Uzasadnienie
We wniosku, złożonym na urzędowym formularzu, skarżący – F. K. wniósł o ustanowienie adwokata, wskazując w uzasadnieniu, że jego sytuacja materialna nie pozwala na zatrudnienie adwokata z wyboru. Zgodnie z oświadczeniem o stanie rodzinnym, majątku i dochodach, skarżący prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną. Małżonkowie nie posiadają majątku. Miesięczny dochód netto skarżącego z tytułu "zwolnienia lekarskiego" wynosi 150 zł, a żony z tytułu "umowy" – 678,80 zł.
W związku z koniecznością uzupełnienia informacji na temat sytuacji materialnej skarżącego i jego żony oraz wyjaśnienia wątpliwości powstałych na tle złożonego przez niego oświadczenia, skarżący został wezwany przez referendarza sądowego do przedłożenia, w terminie 7 dni, oświadczenia wskazującego: 1/ miejsce zamieszkania jego i jego żony, tytuł prawny/faktyczny przysługujący jemu i/lub jego żonie do zajmowanego aktualnie lokalu, jego powierzchnię, przeznaczenie i sposób wykorzystania oraz wysokość i rodzaj kosztów związanych z jego zajmowaniem, a także źródło ich pokrycia; 2/ czy w lokalu tym mieszka tylko z żoną, czy także z innymi osobami; jeśli także z innymi osobami, to wskazującego dodatkowo z kim oraz czy osoby te partycypują w kosztach utrzymania lokalu; jeśli tak - to w jakim zakresie, jeśli nie - to dlaczego; 3/ aktualny sposób wykorzystania dzierżawionych przez niego i jego żonę gruntów (wskazano, iż w przypadku upraw należy wyszczególnić ich rodzaje i powierzchnie, w przypadku hodowli zaś - gatunki zwierząt i ich ilość), wysokość kosztów jakie wiążą się z posiadaniem tych gruntów oraz źródło ich pokrycia, a także wysokość dochodu, jaki przyniosły w 2014 r. i 2015 r., a jeśli nie przyniosły dochodu - to wskazującego dodatkowo źródło pokrycia strat oraz przyczyny braku ich wykorzystania do pozyskania dochodu lub nierozwiązania umów dzierżawy; 4/ czy on i/lub jego żona posiadają pojazdy; jeśli tak - to wskazującego rodzaj, markę, model, rocznik i wartość szacunkową oraz aktualny sposób ich wykorzystania; 5/ wysokość dochodów jego i jego żony, w tym dochodów o charakterze okresowym, za poszczególne miesiące 2015 r. oraz tytuły z jakich pochodziły; 6/ czy w 2014 i w 2015 r. on i/lub jego żona korzystali i/lub korzystają ze świadczeń z pomocy społecznej lub z innego rodzaju pomocy udzielanej przez instytucje bądź osoby trzecie lub też z pomocy finansowej/rzeczowej członków rodziny; a jeśli tak - to z czyjej pomocy korzystali/korzystają, jakiego rodzaju pomoc otrzymali/otrzymują (jeśli finansową, to w jakiej wysokości) oraz kiedy i przez jaki okres; 7/ czy może liczyć na pomoc córki, której, jak wynika z ustaleń organów administracji publicznej, pomaga w prowadzeniu działalności gospodarczej i której adres wskazał we wniosku jako adres do korespondencji, w sfinansowaniu kosztów postępowania w niniejszej sprawie; jeśli tak - to w jakim zakresie, a jeśli nie - to dlaczego; 8/ wysokość i przeznaczenie wszystkich ponoszonych miesięcznie wydatków jego i jego żony (wyżywienie, opłaty [ze wskazaniem jakie] itd.) oraz źródła ich pokrycia, a ponadto kopii dokumentów potwierdzających fakt ich ponoszenia w wykazanej wysokości z okresu ostatnich dwóch miesięcy, a w przypadku zadłużenia z tytułu jakichkolwiek zobowiązań - zaświadczenia stosownego podmiotu o wysokości tego zadłużenia oraz tytule i okresie z jakiego pochodzi.
Skarżący wezwany został równocześnie do dostarczenia: kopii dokumentów, z których wynika wysokość brutto/netto dochodów jego i jego żony, wykazanych we wniosku; kopii dokumentów, z których wynika wysokość i rodzaj oraz terminy wypłaty przyznanych i/lub wypłaconych w 2014 r. i w 2015 r. dotacji i/lub płatności dotyczących dzierżawionych gruntów rolnych, a w razie ich niepobierania - pisemnego oświadczenia wskazującego, kto i z jakiej przyczyny z nich korzysta; wyciągów z posiadanych przez niego i jego żonę rachunków bankowych z okresu ostatnich trzech miesięcy, a w przypadku nieposiadania przez jakiegokolwiek członka rodziny rachunków bankowych - pisemnego oświadczenia o nieposiadaniu przez daną osobę jakichkolwiek rachunków bankowych; kopii zeznań podatkowych jego i jego żony za 2014 r. wraz z załącznikami oraz dowodem ich złożenia w urzędzie skarbowym, a w przypadku ich niezłożenia - oświadczenia o niezłożeniu przez niego i/lub jego żonę zeznań podatkowych za 2014 r. wraz z wyjaśnieniem przyczyny tego stanu rzeczy.
