Uzasadnienie
We wniosku z dnia "[...]", złożonym na urzędowym formularzu, skarżący – F. K. wniósł o zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, wskazując w uzasadnieniu, iż wobec faktu, że obecnie nie osiąga żadnego dochodu znalezienie adwokata z wyboru jest niemożliwe. Zgodnie z oświadczeniem o stanie rodzinnym, majątku i dochodach, skarżący prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną. Małżonkowie nie posiadają majątku, zaś miesięczny dochód brutto żony skarżącego z tytułu "umowy" wynosi 875 zł.
Postanowieniem z dnia 7 sierpnia 2015 r., sygn. akt II SA/Ol 201/15, Starszy referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie odmówiła ustanowienia dla skarżącego adwokata. W uzasadnieniu zaznaczono, że w świetle art. 239 pkt 1 lit. a) ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi skarżący zwolniony jest z obowiązku uiszczenia kosztów sądowych w niniejszej sprawie z mocy ustawy i tym samym, w zakresie rozstrzygnięcia przedmiotowego wniosku pozostaje jedynie kwestia ustanowienia adwokata. Jednocześnie wskazano, że w niniejszej sprawie odstąpiono od wezwania skarżącego do złożenia dodatkowego oświadczenia i dokumentów źródłowych, poprzestając na uwzględnieniu materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie o sygn. akt II SA/Ol 199/15. Powodem tego jest stanowisko skarżącego, wyrażone w złożonym w tej sprawie sprzeciwie z dnia "[...]", zgodnie z którym "oświadczenie na odpowiednim druku urzędowym w pełni wyczerpuje konieczne informacje do podjęcia prawidłowej decyzji".
Opierając się zatem na informacjach zawartych we wniosku, złożonym w niniejszej sprawie oraz materiale dowodowym, włączonym do akt niniejszej sprawy ze sprawy o sygn. akt II SA/Ol 199/15, uznano, że skarżący nie wykazał wiarygodnie, że spełnia przesłankę uzasadniającą ustanowienie dla niego adwokata. Podniesiono, że sprzeczne oświadczenia w zakresie pozostawania przez skarżącego we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną nie pozwalają na ocenę jego rzeczywistych zdolności płatniczych. Dodatkowo skarżący nie wykazał obecnie jakiegokolwiek dochodu własnego, nie wyjaśnił jednak jak w tej sytuacji jest w stanie pokrywać konieczne koszty utrzymania. Zaspokajanie podstawowych potrzeb związanych chociażby z wyżywieniem nie jest możliwe bez posiadania jakichkolwiek dochodów, oszczędności lub uzyskiwania pomocy finansowej/rzeczowej ze strony rodziny, osób trzecich lub jakichkolwiek instytucji.
Skarżący nie ujawnił natomiast źródła utrzymania - nie wykazał tym samym, że nie jest w stanie z tego źródła sfinansować kosztów postępowania w niniejszej sprawie. Podkreślono, że oświadczenie, którego nie można uznać za wiarygodne, nie może stanowić podstawy przyznania prawa pomocy. Prawo pomocy jest bowiem instytucją wyjątkową i jako taka powinno być stosowne tylko w stosunku do osób, które w sposób nie budzący wątpliwości wykazały, że spełniają przesłanki do jego otrzymania, czego w warunkach niniejszej sprawy skarżący nie uczynił.
F. K. wniósł sprzeciw od powyższego postanowienia, domagając się wydania postanowienia zgodnego z zagwarantowanym ustawą zasadniczą prawem. Stwierdził, że wszystkie niezbędne informacje zawarł we wniosku ze świadomością odpowiedzialności karnej.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje
Zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej jako: p.p.s.a.), w razie skutecznego wniesienia sprzeciwu postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. W związku z tym, że sprzeciw został wniesiony z zachowaniem ustawowego terminu, wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy podlega ponownemu rozpatrzeniu.
