Uzasadnienie
Z przekazanych Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Olsztynie akt sprawy wynika, że decyzją z dnia "[...]" organ pierwszej instancji przyznał na stałe E. M. zasiłek pielęgnacyjny na córkę – E. M., począwszy od dnia 1 lutego 2008 r., w wysokości 153 zł miesięcznie.
W dniu 17 stycznia 2013 r. strona złożyła oświadczenie, że od 15 lutego 2012 r. jej mąż pracuje w Niemczech, zaś ona wraz z córką od 1 kwietnia 2012 r. zamieszkują na terytorium tego kraju.
Z pisma działającej z upoważnienia Marszałka Województwa, Kierownik Biura ds. koordynacji świadczeń rodzinnych Regionalnego Ośrodka Polityki Społecznej z dnia 8 marca 2013 r., wynika, że w tej sprawie nie można ustalić od kiedy mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, zatem organem właściwym w sprawie jest Wójt Gminy A. Decyzją z dnia "[...]", wydaną z upoważnienia Wójta Gminy A przez Kierownika Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej uchylono od dnia 1 kwietnia 2012 r. decyzję, wydaną w dniu "[...]" przyznającą zasiłek pielęgnacyjny na dziecko – E. M. Na skutek złożonego odwołania, Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia "[...]" uchyliło decyzję z dnia "[...]" w części wskazującej dzień "[...]" jako datę początkową uchylenia decyzji z dnia "[...]", natomiast w pozostałym zakresie utrzymało zaskarżoną decyzję w mocy.
W uzasadnieniu zostało wskazane, że z uwagi na konstytutywny charakter decyzji wydawanej w trybie art. 32 ust. 1 u.ś.r., niedopuszczalnym jest, aby organy wskazywały datę, od której następuje uchylenie dotychczasowej decyzji, a jedynie w sytuacji uznania, że świadczenie miało charakter świadczenia nienależnego, ustalenie daty tego świadczenia jest uzasadnione.
Następnie ten sam organ decyzją z dnia"[...]", uznał, że kwoty zasiłku pielęgnacyjnego wypłacone za okres od 1 kwietnia 2012 r. do 31 grudnia 2012 r. w wysokości 1 377,00 zł są nienależnie pobranymi świadczeniami rodzinnymi. Decyzja ta uzyskała walor ostatecznej ponieważ nie została zaskarżona przez stronę.
Pismem z dnia 24 września 2013 r. organ pierwszej instancji zawiadomił stronę o wszczęciu postępowania w sprawie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń.
Następnie decyzją z dnia "[...]" organ pierwszej instancji zażądał zwrotu nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego w wysokości 1 377 zł wraz z odsetkami ustawowymi, które na dzień wydania decyzji wynosiły 195.90 zł. Decyzja została doręczona pełnomocnikowi strony do doręczeń w dniu 7 października 2013 r.
Odwołanie od tej decyzji zostało złożone przez E. M. w dniu 21 października 2013 r. Strona wskazała w nim, że nie zgadza się z decyzją organu pierwszej instancji. Podniosła, że jej córka została objęta ubezpieczeniem zdrowotnym w Niemczech dopiero od kwietnia 2013 r., przy czym strona po uzyskaniu takiej informacji (już w styczniu 2013 r.) poinformowała o tym fakcie organ pierwszej instancji. Jednocześnie do odwołania strona dołączyła informację z niemieckiej instytucji właściwej w sprawie świadczeń zdrowotnych.
Po rozpatrzeniu odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia "[...]" utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Kolegium wskazało, że w sprawie istotne znaczenie ma okoliczność, że decyzja z dnia "[...]" uznająca za nienależnie pobrane kwoty zasiłku pielęgnacyjnego wypłacone za okres od 1 kwietnia 2012 r. do 31 grudnia 2012 r. w wysokości 1 377,00 zł stała się ostateczna. Organ odwoławczy - na tym etapie postępowania - nie może natomiast ingerować w rozstrzygnięcie organu pierwszej instancji co do ustalenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń za wyjątkiem oceny czy nie wystąpiły przesłanki uzasadniające stwierdzenie nieważności decyzji ustalającej, o których mowa w art. 156 kodeksu postępowania administracyjnego. Podstaw do wszczęcia z urzędu postępowania w tym zakresie nie znaleziono. Zgodnie zaś z art. 30 ust. 1 ustawy osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu.
