Uzasadnienie
Z przekazanych Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Olsztynie akt sprawy wynika, że Z. W. wnioskiem z dnia 15 października 2010 r. wystąpił o przyznanie świadczenia określonego w ustawie z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.
Decyzją z dnia "[...]" Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odmówił wnioskodawcy przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego określonego we wspomnianej ustawie z dnia 31 maja 1996 r.
W uzasadnieniu wskazał, że strona w okresie okupacji wykonywała pracę przymusową w pobliżu stałego miejsca zamieszkania. Praca ta nie przybrała zatem szczególnie dotkliwej formy, o której mówi Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 16 grudnia 2009r., sygn. akt K 49/07, tzn. nie była połączona z wysiedleniem i wyrwaniem z dotychczasowego środowiska.
Nie godząc się z powyższym rozstrzygnięciem Z. W. wnioskiem z dnia 6 grudnia 2010 r. zwrócił się do Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych o ponowne rozpoznanie sprawy. W uzasadnieniu wniosku wskazał, że jako nastoletni chłopak ciężko pracował na stacji kolejowej w "[...]", a jego praca polegała na naprawie semaforów i linii łączności. Mieszkał w tym czasie w baraku, a za 8 godzin pracy dziennie otrzymywał jedzenie. Stwierdził przy tym, że jego pobyt w pobliżu miejsca zamieszkania miał tak naprawdę charakter wysiedlenia, gdyż ojciec w tym czasie przebywał w niewoli niemieckiej, a matka wyjechała do "[...]" do kuzynów.
Decyzją z dnia "[...]" Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał w mocy własną decyzję z dnia "[...]" o odmowie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego przewidzianego w ustawie z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i ZSRR. Organ stwierdził, że wniosek o ponowne rozpoznanie nie zasługuje na uwzględnienie. Wskazał przy tym, że powołany przepis art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego (sygn. K 49/07) został uznany za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP, w zakresie jakim pomija przesłankę deportacji – wywiezienia do pracy przymusowej w granicach państwa polskiego. W decyzji podkreślono, że w przypadku Z. W. nie nastąpił fakt deportacji wskazanej we wspomnianej ustawie, a w związku z tym nie został spełniony warunek zawarty w art. 2 pkt 2 lit. a w/w ustawy.
Organ zaznaczył, że przepisy przedmiotowej ustawy nie przewidują świadczeń dla wszystkich poszkodowanych przez pracę niewolniczą na rzecz III Rzeszy, a jedynie zawężają krąg podmiotów do tych spośród nich, wobec których okupant stosował represje w formie deportacji.
Pismem z dnia 3 stycznia 2011 r. Z. W. wywiódł skargę na w/w decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych. Skarżący stwierdził, że w "[...]" nie miał bliskiej rodziny, gdyż po spaleniu domu matka wyjechała do swojej siostry. Ponadto wskazał, że spośród pięciu osób wykonujących przymusową pracę byl najmłodszy, a mimo swego wieku musiał ciężko pracować. Skarżący podniósł, że art. 2 pkt 3 ustawy z dnia 31 maja 1996r.
o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich stanowi podstawę materialnoprawną, uprawniającą go do otrzymania wnioskowanego świadczenia.
W piśmie procesowym z dnia 23 lutego 2011r. Z. W. podtrzymał argumenty przedstawione w skardze, podkreślając ponownie, że w czasie wojny był zmuszony do bardzo ciężkiej pracy jako młody chłopiec.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonym rozstrzygnięciu.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje
Na wstępie wyjaśnienia wymaga, iż sądowa kontrola działalności administracji publicznej ogranicza się do oceny zgodności zaskarżonego aktu lub czynności z prawem. Wynika to z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U Nr 153, poz.1269 ze zmianami).
Sąd administracyjny, kontrolując zgodność zaskarżonego rozstrzygnięcia z prawem, orzeka na podstawie materiału sprawy zgromadzonego w postępowaniu administracyjnym. Obowiązek dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz zebrania i wyczerpującego rozpatrzenia całego materiału dowodowego spoczywa na organie orzekającym, a sąd administracyjny nie może zastąpić organu administracji w wypełnieniu tego obowiązku, ponieważ do jego kompetencji należy wyłącznie kontrola legalności rozstrzygnięcia administracyjnego. Oznacza to, że sąd administracyjny nie rozstrzyga merytorycznie o zgłoszonych przez stronę żądaniach, a jedynie w przypadku stwierdzenia, iż zaskarżony akt został wydany z naruszeniem prawa, o którym mowa w art. 145 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U z 2002 r. Nr 153, poz. 1270 ze zm. – zwanej w dalszym ciągu uzasadnienia jako ppsa) uchyla go lub stwierdza jego nieważność.
Nadto wskazania wymaga, iż sąd orzeka na podstawie akt sprawy (art. 133 § 1 ppsa) nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ppsa).
Rozpoznając sprawę w świetle powołanych wyżej kryteriów Sąd doszedł do przekonania, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem zaskarżona decyzja nie została podjęta z naruszeniem przepisów prawa, w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy.
Przede wszystkim trzeba wskazać, że zgodnie z art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. 96, Nr 87, poz. 395) świadczenie pieniężne przysługuje osobom, które w okresie podlegania represjom określonym w ustawie były obywatelami polskimi i są nimi obecnie. Stosownie zaś do art. 2 represją w rozumieniu tej ustawy jest osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych, a także deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945 lub Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach.
