Uzasadnienie
Decyzją z dnia [...] maja 2016 r., znak: [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze po rozpatrzeniu odwołania E. C., będącej przedstawicielem ustawowym D. C. i D. C., utrzymało w mocy decyzję Kierownika Ośrodka Pomocy Społecznej w B. z dnia [...] lutego 2016 r. Nr [...]
Wskazaną decyzją organ I instancji uchylił – na podstawie art. 104 i 163 kpa w zw. z art. 24 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2015 r., poz. 859 ze zm.), zwanej dalej "o.u.a." – ostateczną decyzję własną Nr [...] z dnia [...] września 2015 r. w sprawie przyznania świadczenia z funduszu alimentacyjnego dla D. C. i D. C. na okres od [...] października 2015 r. do [...] września 2016 r. w wysokości po [...] zł.
Organ wyjaśnił, że w dniu [...] grudnia 2015 r. wszczął z urzędu postępowanie administracyjne w przedmiocie uchylenia tej decyzji i ustalił, że postępowanie egzekucyjne prowadzone przez [...] Sądowego przy Sądzie Rejonowym L. - Zachód w L. (sygn. akt KMP [...]) przeciwko dłużnikowi alimentacyjnemu L. C. zostało umorzone z powodu ogłoszenia przez Sąd Rejonowy L. - Wschód w L. z siedzibą w Ś. IX Wydział Gospodarczy dla spraw upadłościowych i naprawczych, upadłości dłużnika alimentacyjnego obejmującą likwidację majątku. W przedmiotowym postępowaniu egzekucyjnym, wszczętym na wniosek wierzycieli D. C. i D. C. reprezentowanych przez przedstawiciela ustawowego E. C., została wcześniej stwierdzona bezskuteczność egzekucji zobowiązań alimentacyjnych przypadających od dłużnika alimentacyjnego względem powyższych wierzycieli, co spowodowało przyznanie świadczeń z funduszu alimentacyjnego na osoby uprawnione decyzją z dnia [...] września 2015r.
Jako podstawę uchylenia obecnie decyzji przyznającej świadczenie organ wskazał art. 24 ust. 1 o.u.a. zgodnie z którym organ właściwy wierzyciela może bez zgody osoby uprawnionej albo jej przedstawiciela ustawowego uchylić ostateczną decyzję administracyjną, na mocy której strona nabyła prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego, między innymi jeżeli wystąpiły inne okoliczności mające wpływ na prawo do świadczeń.
Organ stwierdził, że okolicznością, która ma wpływ na prawo do świadczeń jest to, czy prowadzone jest postępowanie egzekucyjne skierowane do dłużnika alimentacyjnego w przedmiocie egzekucji przypadających od niego zobowiązań alimentacyjnych, gdyż przyznanie świadczeń alimentacyjnych przez organ właściwy wierzyciela następuje z uwagi na bezskuteczność egzekucji. Definicja bezskuteczności egzekucji, zawarta w przepisach art. 2 pkt 2 o.u.a. wprost nawiązuje do prowadzenia postępowania egzekucyjnego, stąd brak prowadzenia postępowania egzekucyjnego powoduje, iż nie może być mowy o spełnieniu warunku bezskuteczności egzekucji, a tym samym nie ma możliwości przyznania świadczeń z funduszu alimentacyjnego.
W sprawie niniejszej postępowanie egzekucyjne zostało natomiast umorzone z mocy prawa - stosownie do przepisów art. 146 ust. 1 ustawy z dnia [...] lutego 2003r. Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2015 r., poz. 233, z późn. zm.) z chwilą uprawomocnienia się postanowienia sądowego o ogłoszeniu upadłości konsumenckiej na wniosek dłużnika alimentacyjnego.
Po rozpatrzeniu odwołania E. C., wskazaną na wstępie decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze, podzielając stanowisko i ustalenia organu I instancji, utrzymało w mocy decyzję tego organu.
