Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 25 maja 2016r., referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie, po rozpoznaniu wniosku Stowarzyszenia A (dalej jako: "wnioskodawca" lub "Stowarzyszenie") o zwolnienie od kosztów sądowych, odmówił zwolnienia skarżącego od kosztów sądowych. Referendarz sądowy wskazał, że wnioskodawca jest stowarzyszeniem zwykłym zrzeszającym pięciu członków. Podniósł, że stosownie do uregulowań ustawy z 7 kwietnia 1989 r. - Prawo o stowarzyszeniach (Dz. U. z 2015 r., poz. 1393 ze zm.), stowarzyszenie zwykłe, jakim jest strona skarżąca, nie może prowadzić działalności gospodarczej i odpłatnej działalności pożytku publicznego (art. 42 ust. 1 pkt 3 i 4). Środki na działalność uzyskuje ze składek członkowskich, darowizn, spadków, zapisów, dochodów z majątku stowarzyszenia oraz ofiarności publicznej (art. 42 ust. 2). Może otrzymywać dotacje na zasadach określonych w odrębnych przepisach (art. 42 ust. 3).
Referendarz sądowy uznał, że wnioskodawca nie wykorzystuje żadnych z wymienionych źródeł finansowania, a tym samym sam pozbawił się środków finansowych zapewniających prawidłowe działanie i wobec tego ze swojego zaniechania nie może wyprowadzać uprawnienia do korzystania z prawa pomocy. Sam fakt, iż stowarzyszenie jest zrzeszeniem o celach niezarobkowych i działa w interesie społecznym nie zwalnia od obowiązku zapewnienia środków na ponoszenie kosztów sądowych. Winno ono liczyć się z koniecznością ich ponoszenia w postępowaniach, w których uzna swój udział za potrzebny i mieć przygotowane na ten cel odpowiednie środki finansowe.
W ustawowym terminie Stowarzyszenie wniosło sprzeciw od powyższego postanowienia, podnosząc tylko, że nie zgadza się z tym orzeczeniem.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje.
W myśl art. 260 § 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz.U. z 2016 r., poz. 718 – zwanej dalej p.p.s.a) rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach takich wniesienie sprzeciwu wstrzymuje wykonalność zarządzenia lub postanowienia, a Wojewódzki Sąd Administracyjny orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu.
W niniejszej sprawie skarżące Stowarzyszenie zwróciło się o zwolnienie od kosztów sądowych, które na obecnym etapie wynoszą 100 zł. Do rozpoznania wniosku strony mają zatem zastosowanie przesłanki z art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. Zgodnie z tym przepisem osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania sądowoadministracyjnego.
W orzecznictwie sądów administracyjnych jednolicie przyjmowane jest, że w myśl tego przepisu osoba prawna oraz inna organizacja nieposiadająca osobowości prawnej, ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, powinna wykazać nie tylko, że nie ma środków na poniesienie tych kosztów, ale także, że nie ma ich, pomimo iż podjęła wszelkie niezbędne działania by zdobyć fundusze na pokrycie wydatków (tak m.in. J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Wydawnictwo Prawnicze Lexis Nexis, Warszawa 2006, s. 504). Jedynie wówczas można uznać, że zachodzi potrzeba uwzględnienia wniosku, w świetle zapewnienia stronie realizacji zasady prawa do sądu. Z treści przytoczonego przepisu wynika ponadto, że przyznanie prawa pomocy uzależnione jest wyłącznie od trudnej sytuacji materialnej wnioskodawcy i dla rozstrzygnięcia w tym zakresie nie może mieć znaczenia przedmiot zaskarżenia.
We wniosku o przyznanie prawa pomocy Stowarzyszenie argumentowało, że jest organizacją społeczną non profit, działa pro publico bono, nie zarabia, nie otrzymuje dotacji ani darowizn. Broni mieszkańców wsi przed elektrowniami wiatrowymi, przemysłowymi, które zagrażają wsi. Podniosło, że elektrownie są stare z demontażu, reprezentują obcy kapitał. Członkowie Stowarzyszenia nie zarabiają, są rolnikami. "To co robi to z własnych pieniędzy kosztem rodziny prezesa". Według oświadczenia, wnioskodawca nie dysponuje środkami trwałymi i pieniężnymi. Przytoczona argumentacja nie zasługiwała na uwzględnienie z przyczyn podanych w zaskarżonym postanowieniu referendarza sądowego. Wskazując na szeroko zakreślony przedmiot działalności Stowarzyszenia, należy zauważyć, iż z akt sprawy nie wynika, aby podjęło ono aktywne działania w celu zgromadzenia środków finansowych na realizację swojej działalności, w zakresie której należało uwzględnić także postępowanie przed sądem administracyjnym.
Jeżeli działalność Stowarzyszenia zakłada udział w postępowaniach administracyjnych i sądowoadministracyjnych (§ 4 pkt 5 regulaminu), to działalność taka wiąże się z obowiązkiem uiszczenia kosztów postępowania sądowego. Stowarzyszenie musi mieć bowiem świadomość, iż przystępując do aktywnej realizacji zamierzonych celów i z powołaniem się na nie, m.in. w postępowaniu sądowoadministracyjnym, jego członkowie powinni liczyć się z obowiązkiem ponoszenia kosztów sądowych i przeznaczyć odpowiednie środki na ich pokrycie (por. postanowienie NSA z dnia 16 czerwca 2016r., sygn. akt II OZ 625/16, publ. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na stronie orzeczenia.nsa.gov.pl, powoływanej dalej w skrócie jako CBOSA).
Udzielenie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania z budżetu Państwa i powinno sprowadzać się do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe (postanowienie NSA z dnia 11 stycznia 2012 r., sygn. akt I OZ 1099/11 dostępnym w CBOSA). Ponadto opłaty sądowe, do których zalicza się wpis, stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienie od ponoszenia tego rodzaju danin stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 ze zm.). Dlatego też może być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danego podmiotu na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia (por. postanowienie NSA z dnia 10 stycznia 2005r.,sygn. akt FZ 478/04). Z tego względu przesłanki zastosowania instytucji prawa pomocy winny być interpretowane w sposób ścisły.
W postanowieniu z dnia 18 listopada 2015r., sygn. akt II OZ 1108/15 Naczelny Sąd Administracyjny przekonywująco argumentował, że okoliczność, że Stowarzyszenie jest organizacją non profit nie oznacza, że jest zwolnione od zapewnienia środków na prowadzenie swojej działalności. Brak stałego źródła dochodów, głównie pochodzącego ze składek członkowskich, nie może przemawiać za uprzywilejowanym traktowaniem Stowarzyszenia przy rozpatrywaniu jego wniosków o przyznanie prawa pomocy. Ponadto przerzucanie ciężaru funkcjonowania Stowarzyszenia na Państwo przez uzyskanie zwolnienia od kosztów sądowych powodowałoby, że faktycznie działalność Stowarzyszenia finansowana byłaby ze środków publicznych, a to prowadziłoby do zaprzeczenia zasady, że Stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku.
W związku z tym orzeczono jak w sentencji postanowienia.