W ocenie organu odwoławczego zaskarżona decyzja organu pierwszej instancji nie ma charakteru uznaniowego i nie zależy od woli stron postępowania, lecz ma charakter związany i jest następstwem wcześniej wydanej ostatecznej decyzji ustalającej kwotę nienależnie pobranych świadczeń.
Skargę na ww. decyzję wywiodła E. M., wnosząc o jej uchylenie i jednocześnie zwracając się o umorzenie pobranych przez nią świadczeń rodzinnych wraz z odsetkami w całości. Skarżąca wskazała, że znajduje się w trudnej sytuacji materialnej i rodzinnej, zaś okoliczność ta powinna zostać uwzględniona w postępowaniu przed Kolegium. Strona podniosła również, że uchybienie terminowi do złożenia odwołania od decyzji w przedmiocie ustalenia nienależnie pobranych świadczeń, związane było z koniecznością sprawowania opieki nad chorym dzieckiem.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując stanowisko zaprezentowane w zaskarżonym rozstrzygnięciu.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył co następuje
Na wstępie wyjaśnienia wymaga, iż sądowa kontrola działalności administracji publicznej ogranicza się do oceny zgodności zaskarżonego aktu lub czynności z prawem. Wynika to z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U Nr 153, poz.1269 ze zmianami).
Sąd administracyjny, kontrolując zgodność zaskarżonego rozstrzygnięcia z prawem, orzeka na podstawie materiału sprawy zgromadzonego w postępowaniu administracyjnym. Obowiązek dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz zebrania i wyczerpującego rozpatrzenia całego materiału dowodowego spoczywa na organie orzekającym, a sąd administracyjny nie może zastąpić organu administracji w wypełnieniu tego obowiązku, ponieważ do jego kompetencji należy wyłącznie kontrola legalności rozstrzygnięcia administracyjnego. Oznacza to, że sąd administracyjny nie rozstrzyga merytorycznie o zgłoszonych przez stronę żądaniach, a jedynie w przypadku stwierdzenia, iż zaskarżony akt został wydany z naruszeniem prawa, o którym mowa w art. 145 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U z 14 marca 2012 r., poz. 270 – zwanej w dalszym ciągu uzasadnienia jako p.p.s.a.) uchyla go lub stwierdza jego nieważność.
Nadto wskazania wymaga, iż sąd orzeka na podstawie akt sprawy (art. 133 § 1 p.p.s.a.) nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.).
Rozpoznając sprawę w świetle powołanych wyżej kryteriów Sąd doszedł do przekonania, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem zaskarżone rozstrzygnięcie nie zostało podjęte z naruszeniem przepisów prawa, w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy.
Przedmiotem skargi w niniejszej sprawie jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia "[...]", którym to rozstrzygnięciem Kolegium utrzymało w mocy decyzję organu I instancji z dnia "[...]", w której organ zażądał od strony skarżącej zwrotu nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego w wysokości 1 377 zł wraz z odsetkami ustawowymi, które na dzień wydania decyzji wynosiły 195.90 zł.
W myśl art. 30 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992 ze zm.) osoba, która pobrała nienależnie świadczenie rodzinne jest obowiązana do ich zwrotu. Zgodnie zaś z art. 30 ust. 2 pkt 1 powołanej ustawy za nienależnie pobrane świadczenie rodzinne uważa się świadczenie rodzinne wypłacone pomimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierające te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Żeby więc świadczenie można uznać za nienależnie pobrane muszą być spełnione łącznie dwie przesłanki: zaistnienie okoliczności powodujących utratę prawa do świadczenia rodzinnego oraz pouczenie strony o braku prawa do pobierania tego świadczenia.