Zdaniem Kolegium, skoro w sprawie nie jest już prowadzona egzekucja alimentów, to nie można mówić o bezskuteczności egzekucji, Natomiast wierzyciel alimentacyjny może wystąpić z nowym wnioskiem do komornika sądowego o egzekucję alimentów i następnie wystąpić z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie E. C., reprezentowana przez adwokata S. F. wniosła o uchylenie decyzji organów obu instancji, zarzucając naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na treść rozstrzygnięcia:
- 1) art. 140 k.p.a. w zw. z art. 10 § 1 k.p.a. w zw. z art. 61 § 4 k.p.a. w zw. z art. 145 § 1 pkt 4 k.p.a. poprzez niezapewnienie stronie D. C. udziału w sprawie poprzez niezawiadomienie go o wszczęciu postępowania oraz niedoręczenie mu decyzji obu instancji, co w konsekwencji spowodowało wydanie decyzji naruszającej jego interes prawny bez jego udziału w sprawie, co stanowi przesłankę do wznowienia postępowania;
- 2) art. 140 k.p.a. w zw. z art. 7 k.p.a. w zw. z art. 155 k.p.a. w zw. z art. 163 k.p.a. poprzez pogwałcenie zasady praworządności oraz zasady słusznego interesu strony polegające na uchyleniu decyzji w sprawie przyznania świadczeń z funduszu alimentacyjnego na okres od 1 października 2015 r. do 30 września 2016 r. w sytuacji, gdy taka decyzja w istotny sposób narusza słuszny interes stron niniejszego postępowania - uprawnionych do alimentów, bezskuteczność egzekucji jest stanem faktycznym, który trwa nadal, gdyż samo postanowienie o umorzeniu postępowania egzekucyjnego nie spełnia przesłanek z art. 163 k.p.a.;
- 3) art. 2 pkt 2 w zw. z art. 24 ust.1 o.u.a. poprzez błędne przyjęcie, że brak prowadzenia postępowania egzekucyjnego powoduje, że "nie może być mowy o spełnieniu warunku bezskuteczności egzekucji" oraz, że wydanie i uprawomocnienie się postanowienia komornika o umorzeniu postępowania egzekucyjnego stanowi przesłankę "innych okoliczności mających wpływ na prawo do świadczeń", w sytuacji gdy:
- a) bezskuteczność egzekucji stanowi stan faktyczny, który nie jest zależny od formalnego wydania przez komornika w tym przedmiocie postanowienia, a co więcej ów stan może być wykazywany każdym możliwym środkiem dowodowym,
- b) postanowienie o umorzeniu postępowania egzekucyjnego nie ma żadnego wpływu na prawo do świadczeń alimentacyjnych;
- 4) art. 24 ust.1 o.u.a. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie polegające na uchyleniu decyzji przyznającej świadczenia alimentacyjne z mocą wsteczną, tj. za okres od dnia 1 października 2015 r. do dnia 12 lutego 2016 r., podczas gdy przepis ten pozwala na uchylenie decyzji tylko na przyszłość.
W obszernym uzasadnieniu zarzutów skargi, skarżąca podkreśliła, że prawo do świadczeń alimentacyjnych to prawo podmiotowe, uregulowane szczegółowo w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym, dlatego czynność formalna organu egzekucyjnego podjęta z uwagi na wszczęcie postępowania upadłościowego, nie niweczy tego prawa. Formalne umorzenie postępowania egzekucyjnego przez komornika nie było natomiast oparte o przesłanki materialnoprawne dotyczące prawa do świadczeń alimentacyjnych (np. zmiany okoliczności dotyczących obowiązku alimentacyjnego lub uchylenia tego obowiązku). Umorzenie nastąpiło wyłącznie na podstawie przepisów procesowych, które nie wpływają na prawo do świadczeń, lecz nakazują umorzenie postępowania egzekucyjnego i dalsze jego prowadzenie w postępowaniu upadłościowym. Skarżąca podniosła, że postępowanie upadłościowe stanowi przykład egzekucji uniwersalnej, a więc pomimo umorzenia postępowania egzekucyjnego (singularnego) egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego L. C. trwa nadal – nie można więc przyjąć, że nie zachodzi obecnie przesłanka "bezskuteczności egzekucji".
W przekonaniu skarżącej ustalenie "bezskuteczności egzekucji" może nastąpić na podstawie każdego dowodu, z którego wynika, że dłużnik nie ma majątku pozwalającego na zaspokojenie wierzycieli.
W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje
Zgodnie z art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2002 r. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm., dalej "P.p.s.a."), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, stosując środki określone w ustawie. Sąd nie jest przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, zgodnie z dyspozycją art. 134 § 1 P.p.s.a.
Skarga zasługuje na uwzględnienie.
Organy obu instancji dokonały bowiem wadliwej wykładni pojęcia "bezskuteczności egzekucji", stanowiącego przesłankę przyznania świadczeń z funduszu alimentacyjnego, a w konsekwencji wadliwie przyjęły, że przesłanka ta obecnie nie zachodzi, co - zdaniem organów – uzasadniało uchylenie - na podstawie art. 24 o.u.a. - decyzji przyznającej świadczenie w związku z wystąpieniem "innych okoliczności mających wpływ na prawo do świadczeń".