W odpowiedzi skarżący złożył oświadczenie, w którym ustosunkował się do niektórych kwestii zawartych w wezwaniu. Oświadczył, że w związku z jego sytuacją nie ma stałego miejsca zamieszkania. Żona mieszka w lokalu socjalnym na podstawie umowy najmu zawartej z gminą. Koszty z nim związane najprawdopodobniej pokrywają żona i córki. Skarżący stwierdził, że to je należy o to zapytać, ponieważ nie udzielają mu takich informacji, a z żoną żyje w nieformalnej separacji. Dodał, iż "wszystkie informacje na ten temat łącznie z umową najmu znajdują się w aktach sprawy" (Ad 1). Podniósł, iż we wskazanym lokalu zamieszkują jeszcze trzy córki i pięcioro wnucząt.
Odnosząc się do kwestii "partycypowania w kosztach utrzymania lokalu" stwierdził: "nie mam wiedzy na ten temat" i odesłał w tym zakresie do akt (Ad 2). Wyjaśnił, iż dzierżawione grunty uprawia bezprawnie i bezumownie wskazana przez niego osoba trzecia. On i jego żona nie uprawiają tych gruntów. W latach 2014-2015 nie osiągnął z tego tytułu żadnych dochodów i nie pobierał żadnych dotacji. Wskazał, iż nie posiada zwierząt i "nie ma wiedzy kto opłaca koszty, gdyż nie jest o takich rzeczach informowany" (Ad 3). Skarżący stwierdził ponadto, iż ani on, ani żona nie posiadają żadnych pojazdów (Ad 4). W kwestii dochodów odesłał do oświadczenia złożonego na urzędowym formularzu (Ad 5). Wskazał, że w 2014 i w 2015 r. nie korzystał z pomocy organów państwa, a "odnośnie członków rodziny to wszystko jest opisane w aktach sprawy" (Ad 6). Polecił również zwrócić się bezpośrednio do jego córki z pytaniem, czy może liczyć na jej pomoc, gdyż jemu nie udzieliła informacji na ten temat (Ad 7).
Odnosząc się do kwestii ponoszonych wydatków, skarżący stwierdził, iż otrzymywany zasiłek chorobowy ledwo wystarcza na zakup niezbędnych leków. Z braku możliwości nie ponosi innych opłat. Nie gromadzi żadnej dokumentacji. Dokumentację jego zadłużenia złożył komornik w depozycie sądu rejonowego (Ad 8). Odnosząc się do żądania dostarczenia kopii dokumentów skarżący stwierdził, iż w związku z brakiem stałego miejsca zamieszkania i jego sytuacją rodzinną, nie gromadzi żadnej dokumentacji wskazanej w wezwaniu. Nie składał zeznań podatkowych, gdyż nie ma takiego wymogu w stosunku do "osób w KRUSie". Jeśli chodzi o żonę, to nie ma wiedzy na ten temat i nawet nie może jej o nic spytać, gdyż nie widział jej od kilkunastu dni. Najprawdopodobniej gdzieś wyjechała, a z uwagi na to, że żyją w nieformalnej separacji, nie informuje go o niczym.
Postanowieniem z dnia 2 lipca 2015 r. Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie odmówił ustanowienia dla skarżącego adwokata, uznając, iż skarżący nie uczynił zadość ciążącemu na nim prawnemu obowiązku wykazania zasadności swego wniosku.
F. K. wniósł sprzeciw od powyższego postanowienia, domagając się wydania postanowienia zgodnego z zagwarantowanym ustawą zasadniczą prawem. Stwierdził, że wszystkie niezbędne informacje zawarł we wniosku ze świadomością odpowiedzialności karnej.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje
Zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej jako: p.p.s.a.), w razie skutecznego wniesienia sprzeciwu postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. W związku z tym, że sprzeciw został wniesiony z zachowaniem ustawowego terminu, wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy podlega ponownemu rozpatrzeniu.
W pierwszej kolejności należy wskazać, iż w myśl art. 239 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. skarżący zwolniony jest z obowiązku uiszczenia kosztów sądowych w niniejszej sprawie z mocy ustawy, zatem w zakresie rozstrzygnięcia przedmiotowego wniosku pozostaje jedynie kwestia ustanowienia adwokata.