W pierwszej kolejności należy wskazać, iż w myśl art. 239 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. skarżący zwolniony jest z obowiązku uiszczenia kosztów sądowych w niniejszej sprawie z mocy ustawy, zatem w zakresie rozstrzygnięcia przedmiotowego wniosku pozostaje jedynie kwestia ustanowienia adwokata.
Stosownie do treści art. 245 § 2 w związku z art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie dla niej profesjonalnego pełnomocnika następuje wówczas, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Natomiast, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, następuje przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, które obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika (art. 245 § 3 i art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.).
Z treści przytoczonych wyżej przepisów wynika zatem, że spełnienie przesłanek określonych w tych unormowaniach obliguje sąd do przyznania prawa pomocy w określonym zakresie. Jednak obowiązek udzielenia przez sąd prawa pomocy powstaje w sytuacji, w której wnioskodawca uprawdopodobni brak środków na poniesienie jakichkolwiek, czy też pełnych kosztów postępowania. Tym samym, to na stronie postępowania spoczywa ciężar wykazania, że w sprawie występują przesłanki uzasadniające uwzględnienie jej wniosku i przyznanie prawa pomocy. Składając formularz wniosku o przyznanie prawa pomocy, strona powinna zatem prawidłowo go wypełnić i uzasadnić, podając precyzyjne informacje odpowiadające prawdzie, które umożliwią ustalenie możliwości finansowych wnioskodawcy.
W konsekwencji do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy nie wystarczy ogólnikowe twierdzenie o trudnej sytuacji finansowej skarżącej strony. Wnioskodawca musi udzielić wyczerpujących informacji, które umożliwią ocenę jego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz uprawdopodobnią jego trudną sytuację materialną.
Należy przy tym podkreślić, iż przyznanie prawa pomocy stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów sądowych przez strony postępowania, a w związku z tym nie może być stosowane powszechnie. Jak stwierdził bowiem Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 10 stycznia 2005r. (sygn. akt FZ 478/04, niepublik.) opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowią odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia wynikającego z art. 84 ustawy zasadniczej. Dlatego muszą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby czy osób na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia. Z tego względu przesłanki zastosowania instytucji prawa pomocy winny być interpretowane w sposób ścisły, a udzielenie prawa pomocy powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe (postanowienie NSA z dnia 11 stycznia 2012 r., sygn. akt I OZ 1099/11).
W ocenie Sądu w rozpatrywanym przypadku skarżący nie wykazał okoliczności, które uzasadniałyby przyznanie mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
Należy wskazać, iż w niniejszej sprawie odstąpiono od wezwania skarżącego do złożenia dodatkowego oświadczenia i dokumentów źródłowych, mając na uwadze stanowisko skarżącego, wyrażone w złożonym w sprawie o sygn. akt II SA/Ol 199/15 sprzeciwie z dnia "[...]", zgodnie z którym "oświadczenie na odpowiednim druku urzędowym w pełni wyczerpuje konieczne informacje do podjęcia prawidłowej decyzji".
Opierając się zatem na informacjach zawartych we wniosku, złożonym w niniejszej sprawie oraz materiale dowodowym, włączonym do akt niniejszej sprawy ze sprawy o sygn. akt II SA/Ol 199/15, tj. wniosku skarżącego z dnia "[...]", wezwania Starszego referendarza sądowego z dnia "[...]", oświadczenia skarżącego z dnia "[...]" stanowiącego odpowiedź na wezwanie oraz sprzeciwu z dnia "[...]", należy stwierdzić, iż skarżący nie wykazał w sposób wiarygodny, że spełnia przesłankę uzasadniającą ustanowienie dla niego adwokata.