Zgodnie z art. 2 pkt 2 o.u.a. – "bezskuteczność egzekucji" oznacza egzekucję, w wyniku której w okresie ostatnich dwóch miesięcy nie wyegzekwowano pełnej należności z tytułu zaległych i bieżących zobowiązań alimentacyjnych; za bezskuteczną egzekucję uważa się również niemożność wszczęcia lub prowadzenia egzekucji alimentów przeciwko dłużnikowi alimentacyjnemu przebywającemu poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej, w szczególności z powodu braku podstawy prawnej do pojęcia czynności zmierzających do wykonania tytułu wykonawczego w miejscu zamieszkania dłużnika czy braku możliwości wskazania przez osobę uprawnioną miejsca zamieszkania dłużnika alimentacyjnego za granicą.
Rację ma skarżąca, że umorzenie postępowania egzekucyjnego nie oznacza automatycznie, że nie zachodzi już "bezskuteczność egzekucji".
W świetle powołanego przepisu art. 2 pkt 2 o.u.a. bezskuteczność egzekucji jako przesłanka przyznania świadczeń z funduszu alimentacyjnego oznacza sytuację, w której dłużnik nie uiszcza alimentów, jak i nie ma prawnej możliwości wyegzekwowania od niego takich należności. Chodzi więc o taki stan, kiedy nie jest możliwe uzyskanie w żaden prawnie dopuszczalny sposób należności z majątku dłużnika i w związku z tym konieczna jest pomoc finansowa Państwa osobom uprawnionym. Jeśli natomiast egzekucja następnie stanie się skuteczna, organ zobowiązany jest wszcząć postępowanie w trybie art. 24 o.u.a., który stanowi wprost, że organ właściwy wierzyciela może bez zgody osoby uprawnionej albo jej przedstawiciela ustawowego zmienić lub uchylić ostateczną decyzję administracyjną, na mocy której strona nabyła prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego, tylko wtedy, gdy m.in. egzekucja stała się skuteczna.
Podstawowym postępowaniem zmierzającym do egzekwowania należności jest postępowanie egzekucyjne prowadzone na podstawie przepisów ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (tekst jedn. Dz.U. z 2005 r., nr 229, poz. 1954 ze zm.), zwanej dalej ".p.e.a." Możliwe jest jednak także egzekwowanie takich zaległych świadczeń na podstawie ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe i naprawcze (tekst jedn., Dz. U. z 2015 r., poz. 233 ze zm.), zwanej dalej "Prawo upadłościowe". W razie wszczęcia postępowania upadłościowego, postępowanie prowadzone przez komornika w trybie "p.e.a." zostaje umorzone, ale egzekwowanie należności odbywa się dalej na podstawie ustawy Prawo upadłościowe z udziałem syndyka i w sposób określony w tych przepisach. To syndyk, a nie komornik jest wówczas uprawniony potwierdzić, że egzekucja określonych należności jest nadal bezskuteczna.
Nie ulega bowiem wątpliwości, że zasądzone wyrokiem sądowym, bądź ustalone ugodą sądową należności alimentacyjne podlegają zaspokojeniu w postępowaniu upadłościowym, co zostało uregulowane szczegółowo w przepisach art. 342 ust. 1 pkt 1 i 2, art. 343 ust. 2, art. 346 ust. 1 oraz art. 249 ust. 4 Prawa upadłościowego. W świetle tych przepisów sposób zaspokajania należności alimentacyjnych w postępowaniu upadłościowym zależy od tego, czy chodzi o (zasądzone) należności przypadające za czas przed czy po ogłoszeniu upadłości zobowiązanego.
Z art. 343 ust. 2 Prawa upadłościowego wynika, że ciążące na upadłym zobowiązania alimentacyjne, przypadające za czas po ogłoszeniu upadłości, syndyk zaspokaja w terminach ich płatności (a więc na bieżąco), w miarę wpływu stosownych sum. Syndyk reguluje te należności alimentacyjne tylko do dnia sporządzenia ostatecznego planu podziału i tylko do wysokości nie wyższej niż minimalne wynagrodzenie za pracę. Przekraczająca tę wysokość część należności alimentacyjnych, przypadających za czas po ogłoszeniu upadłości, nie podlega zaspokojeniu z masy upadłości. Jeżeli należności alimentacyjne, przypadające za czas po ogłoszeniu upadłości, z braku wystarczających środków nie zostaną zaspokojone w sposób i w wysokości określonej w art. 343 ust. 2 Prawa upadłościowego, to umieszcza się je w pierwszej kategorii planu podziału funduszów masy (art. 342 ust. 1 pkt 1), a więc traktuje się tak jak wierzytelności w stosunku do masy upadłości.