W kontekście przywołanych regulacji prawnych należy zwrócić uwagę na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009r. (K 49/07), gdzie stwierdzono, że art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym...w zakresie w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej. W uzasadnieniu Trybunał wyjaśnił, że ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Świadectwa osób poddanych tej formie represji skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych.
Obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu.
Trybunał wskazał, iż w języku potocznym "deportacja jest karą polegającą na skierowaniu skazanego do odległej miejscowości na przymusowy pobyt; zesłanie" (Słownik języka polskiego, red. M. Szymczak, Warszawa 1988, t. 1, s. 328; definicja zacytowana w powołanym wyroku o sygn. akt II SA/Wr 1166/03; podobnie np. Słownik wyrazów obcych PWN, red. J. Tokarski, Warszawa 1978 r., s. 145 - "zesłanie skazanego, zwłaszcza do odległej, izolowanej miejscowości na przymusowy pobyt").
Z przytoczonych cytatów wyraźnie wynika, że pierwotnym celem tak rozumianej deportacji jest wymierzenie sankcji w postaci pozbycia się z danego terytorium osób niepożądanych i ich ukarania przez izolację od dotychczasowego środowiska. Dla określenia sytuacji, w których celem przymusowej zmiany miejsca pobytu jest zmuszenie do wykonywania pracy, stosowane jest raczej określenie "wywiezienie do pracy przymusowej" (potocznie: "na roboty").
Jednocześnie należy wskazać, że Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 16 grudnia 2009 r. nie miał zastrzeżeń co do samej zasady ustawowej, aby świadczenia deportacyjne otrzymywały tylko te osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej podczas II wojny światowej i tuż po jej zakończeniu przybierał szczególnie dotkliwą formę, tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, wskazano m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi.
Tak więc zgodnie z art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym, świadczenie deportacyjne przysługuje tym osobom, które podczas II wojny światowej oraz tuż po jej zakończeniu wykonywały pracę przymusową w najbardziej dotkliwej formie, polegającej na ich wysiedleniu ("wyrwaniu") z dotychczasowego środowiska.
Na gruncie przedmiotowej sprawy bezspornym jest, iż Z. W. wykonywał w okresie od 1 lipca 1941r. do 30 maja 1945r. pracę przymusową na kolei na rzecz hitlerowskich Niemiec, a praca ta była wykonywana w miejscowości A, co potwierdza znajdujące się w aktach sprawy zaświadczenie Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 10 stycznia 1995r. (akta adm., k. – 18).
W ocenie sądu organ przeprowadził kompletne i wystarczające postępowanie wyjaśniające w sprawie oraz dokonał prawidłowej wykładni kluczowego w postępowaniu art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym.... Okoliczność pracy przymusowej skarżącego została potwierdzona zeznaniami świadków (akta adm. k. – 16 i 17) i wspomnianym już zaświadczeniem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.
Wobec ustalonych okoliczności faktycznych w przedmiotowej sprawie, nie można jednak uznać, że skarżący został "wyrwany" z dotychczasowego środowiska życiowego. Jakkolwiek należy przyznać, że jego sytuacja była obiektywnie trudna, gdyż musiał ciężko pracować jako osoba młoda, to jednak znajdował się w dotychczasowym miejscu zamieszkania, w znanej okolicy. Jest to okoliczność bezsporna, która znajduje odzwierciedlenie w zebranym w sprawie materiale dowodowym i której sama strona skarżąca nie zaprzecza.
W o wiele trudniejszym położeniu były osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale wysiedlone z dotychczasowego miejsca zamieszkania do odległej nieznanej miejscowości, co wiązało się również z koniecznością zorganizowania swojego życia codziennego od podstaw, często w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Dlatego też to właśnie tej drugiej kategorii osób, poddanym dotkliwszej represji, ustawodawca w drodze ustawy o świadczeniu pieniężnym przyznał prawo do otrzymywania świadczenia deportacyjnego. Zasadnie zatem organ odmówił przyznania skarżącemu przedmiotowego świadczenia. To bowiem jest przyznawane tylko po spełnieniu ściśle określonych przesłanek z ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym..., co jak już wskazano, na gruncie przedmiotowej sprawy nie zostało dopełnione. Nie może również tego zmienić okoliczność wskazywana przez skarżącego, że w miejscowości A nie przebywali jego rodzice.
Ojciec skarżącego był w obozie jenieckim więc rzeczą naturalną jest, że Z. W. nie mógł przebywać z nim. Jeżeli matka skarżącego po spaleniu domu wyjechała do rodziny do miejscowości B to przecież skarżący pozostawał nadal w miejscowości A. Nie można także nie dostrzec tego, że prace na kolei Z. W. wykonywał na odcinku A-B, a więc z jednej strony między miejscowością, w której się urodził, z drugiej zaś miejscowością, w której przebywała jego matka. Dlatego też z przyczyn tu przedstawionych nie można zakwalifikować pracy przymusowej wykonywanej przez Z. W. jako pracy, która miała miejsce w warunkach deportacji w myśl art. 2 pkt 2 ww. ustawy.
Mając powyższe na względzie Sąd, na podstawie art. 151 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji wyroku.