Wskazać należy, iż w sprawie o sygn. akt II SA/Ol 199/15, po złożeniu przez skarżącego urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy, którego treść oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach odpowiada co do istoty treści oświadczenia, złożonego w niniejszej sprawie, z tą różnicą, że w sprawie o sygn. akt II SA/Ol 199/15 wykazany został dochód własny skarżącego z tytułu "zwolnienia chorobowego" w kwocie 150 zł oraz dochód żony z tytułu "umowy" w wysokości 678 zł, w związku z koniecznością uzupełnienia informacji na temat sytuacji materialnej skarżącego i jego żony oraz wyjaśnienia wątpliwości powstałych na tle złożonego przez niego oświadczenia, skarżący został wezwany przez referendarza sądowego do przedłożenia, w terminie 7 dni, oświadczenia wskazującego: 1/ aktualne miejsce zamieszkania jego i jego żony, tytuł prawny/faktyczny przysługujący jemu i/lub jego żonie do zajmowanego aktualnie lokalu, jego powierzchnię, przeznaczenie i sposób wykorzystania oraz wysokość i rodzaj kosztów związanych z jego zajmowaniem, a także źródło ich pokrycia; 2/ czy w lokalu tym mieszka tylko z żoną, czy także z innymi osobami; jeśli także z innymi osobami, to wskazującego dodatkowo, z kim oraz czy osoby te partycypują w kosztach utrzymania lokalu; jeśli tak - to w jakim zakresie, jeśli nie - to dlaczego; 3/ aktualny sposób wykorzystania dzierżawionych przez niego i jego żonę gruntów (wskazano, iż w przypadku upraw należy wyszczególnić ich rodzaje i powierzchnie, w przypadku hodowli zaś - gatunki zwierząt i ich ilość), wysokość kosztów jakie wiążą się z posiadaniem tych gruntów oraz źródło ich pokrycia, a także wysokość dochodu, jaki przyniosły w 2014 r. i 2015 r., a jeśli nie przyniosły dochodu - to wskazującego dodatkowo źródło pokrycia strat oraz przyczyny braku ich wykorzystania do pozyskania dochodu lub nierozwiązania umów dzierżawy; 4/ czy on i/lub jego żona posiadają pojazdy; jeśli tak - to wskazującego rodzaj, markę, model, rocznik, wartość szacunkową oraz aktualny sposób ich wykorzystania; 5/ wysokość dochodów jego i jego żony, w tym dochodów o charakterze okresowym, za poszczególne miesiące 2015 r. oraz tytuły z jakich pochodziły; 6/ czy w 2014 i w 2015 r. on i/lub jego żona korzystali i/lub korzystają ze świadczeń z pomocy społecznej lub z innego rodzaju pomocy udzielanej przez instytucje bądź osoby trzecie lub też z pomocy finansowej/rzeczowej członków rodziny; a jeśli tak - to z czyjej pomocy korzystali/korzystają, jakiego rodzaju pomoc otrzymali/otrzymują (jeśli finansową, to w jakiej wysokości) oraz kiedy i przez jaki okres; 7/ czy może liczyć na pomoc córki, której, jak wynika z ustaleń organów administracji publicznej, pomaga w prowadzeniu działalności gospodarczej i której adres wskazał we wniosku jako adres do korespondencji, w sfinansowaniu kosztów postępowania w niniejszej sprawie; jeśli tak - to w jakim zakresie, a jeśli nie - to dlaczego; 8/ wysokość i przeznaczenie wszystkich ponoszonych miesięcznie wydatków jego i jego żony [wyżywienie, opłaty (ze wskazaniem jakie) itd.] oraz źródła ich pokrycia, a ponadto kopii dokumentów potwierdzających fakt ich ponoszenia w wykazanej wysokości z okresu ostatnich dwóch miesięcy, a w przypadku zadłużenia z tytułu jakichkolwiek zobowiązań - zaświadczenia stosownego podmiotu o wysokości tego zadłużenia oraz tytule i okresie z jakiego pochodzi.
