Uzasadnienie
Decyzją z dnia [...] kwietnia 2019r. Prezydent Miasta L. odmówił M. M. umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń alimentacyjnych z funduszu alimentacyjnego na rzecz M. M. i M. M., w okresie od 1 października 2014 r. do 31 sierpnia 2018 r., w wysokości [...] zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie, które na dzień wydania decyzji wynoszą [...] zł. Po rozpoznaniu odwołania strony Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzję organu I instancji utrzymało w mocy. W motywach uzasadnienia swojej decyzji organ odwoławczy wskazał, że zgodnie z art. 30 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 7 września 2007r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U z 2018r. poz. 554) organ wierzyciela w drodze decyzji administracyjnej na wniosek dłużnika alimentacyjnego może umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną.
Kolegium zwróciło uwagę, że użyty w przepisie zwrot "może" wskazuje, iż decyzja w sprawie umorzenia należności dłużnika alimentacyjnego jest decyzją uznaniową. Taki charakter decyzji oznacza, że organ administracji stosownie do art. 7 kpa ma obowiązek kierowania się słusznym interesem obywatela, jeżeli nie stoi temu na przeszkodzie interes społeczny, ani nie przekracza to możliwości organu administracji publicznej wynikających z przyznanych mu uprawnień i środków prawnych. Według ustaleń w sprawie, odwołujący prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z matką J. M., źródłem dochodu rodzina jest jego renta socjalna w wysokości [...] zł, która po potrąceniach komorniczych wynosi [...] zł, miesięcznie, zasiłek pielęgnacyjny w wysokości [...] zł miesięcznie i wynagrodzenie matki w wysokości netto [...] zł. Sytuacja zdrowotna odwołującego wyklucza odwołującego z rynku pracy. Według orzeczenia orzecznika ZUS odwołujący od urodzenia, tj. od 20 kwietnia 1985 r. ma ustaloną niezdolność do pracy do 31 grudnia 2020 roku.
W tych realiach sprawy średni miesięczny dochód rodziny to [...] zł, zaś na jedną osobę [...] zł, bez możliwości zarobkowania przez odwołującego. Aktualna wysokość należności będących przedmiotem egzekucji to alimenty zaległe wynoszące na dzień 5 lutego 2019 r. na rzecz wierzyciela [...] zł, odsetki [...] zł, zaległe świadczenia z funduszu alimentacyjnego wynoszące [...] zł, odsetki [...] zł. Egzekucja prowadzona przez komornika jest skuteczna, co pozwala na wyegzekwowanie całości zobowiązań. Zdaniem Kolegium umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego ma charakter wyjątkowy i zachodzi jedynie wówczas, gdy na skutek obiektywnych okoliczności sytuacja dochodowa i rodzinna uniemożliwia zobowiązanemu z wywiązania się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. Stan taki powinien być jednak efektem czynników obiektywnych, na które zobowiązany nie ma wpływu, gdyż tylko takie przesłanki mogą uzasadniać umorzenie jakichkolwiek należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego.
Wszelkiego zatem rodzaju zwolnienia z tego obowiązku mają charakter wyjątkowy i powinny być interpretowane w sposób ścisły, a nie rozszerzający, bowiem obowiązek alimentacyjny ciąży bezwzględnie na każdym z rodziców, a alimenty służą realizacji ochrony dobra dziecka poprzez zapewnienie środków na jego godziwe utrzymanie, wychowywanie czy edukację. Fakt wypłaty przez państwo świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz osoby małoletniej z tytułu zasądzonych alimentów, nie zwalnia zobowiązanego z obowiązku alimentacji wobec własnego dziecka. Każde natomiast umorzenie zadłużenia alimentacyjnego powoduje przerzucenie na wszystkich członków społeczeństwa kosztów utrzymania dzieci dłużników alimentacyjnych. Kolegium zaznaczyło, że dochód strony nie należy do najniższego dochodu, dlatego pozwala odwołującemu na podjęcie spłaty zadłużenia. W jego ocenie decyzja podjęta została w granicach uznania administracyjnego.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego M. M. stwierdził, że leczenie chorób z którymi się zmaga pozwala jedynie na łagodzenie objawów, a nie na wyleczenie. Wskazał również, że w dniu składania wniosku córka miała 8 lat natomiast syn 7 lat, obecnie mają analogicznie 9 lat i 8 lat, zatem nadal nie są osobami pełnoletnimi zgodnie z art. 10 § 1 KC. Orzeczenie o braku możliwości podjęcia pracy zarobkowej całkowicie uniemożliwia mu poprawienie sytuacji majątkowej.
Odpowiadając na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze podtrzymało swoje stanowisko i wniosło o jej oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zgodnie z art. 30 ust. 2 ustawy z dnia o pomocy osobom uprawnionym do alimentów organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Rzeczywiście w orzecznictwie dominuje pogląd, którego reprezentatywnym przykładem jest wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego przytoczony w decyzji Kolegium (tak też NSA w wyroku z dnia 5 czerwca 2019r. I OSK 2102/17 i podane tam orzecznictwo, 5 czerwca 2019r. II OSK 2102/17 i 16 stycznia 2018 r., I OSK 611/16 opubl. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych), że umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego ma charakter wyjątkowy i zachodzi jedynie wówczas, gdy na skutek obiektywnych okoliczności sytuacja dochodowa i rodzinna uniemożliwia zobowiązanemu wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego o ile stan taki jest efektem czynników obiektywnych, na które zobowiązany nie ma wpływu, gdyż tylko takie przesłanki mogą uzasadniać umorzenie jakichkolwiek należności Tym samym wszelkiego rodzaju zwolnienia z tego obowiązku mają charakter wyjątkowy i powinny być interpretowane w sposób ścisły.