Stosownie do treści art. 245 § 3 i art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, które obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika następuje wtedy, gdy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Z treści przytoczonych wyżej przepisów wynika zatem, że spełnienie przesłanek określonych w tych unormowaniach obliguje sąd do przyznania prawa pomocy w określonym zakresie. Jednak obowiązek udzielenia przez sąd prawa pomocy powstaje w sytuacji, w której wnioskodawca uprawdopodobni brak środków na poniesienie jakichkolwiek, czy też pełnych kosztów postępowania. Tym samym, to na stronie postępowania spoczywa ciężar wykazania, że w sprawie występują przesłanki uzasadniające uwzględnienie jej wniosku i przyznanie prawa pomocy. Składając formularz wniosku o przyznanie prawa pomocy, strona powinna zatem prawidłowo go wypełnić i uzasadnić, podając precyzyjne informacje odpowiadające prawdzie, które umożliwią ustalenie możliwości finansowych wnioskodawcy. W sytuacji zaś, gdy zawarte w nim oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku i dochodach okaże się, w ocenie Sądu, niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości (art. 255 p.p.s.a.), strona zobowiązana jest przedłożyć dodatkowe oświadczenia i dokumenty źródłowe pozwalające na zweryfikowanie złożonego przez nią oświadczenia i dokonanie oceny jej rzeczywistej sytuacji materialnej.
Niedopełnienie w całości lub w części obowiązku złożenia dodatkowego oświadczenia lub przedłożenia dokumentów uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. J.P. Tarno Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, wyd. 2 LexisNexis, Warszawa 2006, str. 527). W konsekwencji do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy nie wystarczy ogólnikowe twierdzenie o trudnej sytuacji finansowej skarżącej strony. Wnioskodawca musi udzielić wyczerpujących informacji, które umożliwią ocenę jego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz uprawdopodobnią jego trudną sytuację materialną.
Należy przy tym podkreślić, iż przyznanie prawa pomocy stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów sądowych przez strony postępowania, a w związku z tym nie może być stosowane powszechnie. Jak stwierdził bowiem Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 10 stycznia 2005r. (sygn. akt FZ 478/04, niepublik.) opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowią odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia wynikającego z art. 84 ustawy zasadniczej. Dlatego muszą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby czy osób na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia. Z tego względu przesłanki zastosowania instytucji prawa pomocy winny być interpretowane w sposób ścisły, a udzielenie prawa pomocy powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe (postanowienie NSA z dnia 11 stycznia 2012 r., sygn. akt I OZ 1099/11).
W rozpatrywanym przypadku skarżący nie wykazał okoliczności, które uzasadniałyby przyznanie mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W związku z lakonicznym przedstawieniem swojej sytuacji majątkowej i finansowej, wnioskodawca zasadnie został wezwany do złożenia dodatkowych oświadczeń i dokumentów. Przy czym skarżący do wezwania ustosunkował się wybiórczo, uniemożliwiając przez to ocenę jego rzeczywistej sytuacji rodzinnej i materialnej. Wnioskodawca nie przedłożył żadnego z żądanych od niego dokumentów, stwierdzając, że nie gromadzi on jakiejkolwiek dokumentacji.
W ocenie Sądu zaprezentowana przez stronę argumentacja nie może skutecznie zwolnić ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy z obowiązku przedłożenia odpowiednich dokumentów. Istnieje bowiem możliwość zwrócenia się na przykład do banku o udostępnienie wyciągów z rachunku bankowego, jeśli strona taki posiada, bądź do odpowiedniej instytucji, która wypłaca stronie świadczenie, z którego się utrzymuje. Trzeba mieć zaś na uwadze, że nieprzedłożenie dokumentów źródłowych pozbawia rozpoznającego wniosek możliwości zweryfikowania składanych przez skarżącego oświadczeń w zakresie sytuacji finansowej i możliwości płatniczych.
Skarżący złożył natomiast oświadczenie, które niewiele wnosi do wyjaśnienia jego sytuacji materialnej. W dalszym ciągu nie wiadomo jaki jest koszt utrzymania skarżącego i z czego pokrywa on wydatki niezbędne do życia, kto partycypuje w kosztach jego utrzymania. Rzeczą oczywistą jest zaś, że skarżący nie jest w stanie utrzymać się tylko z zadeklarowanego we wniosku o przyznanie prawa pomocy, zasiłku chorobowego w kwocie 150 zł. Poza tym, uzasadnione wątpliwości budzą twierdzenia skarżącego co do sytuacji rodzinnej. Najpierw bowiem wnioskodawca stwierdził, że pozostaje z żoną we wspólnym gospodarstwie domowym, podając jej dochód, a następnie wezwany do podania szczegółowych danych i udokumentowania osiąganych dochodów zasłonił się niewiedzą na temat sytuacji dochodowej małżonki, powołując się na istnienie separacji faktycznej między nimi. Separacja faktyczna nie jest jednak stanem prawnym, który mógłby wywoływać skutki prawne. Skarżący nie wyjaśnił również tego, czy może liczyć na pomoc córki, której, jak wynika z ustaleń organów, pomaga w prowadzeniu działalności gospodarczej.
Skoro zatem wnioskodawca nie przedstawił, mimo stosownego wezwania, w sposób wiarygodny, rzetelny i poparty odpowiednimi dokumentami i oświadczeniami, swojej faktycznej sytuacji materialnej i rodzinnej, to nie mógł liczyć na pozytywne rozpoznanie wniosku o ustanowienie adwokata.
Mając na uwadze powyższe, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., Sąd postanowił, jak w sentencji postanowienia.