Ponadto skarżący został wezwany do dostarczenia: kopii dokumentów, z których wynika wysokość brutto/netto dochodów jego i jego żony, wykazanych we wniosku; kopii dokumentów, z których wynika wysokość i rodzaj oraz terminy wypłaty przyznanych i/lub wypłaconych w 2014 r. i w 2015 r. dotacji i/lub płatności dotyczących dzierżawionych gruntów rolnych, a w razie ich niepobierania - pisemnego oświadczenia wskazującego, kto i z jakiej przyczyny z nich korzysta; wyciągów z posiadanych przez niego i jego żonę rachunków bankowych z okresu ostatnich trzech miesięcy, a w przypadku nieposiadania przez jakiegokolwiek członka rodziny rachunków bankowych - pisemnego oświadczenia o nieposiadaniu przez daną osobę jakichkolwiek rachunków bankowych; kopii zeznań podatkowych jego i jego żony za 2014 r. wraz z załącznikami oraz dowodem ich złożenia w urzędzie skarbowym, a w przypadku ich niezłożenia - oświadczenia o niezłożeniu przez niego i/lub jego żonę zeznań podatkowych za 2014 r. wraz z wyjaśnieniem przyczyny tego stanu rzeczy.
W odpowiedzi skarżący złożył oświadczenie z dnia "[...]", w którym ustosunkował się do niektórych kwestii zawartych w wezwaniu. Oświadczył, że w związku z jego sytuacją nie ma stałego miejsca zamieszkania. Żona mieszka w lokalu socjalnym na podstawie umowy najmu zawartej z gminą. Koszty z nim związane najprawdopodobniej pokrywają żona i córki. Skarżący stwierdził, że to je należy o to zapytać, ponieważ nie udzielają mu takich informacji, a z żoną żyje w nieformalnej separacji. Dodał, iż "wszystkie informacje na ten temat łącznie z umową najmu znajdują się w aktach sprawy" (Ad 1). Podniósł, iż we wskazanym lokalu zamieszkują jeszcze trzy córki i pięcioro wnucząt.
Odnosząc się do kwestii "partycypowania w kosztach utrzymania lokalu" stwierdził: "nie mam wiedzy na ten temat" i odesłał w tym zakresie do akt (Ad 2). Wyjaśnił, iż dzierżawione grunty uprawia bezprawnie i bezumownie wskazana przez niego osoba trzecia. On i jego żona nie uprawiają tych gruntów. W latach 2014-2015 nie osiągnął z tego tytułu żadnych dochodów i nie pobierał żadnych dotacji. Wskazał, iż nie posiada zwierząt i "nie ma wiedzy kto opłaca koszty, gdyż nie jest o takich rzeczach informowany" (Ad 3). Skarżący stwierdził ponadto, iż ani on, ani żona nie posiadają żadnych pojazdów (Ad 4). W kwestii dochodów odesłał do oświadczenia złożonego na urzędowym formularzu (Ad 5). Wskazał, że w 2014 i w 2015 r. nie korzystał z pomocy organów państwa, a "odnośnie członków rodziny to wszystko jest opisane w aktach sprawy" (Ad 6). Polecił również zwrócić się bezpośrednio do jego córki z pytaniem, czy może liczyć na jej pomoc, gdyż jemu nie udzieliła informacji na ten temat (Ad 7).
Odnosząc się do kwestii ponoszonych wydatków, skarżący stwierdził, iż otrzymywany zasiłek chorobowy ledwo wystarcza na zakup niezbędnych leków. Z braku możliwości nie ponosi innych opłat. Nie gromadzi żadnej dokumentacji. Dokumentację jego zadłużenia złożył komornik w depozycie sądu rejonowego (Ad 8). Odnosząc się do żądania dostarczenia kopii dokumentów skarżący stwierdził, iż w związku z brakiem stałego miejsca zamieszkania i jego sytuacją rodzinną, nie gromadzi żadnej dokumentacji wskazanej w wezwaniu. Nie składał zeznań podatkowych, gdyż nie ma takiego wymogu w stosunku do "osób w KRUSie". Jeśli chodzi o żonę, to nie ma wiedzy na ten temat i nawet nie może jej o nic spytać, gdyż nie widział jej od kilkunastu dni.