Obowiązek alimentacyjny ciąży bowiem bezwzględnie na każdym z rodziców, a alimenty służą realizacji ochrony dobra dziecka poprzez zapewnienie środków na jego godziwe utrzymanie, wychowywanie czy edukację. Podkreśla się, że fakt wypłaty przez państwo świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz osoby małoletniej z tytułu zasądzonych alimentów nie zwalnia zobowiązanego z obowiązku alimentacji wobec własnego dziecka, natomiast każde umorzenie zadłużenia alimentacyjnego powoduje przerzucenie na wszystkich członków społeczeństwa kosztów utrzymania dzieci dłużników alimentacyjnych. Umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy powinno mieć zatem miejsce w wyjątkowych okolicznościach, po dokonaniu szczegółowej analizy sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika. Sytuacja rodzinna i dochodowa dłużnika ubiegającego się o umorzenie należności musi zatem wyróżniać go spośród innych dłużników alimentacyjnych.
W wyroku z dnia 21 czerwca 2018r. (I OSK 278/18 opubl. w CBOSA) Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że dokonując wykładni art. 30 ust. 2 powołanej ustawy i tym samym sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika, o której mowa w tym przepisie, nie można pominąć, że przy ocenie tej sytuacji należy mieć na uwadze nie tylko aktualną sytuację dłużnika, lecz także należy ocenić, czy istnieją widoki na poprawę jego sytuacji w przyszłości. Inne są możliwości spłaty zadłużenia przez osoby np. legitymujące się orzeczeniem o niezdolności do pracy, czy też będące w podeszłym wieku, a inne osoby młodej, nie legitymującej się takim orzeczeniem, mającej perspektywy zarobku niekoniecznie na rynku lokalnym. Organ administracji badając sytuację dochodową i rodzinną dłużnika alimentacyjnego może bowiem, a wręcz powinien oceniać perspektywy i rokowania na przyszłość w tym zakresie, a perspektywy i rokowania co do sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika mogą leżeć u podstaw uznania administracyjnego w sprawie dotyczącej umorzenia należności z funduszu alimentacyjnego.
Wydaje się oczywiste, że organy tego aspektu sprawy nie rozważyły, koncentrując się przede wszystkim na sytuacji obecnej. Tymczasem w orzeczeniu o stopniu niepełnosprawności Miejskiego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności z dnia 30 grudnia 2014r. wyraźnie stwierdzono, że skarżący zaliczony do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności jest niezdolny do pracy, a jego niepełnosprawność istnieje od urodzenia. Co więcej, wskazania zawarte w orzeczeniu w istocie eliminują go z życia zawodowego w ogóle. Nie przewiduje się bowiem możliwości jego zatrudnienia w zakładzie aktywności zawodowej, ani w szkoleniach w tym w specjalistycznych. Słusznie uznało Kolegium, że wydawane podstawie art. 30 ust. 2 wspomnianej ustawy decyzje mają charakter uznaniowy. Oznacza to, że kontrola legalności takiego aktu dokonywana przez sąd administracyjny polega na zbadaniu, czy przed podjęciem decyzji organ dysponował niezbędnym materiałem dowodowym uzasadniającym rozstrzygnięcie sprawy i czy dokonał wszechstronnej oceny okoliczności faktycznych istotnych dla takiego rozstrzygnięcia.
Ponadto, tak zakreślona formuła decyzji wymaga dokładnego odniesienia się w jej uzasadnieniu do zgromadzonego materiału dowodowego oraz przekonującego wyjaśnienia przyczyn rozstrzygnięcia, co wynika z art. 107 § 3 kpa. Brak odniesienia się do przyszłych możliwości zarobkowych skarżącego pozwala sądzić, że warunku tego nie spełniono. Prawdą jest, że w orzecznictwie samo uzyskiwanie niskich dochodów, bądź też nieuzyskiwanie dochodów nie jest uznawane za okoliczność wyjątkową i szczególną na tle sytuacji innych dłużników alimentacyjnych. Zawsze bowiem podstawą do przejęcia (czasowego) przez Państwo obowiązku alimentacyjnego rodzica jest bezskuteczność egzekucji należnych alimentów, spowodowana z reguły bardzo trudną sytuacją materialną, rodzinną zobowiązanego. Dotyczy to zatem ex definitione osób w bardzo trudnej sytuacji materialnej i rodzinnej (tak NSA w wyroku z dnia 21 listopada 2017r., sygn. I OSK 1100/17 opubl. w CBOSA).
Zgodzić się jednak należy z tezą, że jednoczesne stwierdzenie niskich dochodów lub ich nieuzyskiwanie oraz brak potencjalnej możliwości zatrudnienia pozwala na przyjęcie, iż nie jest możliwa spłata istniejącego zadłużenia (NSA w wyroku z dnia 2 marca 2018 r. I OSK 2161/17 opubl. w CBOSA). Wskazane powyżej okoliczności zobowiązywały organy do oceny, czy w zestawieniu z pozostałymi ustaleniami, nie należą do tych sytuacji wyjątkowych, o których mowa w art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów.
Z tych względów na podstawie art. 145 § 1 pkt. 1 lit. a) i c) oraz art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U z 2019r. poz. 2325) należało uchylić zaskarżoną decyzję oraz decyzję Prezydenta Miasta L..