Z art. 249 ust. 4 Prawa upadłościowego wynika ponadto, że należności alimentacyjne przypadające za czas po ogłoszeniu upadłości nie podlegają kapitalizacji i nie umieszcza się ich na liście wierzytelności.
Z tego ostatniego przepisu można zatem wywieść wniosek, że należności alimentacyjne przypadające za czas po ogłoszeniu upadłości nie podlegają zgłoszeniu do masy upadłości.
Wierzyciel alimentacyjny, który dysponuje wyrokiem zasądzającym alimenty (ugodą sądową) - niezależnie od tego, czy wyrok ten został wydany przed czy po ogłoszeniu upadłości - może więc na jego podstawie (bez zgłoszenia wierzytelności do masy) żądać od syndyka wypłat bieżących należności alimentacyjnych na zasadach i w zakresie wskazanym w art. 343 ust. 2 Prawa upadłościowego. Poza tym może także na tej podstawie prowadzić egzekucję należności alimentacyjnych przeciw upadłemu z jego majątku niewchodzącego do masy.
Opisany wyżej sposób zaspokajania w postępowaniu upadłościowym należności alimentacyjnych nie odnosi się natomiast do zaległości z tego tytułu przypadających za czas przed ogłoszeniem upadłości. Dotyczy to więc sytuacji, gdy zasądzenie alimentów (zawarcie ugody sądowej) miało miejsce przed ogłoszeniem upadłości zobowiązanego. Należności alimentacyjnych przypadających za czas przed ogłoszeniem upadłości nie dotyczy bowiem art. 343 ust. 2 ani art. 240 ust. 4, natomiast zgodnie z art. 342 ust. 1 pkt 2 podlegają one zaspokojeniu w kategorii drugiej planu podziału funduszów masy upadłości. Należności te traktowane są zatem jak wierzytelności upadłościowe. Wynika stąd jednoznacznie, że zaległości z tytułu należności alimentacyjnych, przypadających od upadłego za czas przed ogłoszeniem upadłości, podlegają zgłoszeniu do masy upadłości na zasadach ogólnych. (por. wyrok WSA w Krakowie z dnia 29 lipca 2015 r., III SA/Kr 266/15 i cyt. w nim A. J. w: Komentarz do art. 144 ustawy - Prawo upadłościowe i naprawcze; System Informacji Prawnej Lex (Lex Omega) 27/2015, stan prawny na dzień 25 lipca 2015 r.).
W świetle powyższego, pomimo że zgodnie z art. 146 Prawa upadłościowego - postępowanie egzekucyjne skierowane do majątku wchodzącego w skład masy upadłości, wszczęte przed dniem ogłoszenia upadłości, ulega zawieszeniu z mocy prawa z dniem ogłoszenia upadłości, a następnie zostaje umorzone z mocy prawa po uprawomocnieniu się postanowienia o ogłoszeniu upadłości, to możliwe jest egzekwowanie należności, w tym świadczeń alimentacyjnych, podlegających zgłoszeniu do masy upadłości.
W takim przypadku postępowanie może być prowadzone wyłącznie przeciwko syndykowi masy upadłości z tym, że konieczne jest uzyskanie przeciwko niemu klauzuli wykonalności na podstawie art. 788 § 2 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (t. jedn., Dz. U. z 2014 r., poz. 101 ze zm.).
W świetle powyższego przyjęcie przez organ w niniejszej sprawie, że umorzenie postępowania egzekucyjnego w związku z wszczęciem postępowania upadłościowego wobec dłużnika alimentacyjnego oznacza, że nie zachodzi przesłanka "bezskuteczności egzekucji" jest wadliwe.
W sytuacji występującej w sprawie, obowiązkiem organu było zwrócenie się do właściwego syndyka w celu ustalenia, czy rzeczywiście egzekucja należności alimentacyjnych, po ogłoszeniu upadłości dłużnika alimentacyjnego nadal jest bezskuteczna. Brak takich ustaleń nie pozwala na przyjęcie, że odpadła przesłanka "bezskuteczności egzekucji", o której mowa w art. 24 o.u.a., co uzasadniałoby uchylenie decyzji przyznającej świadczenie z funduszu alimentacyjnego.
W wyniku błędnej wykładni powołanego przepisu organy nie dokonały należytych ustaleń w sprawie, naruszając także przepisy postępowania tj. art. 7, 77, 107 kpa w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Z tych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c oraz art. 135 i art. 200 P.p.s.a. orzekł, jak w sentencji.