Po otrzymaniu odpowiedzi postanowieniem z dnia 2 lipca 2015 r., sygn. akt II SA/Ol 199/15, Starszy referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie odmówiła ustanowienia dla skarżącego adwokata, gdyż nie uznała za w pełni wiarygodne okoliczności, na które powołał się skarżący.
W złożonym sprzeciwie z dnia "[...]", skarżący potwierdził prawdziwość danych zawartych w złożonym wniosku PPF i zażądał wydania postanowienia zgodnego z prawem zagwarantowanym ustawą zasadniczą. Skarżący nie złożył brakujących dokumentów źródłowych, uznając, że "złożone oświadczenie na odpowiednim druku urzędowym w pełni wyczerpuje konieczne informacje do podjęcia prawidłowej decyzji".
W ocenie Sądu zaprezentowana przez stronę argumentacja nie może skutecznie zwolnić ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy z obowiązku przedłożenia odpowiednich dokumentów. Istnieje bowiem możliwość zwrócenia się na przykład do banku o udostępnienie wyciągów z rachunku bankowego, jeśli skarżący taki posiada, bądź do odpowiedniej instytucji, która wypłaca skarżącemu świadczenie, z którego on się utrzymuje. Trzeba mieć zaś na uwadze, że nieprzedłożenie dokumentów źródłowych pozbawia rozpoznającego wniosek możliwości zweryfikowania składanych przez skarżącego oświadczeń w zakresie sytuacji finansowej i możliwości płatniczych. Złożone przez skarżącego oświadczenia niewiele wnoszą w wyjaśnienie jego sytuacji materialnej. W dalszym ciągu nie wiadomo jaki jest koszt utrzymania skarżącego i z czego pokrywa on wydatki niezbędne do życia. Wnioskodawca nie przedstawił jasno i precyzyjnie swojej sytuacji rodzinnej.
Z jednej strony stwierdził, że pozostaje z żoną we wspólnym gospodarstwie domowym, z drugiej strony natomiast wskazał na istnienie separacji faktycznej między nimi. Separacja faktyczna nie jest jednak stanem prawnym, który mógłby wywoływać skutki prawne. Skarżący nie wyjaśnił również tego, czy może liczyć na pomoc córki, której, jak wynika z ustaleń organów, pomaga w prowadzeniu działalności gospodarczej.
Wyjaśnienia skarżącego nie wskazują jednoznacznie, jaka jest jego rzeczywista sytuacja finansowa. Pozostawanie zaś przez osobę składającą wniosek o przyznanie prawa pomocy w stanie ubóstwa nie jest uzależnione od subiektywnego nastawienia wnioskodawcy do swojej sytuacji majątkowej, ale od przyjętej przez Sąd oceny tejże sytuacji, która musi być rozważana w oparciu o zobiektywizowane kryteria. W niniejszej sprawie niewyjaśniona została przez wnioskodawcę jego sytuacja materialna i rodzinna, tj. nie wiadomo, jakie konkretnie skarżący ponosi wydatki, jaka jest ich wysokość, z czego pokrywa on te wydatki, kto partycypuje w kosztach jego utrzymania.
Skoro zatem wnioskodawca nie przedstawił w sposób wiarygodny, rzetelny i poparty odpowiednimi dokumentami i oświadczeniami, swojej faktycznej sytuacji materialnej i rodzinnej, to nie mógł liczyć na pozytywne rozpoznanie jego wniosku o ustanowienie adwokata.
Z tych względów, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. w związku z art.260 p.p.s.a., Sąd postanowił, jak w sentencji postanowienia