak związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez stronę zatrudnienia a opieką nad matką.
Jak już wyżej podniesiono w orzecznictwie trafnie się podkreśla, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za sam fakt opieki, ale z uwagi na spowodowaną zakresem i intensywnością czynności opiekuńczych obiektywną niemożność podjęcia lub kontynuowania zatrudnienia przez opiekuna osoby niepełnosprawnej. Opieka wykonywana nawet codziennie, ale przez część doby nie może być traktowana jako uniemożliwiająca podjęcie opiekunowi zatrudnienia, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy.
Mając na względzie powyższe okoliczności, Sąd oddalił skargę na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r., poz. 329).
Sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 wyżej cytowanej ustawy.