Kluczowym dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy jest fakt, że decyzją z dnia "[...]", wydaną z upoważnienia Wójta Gminy przez Kierownika Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej uchylono od dnia "[...]", wydaną w dniu "[...]" przyznającą zasiłek pielęgnacyjny na dziecko – E. M.. W rozstrzygnięciu tym podkreślono, że skarżąca E. M. od dnia 1 kwietnia 2012r. nie mieszka na terytorium RP i od tej daty nie przysługuje jej prawo do zasiłku pielęgnacyjnego na córkę E. M.. Organ wskazał na dyspozycję art. 25 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, według którego w przypadku wystąpienia zmian w liczbie członków rodziny, uzyskania dochodu lub innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, osoba, o której mowa w art. 23 ust. 1 jest obowiązana do niezwłocznego powiadomienia o tym organu wypłacającego świadczenie rodzinne. Z pouczeniem tym strona skarżąca zapoznała się składając w dniu 1 lutego 2008r. wniosek o ustalenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego na dziecko.
W pouczeniu zawartym we wniosku znajdowała się także informacja o konieczności poinformowania organu o przypadku wyjazdu członka rodziny za granicę. Stosowne pouczenie zawarto również w decyzji przyznającej świadczenie. Pomimo zapoznania się z tymi pouczeniami strona skarżąca nie powiadomiła stosownego organu o zmianie jej sytuacji rodzinnej i wyjeździe za granice, a więc o okoliczności mającej wpływ na prawo do przyznanych jej świadczeń rodzinnych.
Na skutek złożonego odwołania, Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia "[...]" uchyliło decyzję z dnia "[...]" ale tylko w części wskazującej dzień "[...]" jako datę początkową uchylenia decyzji z dnia "[...]", natomiast w pozostałym zakresie utrzymało zaskarżoną decyzję w mocy.
Warunkiem zaś wydania decyzji o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia jest uprzednie uchylenie lub zmiana decyzji, na podstawie której to świadczenie zostało przyznane. Nie ulega wątpliwości, że wspomniana decyzja z dnia "[...]" uchylająca decyzję nr "[...]", wydaną w dniu "[...]" przyznającą zasiłek pielęgnacyjny na dziecko – E. M., ma walor decyzji ostatecznej. Organ odwoławczy uchylił ją tylko w części, wskazującej datę początkową uchylenia decyzji. Następnie ostateczną decyzją z dnia "[...]" organ I instancji uznał, że kwoty zasiłku pielęgnacyjnego wypłacone skarżącej za okres od 1 kwietnia 2012 r. do 31 grudnia 2012 r. w wysokości 1 377,00 zł są nienależnie pobranymi świadczeniami rodzinnymi.
Zakwestionowana zaś na gruncie niniejszej sprawy decyzja organu I instancji z dnia "[...]" ma jedynie charakter pochodny i wykonawczy w stosunku do wymienionych wyżej decyzji. W przedmiotowym postępowaniu Sąd nie jest władny do oceny tych decyzji, nie jest też uprawniony do, jak chciałaby tego skarżąca, przywrócenia terminu do wniesienia środka odwoławczego od decyzji organu I instancji z dnia 6 września 2013r.
Zwrócić należy uwagę, że w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, zaprezentowanej w wyroku tego Sądu z dnia 22 lipca 2010r., sygn. akt I OSK 620/10 (wyrok dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń i Informacji o Sprawach), nakazanie zwrotu świadczenia nienależnie pobranego nie mogło być orzeczone w tej samej decyzji, co samo uznanie świadczenia za nienależnie pobrane. W myśl art. 30 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych do zwrotu jest obowiązana osoba, która pobrała nienależne świadczenie Dopiero zatem, gdy uprawomocni się decyzja uznająca dane świadczenie za nienależnie pobrane, można o takim świadczeniu mówić i nakazywać jego zwrot. Nie jest natomiast możliwe orzekanie o tych sprawach równocześnie, czyli tym samym w jednej decyzji.
Odnosząc się zaś do petitum skargi, w którym strona wniosła m.in. o umorzenie pobranych przez nią świadczeń rodzinnych wraz z odsetkami, wskazać trzeba na dyspozycję art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych, zgodnie z którym to przepisem organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny.
Strona ma zatem, zgodnie z przywołanym przepisem, możliwość złożenia do właściwego organu wniosku o umorzenie kwoty nienależnie pobranego świadczenia w całości lub części. Sąd nie jest natomiast uprawniony w tym postępowaniu do rozpoznawania takiego wniosku.
Mając powyższe na uwadze, na mocy art. 151 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzeczono jak w sentencji.